COGRAFYA - sanayi enerji (Bölüm 3)

1. Aşağıdaki enerji türlerinden hangisi Türkiye'nin birincil enerji tüketiminde ithalata bağımlılığın en yüksek olduğu kaynaktır?

• A) Jeotermal
• B) Linyit
• C) Doğalgaz ✓
• D) Hidroelektrik
• E) Güneş enerjisi

Türkiye, doğalgazda neredeyse tamamen dışa bağımlıdır; tüketilen doğalgazın %98'den fazlası Rusya, İran, Azerbaycan gibi ülkelerden ithal edilmektedir. Linyit, hidroelektrik, güneş ve jeotermal kaynaklar ise yurt içinde üretildiğinden ithalata bağımlılık söz konusu değildir.

2. Türkiye'de tekstil sanayisinin Ege Bölgesi'nde yoğunlaşmasında aşağıdaki faktörlerden hangisi diğerlerine göre daha az etkilidir?

• A) Bölgenin taşkömürü rezervlerine sahip olması ✓
• B) İzmir limanının ihracat kolaylığı sağlaması
• C) Tarihsel süreçte oluşmuş işgücü birikimi
• D) Pamuk üretiminin bölgede yaygın olması
• E) Bölgedeki su kaynaklarının bol olması

Taşkömürü, Türkiye'de yalnızca Zonguldak (Batı Karadeniz) havzasında bulunur; Ege Bölgesi'nde taşkömürü rezervi yoktur. Tekstil sanayisi enerji açısından taşkömürüne bağımlı değildir; bu yüzden söz konusu faktör Ege'deki tekstil yoğunlaşmasında belirleyici değildir. Pamuk, liman, su ve işgücü ise asıl belirleyici etkenlerdir.

3. Aşağıdaki sanayi kuruluşlarından hangisi ham maddeden çok pazar ve tüketim merkezine yakınlık ilkesine göre konumlandırılmıştır?

• A) Seydişehir Alüminyum Tesisleri
• B) Afşin-Elbistan Termik Santrali
• C) Ereğli Demir-Çelik Fabrikası
• D) Adana Çimento Fabrikası
• E) İstanbul Deri Sanayi ✓

Deri sanayisi, hammadde olarak hayvan derisini kullanır; ancak bu hammadde kolayca taşınabilir niteliktedir. İstanbul'da deri sanayisinin gelişmesinde belirleyici etken geniş pazar, işgücü ve ihracat imkânlarıdır. Ereğli (deniz ulaşımı ve taşkömürü), Seydişehir (boksit yatakları), Afşin-Elbistan (linyit havzası) ve Adana çimentosu (kireçtaşı hammaddesi) ise ham maddeye yakınlık ilkesine göre konumlanmıştır.

4. GAP kapsamında Fırat Nehri üzerinde inşa edilen ve Türkiye'nin en büyük barajı olan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karakaya Barajı
• B) Atatürk Barajı ✓
• C) Keban Barajı
• D) Birecik Barajı
• E) Ilısu Barajı

Atatürk Barajı, Şanlıurfa-Adıyaman sınırında Fırat Nehri üzerinde inşa edilmiş olup göl hacmi ve kurulu güç bakımından Türkiye'nin en büyük barajıdır. GAP'ın merkezî yapısını oluşturur. Keban ve Karakaya da Fırat üzerinde yer alır ancak daha küçüktür. Ilısu ise Dicle Nehri üzerindedir.

