COGRAFYA - yeryuzu sekilleri (Bölüm 2)

1. 'Horst' aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?

• A) İki fay hattı arasında yüksekte kalan blok ✓
• B) Volkanik püskürme ile yükselen koni biçimli dağ
• C) Suyun kireçtaşını eritmesiyle oluşan çukurluk
• D) İki fay hattı arasında çöken blok
• E) Buzul aşındırmasıyla oluşan çukur vadi

Horst, iki paralel fay hattı arasında yer alan ve çevresine göre yüksekte kalan bloktur. Alçakta kalan blok ise graben adını alır. Türkiye'de Gediz ile Büyük Menderes grabenlerinin arasındaki Bozdağlar bir horst örneğidir.

2. Aşağıdakilerden hangisi dış kuvvetlerin oluşturduğu bir aşındırma şeklidir?

• A) Buzul vadisi (U vadisi) ✓
• B) Kaldeira
• C) Fay dikliği
• D) Graben
• E) Krater

Buzul vadileri (U vadileri), buzulların vadileri aşındırmasıyla oluşur ve dış kuvvetlerin bir ürünüdür. Fay dikliği ve graben tektonik (iç kuvvet) kökenlidir. Krater ve kaldera ise volkanik faaliyetlerle oluşur.

3. Türkiye'nin en büyük delta ovası aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Gediz Deltası
• B) Çukurova (Seyhan-Ceyhan) Deltası ✓
• C) Bafra Deltası
• D) Büyük Menderes Deltası
• E) Kızılırmak Deltası

Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin Akdeniz'e taşıdığı alüvyonlarla oluşan Çukurova (Adana) Deltası, Türkiye'nin en büyük delta ovasıdır. Kızılırmak Deltası (Bafra) ise en büyük ikinci deltadır. Çukurova, Türkiye'nin en önemli tarım alanlarından birini oluşturur.

4. Karstik arazilerde birçok dolinin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurluğa ne ad verilir?

• A) Uvala ✓
• B) Obruk
• C) Mağara
• D) Lapya
• E) Polye

Uvala, birden fazla dolinin genişleyip birleşmesiyle oluşan, dolinden büyük karstik çukurluklardır. Polye ise çok sayıda uvalanın birleşmesiyle oluşan ve düz tabanlı geniş karstik ovalardır. Lapya, kireçtaşı yüzeyindeki yağmur suyu aşınmasıyla oluşan olukçuk ve çentiklerdir.

5. Türkiye'de akarsu vadilerinin V şeklinden U şekline dönüşmesi aşağıdaki süreçlerden hangisiyle açıklanır?

• A) Buzul aşındırması ✓
• B) Alüvyal birikim
• C) Rüzgar aşındırması
• D) Delta oluşumu
• E) Karstlaşma

V şekilli vadiler akarsu erozyonuyla oluşurken, U şekilli vadiler buzulların aşındırma faaliyetiyle meydana gelir. Buzullar vadi tabanını ve yamaçlarını eşit oranda aşındırarak vadiye U profili kazandırır. Türkiye'de Doğu Anadolu'nun yüksek dağlarında (Ağrı, Süphan çevresi) bu tür buzul vadilerine rastlanır.

6. Aşağıdakilerden hangisi, fay hattı boyunca oluşan çöküntü ovalarının en belirgin özelliğidir?

• A) Volkanik malzemeyle örtülü olması
• B) Tabanının aşınma kökenli düzlüklerden oluşması
• C) Kenarlarının dik ve düzgün fay dikmeleriyle sınırlandırılmış olması ✓
• D) Yalnızca kıyı bölgelerinde görülmesi
• E) Kenarlarının eğimli ve asimetrik olması

Tektonik (çöküntü) ovalar, iki fay hattı arasında kalan bloğun çökmesiyle oluşur. Bu nedenle kenarları dik fay dikmeleriyle sınırlandırılmıştır ve ova tabanı ani bir şekilde yükselen yamaçlarla çevrelenir. Büyük Menderes ve Gediz grabenlerinde bu özellik açıkça görülür. Kenarların asimetrik olması aşınım ovalarının özelliğidir.

7. Bir dağın denize bakan yamaçları ile iç kesimlere bakan yamaçları arasındaki yeryüzü şekilleri bakımından en belirgin fark aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Denize bakan yamaçlarda birikme şekillerinin daha yaygın olması
• B) Denize bakan yamaçlarda buzul aşındırmasının daha etkili olması
• C) İç kesimlere bakan yamaçlarda delta oluşumunun daha yaygın olması
• D) Denize bakan yamaçlarda aşınmanın daha hızlı, yamaç eğimlerinin daha dik olması ✓
• E) İç kesimlere bakan yamaçlarda akarsu vadilerinin daha derin olması

Denize bakan yamaçlar daha fazla yağış aldığından akarsu ve aşınma faaliyetleri daha yoğundur. Bu yamaçlarda drenaj yoğunluğu yüksek, yamaç eğimleri dikdir ve aşınma hızlıdır. İç kesimlere bakan yamaçlar ise daha az yağış alır, akarsu faaliyetleri daha sınırlıdır; bu nedenle aşınma daha yavaş, yamacın profili daha yavaş değişir.