5. Türkiye'de jeotermal enerji kaynaklarının yoğunlaştığı bölge ve jeolojik açıklaması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Doğu Anadolu – volkanik dağlar ve aktif tektonik hat
• B) Güneydoğu Anadolu – petrol yataklarıyla ilişkili termal aktivite
• C) Batı Anadolu – genç grabenlerin yarattığı tektonik aktivite ✓
• D) Karadeniz kıyıları – tortul kayaçlardaki ısı birikimi
• E) Orta Anadolu – kalkan volkanlarının magmatik ısısı

Türkiye'nin jeotermal kaynakları ağırlıklı olarak Batı Anadolu'da yoğunlaşır. Bu durum, Menderes, Gediz ve Büyük Menderes gibi grabenlerle şekillenmiş genç tektonik yapılarla doğrudan ilişkilidir. Aydın-Denizli-İzmir üçgeni, Türkiye'nin kurulu jeotermal kapasitesinin büyük çoğunluğuna ev sahipliği yapar. Doğu Anadolu'da da volkanik kaynaklı jeotermal potansiyel vardır ancak işletilen kapasite çok daha düşüktür.

6. Aşağıdaki ülkelerin sanayi üretim değeri sıralamasına bakıldığında Türkiye'nin içinde bulunduğu gruba ilişkin aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Türkiye'nin sanayi üretiminde KOBİ'lerin payı oldukça yüksektir
• B) Türkiye, gelişmekte olan ülkeler arasında sanayileşme sürecini tamamlamaya çalışan bir ekonomiye sahiptir
• C) Otomotiv ve tekstil, Türkiye sanayisinin önde gelen sektörleri arasındadır
• D) Türkiye sanayisi hammadde ve enerji ithalatına ciddi ölçüde bağımlıdır
• E) Türkiye, ileri teknoloji ürünleri ihracatında dünya sıralamasında üst gruplarda yer almaktadır ✓

Türkiye, ileri teknoloji ürünleri ihracatında (savunma sanayii hariç) dünya sıralamasında henüz üst gruplarda değildir. İhracat yapısı incelendiğinde, düşük ve orta teknolojili ürünlerin (tekstil, gıda, otomotiv parçaları gibi) ağırlığı hâlâ yüksektir. Diğer şıklar Türkiye'nin sanayi yapısını doğru biçimde yansıtmaktadır.

7. Türkiye'de termik santrallerin büyük bölümünün linyit havzaları yakınına kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Linyitin ısıl değerinin yüksek olması taşımayı kârlı kılmaktadır
• B) Su ihtiyacı nedeniyle santraller yalnızca akarsu kıyılarına kurulabilmektedir
• C) Çevre mevzuatı termik santrallerin şehir merkezlerine kurulmasını yasaklamaktadır
• D) Linyitin nem ve kül oranı yüksek olduğundan uzun mesafe taşımacılığı ekonomik değildir ✓
• E) İşgücü maliyetlerinin kırsal alanda düşük olması belirleyici etkendir

Türkiye linyitinin ısıl değeri düşük, nem ve kül oranı ise yüksektir. Bu özellik linyiti taşımacılık açısından ekonomik olmaktan çıkarır; birim enerji başına taşınan atık ve nem miktarı çok yüksek olur. Bu yüzden linyit yerine elektriği taşımak çok daha ekonomiktir ve termik santraller yakıt kaynağının yanına kurulur.

8. Aşağıdaki sanayi dallarından hangisi Türkiye'de Marmara Bölgesi'nde en az yoğunlaşma eğilimi gösterir?

• A) Otomotiv sanayi
• B) İlaç sanayi
• C) Elektronik ve elektrikli ev aletleri
• D) Matbaacılık ve yayıncılık
• E) Çimento sanayi ✓

Çimento sanayi, ağır ve hacimli ham maddesi (kireçtaşı, marn) nedeniyle hammadde yataklarının yakınına kurulur; tüketim merkezi olan Marmara'ya değil, ham maddenin bol bulunduğu yerlere. Türkiye'de çimento fabrikaları Adana, Çorum, Afyon, Sivas gibi illerde yaygındır. Otomotiv, ilaç, elektronik ve matbaacılık ise pazar, altyapı ve işgücü avantajları nedeniyle Marmara'da yoğunlaşır.

9. Türkiye'de nükleer enerji politikasına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Türkiye, nükleer yakıt üretiminde tamamen kendi kaynaklarına dayanmaktadır
• B) Akkuyu Nükleer Santrali Fransız ortaklığıyla inşa edilmektedir
• C) Türkiye'deki nükleer santral projeleri yalnızca Akdeniz kıyısında planlanmıştır
• D) Mersin Akkuyu'da inşaatı süren nükleer santral Türkiye'nin ilk nükleer santrali olacaktır ✓
• E) Türkiye'nin birden fazla işletmede olan nükleer santrali mevcuttur

Mersin Akkuyu'da Rusya'nın devlet nükleer şirketi Rosatom ortaklığıyla inşa edilen santral, Türkiye'nin tarihindeki ilk nükleer santrali olacaktır. Türkiye'nin henüz işletmede olan nükleer santrali yoktur. Proje Rus ortaklığıyla yürütülmektedir (Fransız değil). Sinop'ta da nükleer santral projesi planlanmıştır, dolayısıyla projeler yalnızca Akdeniz kıyısıyla sınırlı değildir.

10. Türkiye'de hidroelektrik enerji üretiminin en yoğun olduğu akarsu havzası aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeşilırmak Havzası
• B) Seyhan Havzası
• C) Kızılırmak Havzası
• D) Fırat-Dicle Havzası ✓
• E) Sakarya Havzası

Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde Atatürk, Karakaya, Keban, Ilısu, Birecik gibi büyük barajlar bulunmaktadır. Bu havza, Türkiye'nin en büyük hidroelektrik potansiyeline sahip olup kurulu güç ve üretim açısından birinci sıradadır. GAP projesi kapsamında bu havzanın enerji potansiyeli sistematik biçimde değerlendirilmektedir.

11. Türkiye'de kömür üretimiyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Afyonkarahisar (Dinar) – Linyit
• B) Zonguldak – Taş kömürü
• C) Soma – Linyit
• D) Seyitömer – Linyit
• E) Elbistan – Taş kömürü ✓

Kahramanmaraş'a bağlı Elbistan, Türkiye'nin en büyük linyit rezervine sahip havzasıdır; taş kömürü değil linyit çıkarılmaktadır. Taş kömürü yalnızca Zonguldak havzasında (Zonguldak, Bartın, Karabük) üretilmektedir. Bu nedenle 'Elbistan – Taş kömürü' eşleştirmesi yanlıştır.

12. Aşağıdaki sanayi kuruluşlarından hangisi, hammadde kaynağına yakınlık ilkesi gözetilerek kurulmuş olup bu açıdan diğerlerinden farklı bir konuma sahiptir?

• A) İskenderun Demir-Çelik Fabrikası
• B) Sivas Çimento Fabrikası ✓
• C) Ereğli Demir-Çelik Fabrikası
• D) İzmir Gübre Fabrikası
• E) Karabük Demir-Çelik Fabrikası

Sivas Çimento Fabrikası, bölgede bol miktarda bulunan kalker (kireçtaşı) hammaddesine yakınlık ilkesiyle kurulmuştur. Karabük ve Ereğli demir-çelik fabrikaları ise hammaddeden (Zonguldak kömürü, demir cevheri) çok siyasi ve stratejik kaygılarla konumlandırılmıştır. İskenderun liman ve pazar erişimi ön planda tutularak, İzmir ise ihracat kolaylığı amacıyla seçilmiştir.

13. Türkiye'de jeotermal enerji kaynaklarının en yoğun bulunduğu bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
• B) Ege Bölgesi ✓
• C) Doğu Anadolu Bölgesi
• D) İç Anadolu Bölgesi
• E) Karadeniz Bölgesi

Türkiye'nin jeotermal enerji kaynakları ağırlıklı olarak Ege Bölgesi'nde, özellikle Denizli (Kızıldere), Aydın (Germencik, Salavatlı) ve Manisa (Salihli, Alaşehir) illerinde yoğunlaşmaktadır. Bu durum, bölgenin genç tektonik yapısı ve aktif fay sistemleriyle doğrudan ilişkilidir. Türkiye dünyada jeotermal kurulu güç sıralamasında üst sıralarda yer almakta olup bu kapasitenin büyük bölümü Ege'den elde edilmektedir.