8. Karstik arazilerde görülen polye (ova) ile alüvyal ovanın temel farkı nedir?

• A) Polyelerin yalnızca kıyılarda, alüvyal ovaların iç kesimlerde bulunması
• B) Polyelerin büyük alanlarda, alüvyal ovaların küçük alanlarda yer alması
• C) Polyelerin tektonik hareketlerle, alüvyal ovaların birikim yoluyla oluşması
• D) Polyelerin yalnızca tropikal iklim bölgelerinde görülmesi
• E) Polyelerin çözünme ve çökme yoluyla, alüvyal ovaların akarsu birikimiyle oluşması ✓

Polye, karstik arazilerde kireçtaşının çözünmesi ve yer yer çökmesiyle oluşan geniş düzlüklerdir. Tabanında karstik göller veya ponorlar (suların yeraltına kaçtığı delikler) bulunabilir. Alüvyal ovalar ise akarsuların taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşur. İkisi de düzlük olmakla birlikte oluşum süreçleri tamamen farklıdır.

9. Türkiye'de iç kesimlerde yer alan kapalı havzalarda tuz göllerinin oluşmasında aşağıdakilerden hangisi birincil etkendir?

• A) Deniz suyunun tektonik hareketlerle iç kesimlere taşınması
• B) Karstik kayaçların çözünerek tuzlu su üretmesi
• C) Rüzgarın tuzlu tozu iç kesimlere taşıması
• D) Volkanik faaliyetlerin tuzlu gazlar salması
• E) Buharlaşmanın yağıştan fazla olduğu kapalı havzalarda tuzun birikmesi ✓

Kapalı havzalarda akarsuların taşıdığı mineral tuzları göle ulaşır; ancak bu havzalarda göl suyu dışarıya akamaz. Buharlaşmanın yoğun olduğu karasal iklimlerde su buharlaşır, tuzlar ise çözünmüş halde birikmeye devam eder. Tuz Gölü bu oluşumun en tipik örneğidir. Çevreden gelen sular yüksek tuz oranıyla kapalı havzada yoğunlaşır.

10. Aşağıdaki yeryüzü şekillerinden hangisi, hem iç kuvvetlerin hem de dış kuvvetlerin birlikte etkisiyle şekillenmiş olabilir?

• A) Graben
• B) Horst
• C) Menderes
• D) Buzul tarağı
• E) Kaldera ✓

Kaldera, önce volkanik püskürme (iç kuvvet) sonucunda bir volkan konisinin oluşmasıyla, ardından magma odasının boşalması veya büyük patlamalar sonucunda çökmesiyle (hem iç hem de dış etkenler) meydana gelir. Horst ve graben yalnızca tektonik (iç kuvvetler), menderes ve buzul tarağı ise yalnızca dış kuvvetlerin ürünüdür. Kalderade volkanizma ve çökme birlikte rol oynar.

11. Aşağıdakilerden hangisi, bir akarsu vadisinin yaşlandığının göstergesidir?

• A) Akarsu kollarının sayısının azalması
• B) Vadinin geniş bir tabana sahip olması ve meanderlerin gelişmesi ✓
• C) Akarsu yatağında şelale ve çağlayanların yaygın olması
• D) Vadi tabanında blok taşların birikmiş olması
• E) Vadi tabanının dar ve dik kenarlı olması

Genç vadiler V profilli, dar ve diktir; enerji yüksek olduğundan aşındırma baskındır. Vadi olgunlaştıkça taban genişler, yan aşındırma ön plana geçer ve akarsular menderesler çizerek akmaya başlar. Geniş tabanlar ve meanderler, bir vadinin yaşlandığını ve enerji kaybettiğini gösteren en tipik jeomorfolojik kanıtlardır.

12. Türkiye'nin güneyindeki Toroslar ile kuzeyindeki Kuzey Anadolu Dağları'nın birbirine paralel uzanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Her iki sıradağın da akarsu birikimiyle oluşmuş olması
• B) Her iki sıradağın da horst-graben sisteminden oluşması
• C) Her iki sıradağın da buzul aşındırmasıyla yeniden biçimlenmesi
• D) Her iki sıradağın da kıyıya paralel uzanan levha sınırlarında kıvrılma ve sıkışmayla oluşması ✓
• E) Her iki sıradağın da volkanik kökenli olması

Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları, Alp-Himalaya orojenezi sürecinde Afrika-Arabistan levhası ile Avrasya levhasının birbirine sıkıştırması sonucunda kıvrılarak yükselen kıvrım dağlarıdır. Kıta levhalarının kıyıya paralel hareket etmesi, bu dağların denize ve birbirlerine paralel uzanmasına neden olmuştur. İç Anadolu ise bu iki sıra arasında kalan yüksek platodur.