14. Aşağıdaki enerji türlerinden hangisi Türkiye'de elektrik üretiminde kurulu güç bakımından en büyük paya sahiptir?

• A) Kömür (taş kömürü + linyit)
• B) Doğal gaz
• C) Nükleer
• D) Hidroelektrik ✓
• E) Rüzgâr

Türkiye'de kurulu güç sıralamasında hidroelektrik, yıllara göre değişmekle birlikte genel itibarıyla en büyük paya sahip olan kaynak konumundadır. Rüzgâr ve güneş kurulu güçleri hızla artsa da hidroelektrik geleneksel liderliğini uzun süre korumuştur. Nükleer enerji ise Akkuyu NGS henüz tam kapasiteye ulaşmamış olduğundan bu sıralamada yer almamaktadır. Kurulu güç ile fiili üretim miktarının farklılık gösterebileceği unutulmamalıdır.

15. Türkiye'de tekstil ve konfeksiyon sanayisinin en yoğun faaliyet gösterdiği bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Güneydoğu Anadolu
• B) Marmara ✓
• C) Doğu Anadolu
• D) Karadeniz
• E) İç Anadolu

Tekstil ve konfeksiyon sanayisi, ihracat değeri ve istihdam açısından Marmara Bölgesi'nde (özellikle İstanbul ve çevresi, Bursa, Tekirdağ) yoğunlaşmaktadır. Bölgenin limanlara yakınlığı, büyük pazar potansiyeli ve nitelikli iş gücü bu yoğunlaşmayı açıklamaktadır. Güneydoğu Anadolu'da da GAP etkisiyle pamuk bazlı tekstil gelişmekte, ancak Marmara ölçeğine henüz ulaşamamaktadır.

16. Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye'nin petrol ithalatında başvurduğu ülkeler arasında yer almakla birlikte, aynı zamanda bir boru hattı güzergâhı ülkesi olarak da öne çıkmaktadır?

• A) Kuveyt
• B) Libya
• C) Azerbaycan
• D) Irak ✓
• E) Suudi Arabistan

Irak, Türkiye'ye hem kara yoluyla hem de Kerkük-Ceyhan boru hattı aracılığıyla petrol taşınan önemli bir tedarikçi ve transit güzergâh ülkesidir. Bu boru hattı, Irak'ın kuzeyinden başlayarak Türkiye'nin Akdeniz kıyısındaki Ceyhan Limanı'na ulaşmaktadır. Azerbaycan ise ham petrol boru hattı (BTC) güzergâhında yer almakla birlikte ihracat yapan ülke konumundadır.

17. Aşağıdaki sanayi türlerinden hangisi, diğerlerine kıyasla pazar yakınlığı ilkesini en az gözeten, aksine hammadde kaynağına bağımlılığı en fazla olan sanayi dalıdır?

• A) İlaç sanayi
• B) Elektronik sanayi
• C) Şeker sanayi ✓
• D) Cam sanayi
• E) Otomotiv sanayi

Şeker sanayi, hammaddesi olan şeker pancarının hacimli ve ağır yapısı nedeniyle taşıma maliyetini düşürmek amacıyla hammadde üretim bölgelerine yakın kurulur. Bu yüzden Türkiye'deki şeker fabrikaları Orta ve İç Anadolu'daki tarım alanlarının çevresindedir. Elektronik, otomotiv ve ilaç sanayileri ise hammadde yerine nitelikli iş gücü, altyapı ve pazar erişimini ön planda tutar.

18. Türkiye'de rüzgâr enerjisi kurulu gücünün en yüksek olduğu bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Marmara
• B) Ege ✓
• C) Karadeniz
• D) Akdeniz
• E) Doğu Anadolu

Ege Bölgesi, sürekli ve güçlü imbat rüzgârları ile engebeli kıyı topoğrafyasının yarattığı doğal koşullar sayesinde Türkiye'nin rüzgâr enerjisi kurulu gücünde birinci sırada yer almaktadır. İzmir, Manisa, Çanakkale ve Balıkesir bu alanda öne çıkan illerdir. Marmara ikinci sırada gelmektedir. Karadeniz kıyıları rüzgâr açısından potansiyel taşısa da arazi yapısı ve nemli iklim yatırımı güçleştirmektedir.

19. Türkiye'de sanayi üretiminde 'ithal ikameci' politikanın uygulandığı dönemde aşağıdaki gelişmelerden hangisi yaşanmıştır?

• A) Serbest bölgeler kurulmuş ve yabancı sermaye çekilmeye çalışılmıştır.
• B) Dış ticaret serbestleştirilmiş, gümrük tarifeleri sıfırlanmıştır.
• C) Yerli üretimi korumak amacıyla yüksek gümrük tarifeleri ve kota uygulanmıştır. ✓
• D) Özel sektör sanayileşmede belirleyici hale gelmiş, KİT'ler tasfiye edilmiştir.
• E) İhracat teşvikleri ön plana çıkmış, döviz geliri artırılmaya çalışılmıştır.

İthal ikameci sanayileşme politikası (özellikle 1960–1980 dönemi Türkiye'si), dışarıdan ithal edilen malların yurt içinde üretilmesini teşvik etmek amacıyla yüksek gümrük tarifeleri, ithalat kotaları ve lisans uygulamalarını kapsamaktadır. Bu politika kapsamında KİT'ler büyümüş, özel sektör devlet güdümünde faaliyet göstermiştir. 1980 sonrasında ihracata yönelik büyüme modeline geçilmiştir.

20. Aşağıdaki enerji projeleri ile bağlı oldukları ülkeler eşleştirildiğinde hangisi yanlıştır?

• A) Kerkük–Ceyhan – Irak
• B) TAP – İtalya
• C) TANAP – Türkmenistan ✓
• D) BTC Boru Hattı – Azerbaycan
• E) TürkAkım – Rusya

TANAP (Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı), Türkmenistan'ın değil Azerbaycan'ın Shah Deniz 2 sahasından çıkarılan doğal gazı Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşımaktadır. Türkmenistan'ın Hazar'ın karşı kıyısında yer alması, ayrı bir boru hattı gerektirdiğinden TANAP ile doğrudan ilişkisi bulunmamaktadır. Bu nedenle 'TANAP – Türkmenistan' eşleştirmesi yanlıştır.

21. Türkiye'de çimento sanayisinin yaygın biçimde kurulmasında aşağıdaki faktörlerden hangisi belirleyici olmuştur?

• A) Doğal gaz altyapısının her bölgeye ulaşmış olması
• B) Liman yakınlığının ihracat kolaylığı sağlaması
• C) Nitelikli iş gücü ihtiyacının karşılanabilmesi
• D) Devlet teşviklerinin belirli bölgelere yönlendirilmesi
• E) Ülke genelinde kalker rezervlerinin yaygın dağılımı ✓

Çimento üretiminin temel hammaddesi kalkertir (kireçtaşı). Türkiye'nin hemen her bölgesinde kalker yataklarının bulunması, çimento fabrikalarının ülke geneline yayılmasını sağlamıştır. Bu durum, çimento sanayisini 'hammaddeye bağımlı sanayi' kategorisine sokar ve fabrikanın kurulduğu yeri hammadde varlığının belirlediğini gösterir.

22. Türkiye'de demir-çelik sanayisinin gelişimini doğrudan kısıtlayan faktör aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Enerji maliyetlerinin diğer ülkelere göre düşük olması
• B) Liman altyapısının yetersiz kalması
• C) Yeterli su kaynaklarının bulunmaması
• D) Teknik iş gücü açığının kapatılamaması
• E) Ülkede yüksek kaliteli demir cevheri rezervlerinin sınırlı olması ✓

Türkiye'de işlenebilir kalitede ve büyük miktarda demir cevheri rezervleri sınırlıdır. Bu nedenle demir-çelik üretiminde gerekli ham maddenin önemli bir kısmı ithal edilmektedir. Özellikle İskenderun gibi liman kentti konumundaki tesisler, ithal cevhere bağımlılık nedeniyle kıyılara yakın kurulmuştur. Bu kısıt, sektörün rekabetçiliğini olumsuz etkileyen yapısal bir sorundur.

23. Aşağıdaki yenilenebilir enerji türlerinden hangisi, Türkiye'de güneş enerjisinin en verimli kullanıldığı bölgeyle doğru eşleştirilmiştir?

• A) Jeotermal enerji – Karadeniz
• B) Güneş enerjisi – Güneydoğu Anadolu ✓
• C) Rüzgâr enerjisi – Doğu Anadolu
• D) Biyokütle – İç Anadolu
• E) Hidroelektrik – Ege

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, yıllık ortalama güneşlenme süresi ve güneş ışınımı yoğunluğu bakımından Türkiye'nin en elverişli bölgesidir. Şanlıurfa, Gaziantep ve Adıyaman çevresindeki ovalar, güneş enerjisi santralleri için ideal koşullar sunar. Bu nedenle 'güneş enerjisi – Güneydoğu Anadolu' eşleştirmesi doğrudur. Diğer seçeneklerdeki eşleştirmeler coğrafi ve teknik açıdan hatalıdır.

24. Türkiye'de organize sanayi bölgelerinin (OSB) kurulmasındaki temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yerli sermayeyi dış rekabetten korumak için gümrük avantajı sağlamak
• B) Sanayiyi kentsel alandan uzaklaştırarak çevre sorunlarını azaltmak ve altyapı maliyetlerini düşürmek ✓
• C) Sanayi yatırımlarını yalnızca büyük şehir merkezlerinde toplamak
• D) Yabancı yatırımcılara vergi muafiyeti tanıyarak doğrudan yabancı sermayeyi çekmek
• E) Tarım arazilerini sanayi yatırımlarına açarak tarım sektörünü dönüştürmek

Organize sanayi bölgelerinin temel amacı, sanayi tesislerini yerleşim alanlarından uzaklaştırarak çevre ve sağlık sorunlarını önlemek, ortak altyapı (enerji, su, atık arıtma, yol) maliyetlerini işletmeler arasında paylaştırarak verimliliği artırmak ve bölgesel kalkınmayı desteklemektir. OSB'ler bu çerçevede Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonuyla kurulmaktadır.

25. Türkiye'de demir-çelik sanayisinin gelişiminde devlet yatırımlarının öncülük ettiği ilk dönem göz önünde bulundurulduğunda, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi tesis-kuruluş yılı açısından yanlıştır?

• A) Ereğli Demir-Çelik Fabrikası – 1965
• B) Sivas Demir-Çelik Fabrikası – 1939 ✓
• C) İskenderun Demir-Çelik Fabrikası – 1975
• D) Divriği Demir Madeni – 1939
• E) Karabük Demir-Çelik Fabrikası – 1937

Sivas'ta Demir-Çelik Fabrikası kurulmamıştır; Divriği demir madeni 1939'da işletmeye açılmış ve Karabük'e hammadde sağlamıştır. Sivas ile demir-çelik fabrikası eşleştirilmesi yanlış bir bilgidir. Karabük 1937, Ereğli 1965, İskenderun 1975 doğrudur.