13. Deltaların gelişimini engelleyen en önemli etken aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kıyı şeridinin düz olması
• B) Akarsu debisinin mevsimsel değişkenlik göstermesi
• C) Akarsu boyunun uzun olması
• D) Akarsuyun çok fazla sediman taşıması
• E) Deniz akıntılarının ve gel-git hareketlerinin güçlü olması ✓

Delta oluşabilmesi için akarsuyun taşıdığı sediman, deniz veya göl tarafından uzaklaştırılmadan kıyıda birikmelidir. Güçlü deniz akıntıları ve yüksek gel-git hareketi, akarsuların taşıdığı alüvyonu dağıtarak delta oluşumunu engeller. Bu nedenle Akdeniz gibi gel-gidin zayıf olduğu denizlerde deltalar yaygınken, Atlantik kıyılarında delta oluşumu sınırlıdır.

14. Ege Bölgesi'nde vadilerin denize dik değil, denize paralel uzanmasının temel jeomorfolojik nedeni nedir?

• A) Bölgede volkanik faaliyetlerin etkili olması
• B) Kıyıya paralel uzanan horst ve grabenlerin varlığı ✓
• C) Buzul vadilerinin denize açılması
• D) Akarsuların delta oluşturması
• E) Dağların kıyıya dik uzanması

Ege Bölgesi'nde Doğu-Batı yönlü horst-graben sistemleri gelişmiştir. Grabenlerin (çöküntü alanlarının) doğu-batı yönünde uzanması, bu alanlarda akan akarsuların da doğu-batı yönünde, yani denize paralel akmasına neden olmuştur. Gediz, Büyük Menderes ve Küçük Menderes bu grabenlerde akar. Kıyı girintileri de bu sürece bağlı olarak gelişir.

15. Aşağıdakilerden hangisi, volkanik kökenli bir çukurluk olan maar'ı aynı kökenli kalderadan ayıran en temel özelliktir?

• A) Maar'ın daha büyük bir alana yayılması
• B) Kalderanın yalnızca sönmüş volkanlarda görülmesi
• C) Maar'ın lavın değil, gaz ve buhar patlamasının yeraltı suyu ile temasından oluşması ✓
• D) Maar'ın çevresinde belirgin bir volkanik koni bulunması
• E) Kalderanın lavların birikmesiyle oluşması

Maar, magmanın yeraltı suyuyla ya da sulak zeminle temas etmesi sonucu oluşan aşırı buharlı patlamalarla (freatomagmatik patlama) oluşur; etrafında belirgin bir volkanik koni olmaz, geniş ve sığ bir krater görünümündedir. Kaldera ise önce volkan konisinin oluşup ardından magma boşluğunun çökmesiyle (veya büyük bir patlama sonrası) meydana gelir. Oluşum mekanizmaları birbirinden farklıdır.

16. Bir bölgede aşındırma döngüsünün 'olgunluk' evresinde olduğunu gösteren en belirgin jeomorfolojik özellik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Buzul vadilerinin egemen olması
• B) Yüksek ve düz platoların egemen olması
• C) Tepeler arasındaki yükseklik farklarının en fazla olması ve drenaj ağının en gelişmiş düzeyde bulunması ✓
• D) Sarp kayalıklar ve derin kanyonların baskın olması
• E) Topoğrafyanın neredeyse düzleşmiş ve relief'in son derece düşük olması

Davis'in aşınım döngüsüne göre gençlik evresinde relief artarken, olgunluk evresinde tepe-vadi yükseklik farkı en yüksek değerine ulaşır ve drenaj ağı en gelişmiş hâline gelir. Yaşlılık evresinde ise relief azalır ve arazi peneplen aşamasına yaklaşır. Olgunlukta vadiler genişlemiş, yamaç eğimleri dengelenmiş, akarsu sistemi ise en karmaşık yapısına ulaşmıştır.

17. Deniz seviyesinin alçalması veya karanın yükselmesi durumunda bir kıyıda aşağıdaki değişimlerden hangisi beklenir?

• A) Kıyı çizgisi geriye çekilir, eski plaj seviyeleri su altında kalır
• B) Kumullar ve lagünler çözülür, derin koylar gelişir
• C) Kıyıda haliç ve körfezler oluşur, deniz karaların içine doğru ilerler
• D) Delta oluşumu tamamen durur
• E) Akarsular yeniden kazım yapar, kıyıya yakın bölgelerde eski vadiler ortaya çıkar ✓

Deniz seviyesinin alçalması veya karanın yükselmesi durumunda (regresyon veya izostatik yükselme), kıyı çizgisi denizden uzaklaşır ve karaya gömülü eski vadi tabanları açığa çıkar. Akarsular daha fazla eğim kazanır ve yeniden kazım (taban seviyesi düşmesi) başlar; eski kıyı şeritleri kara üzerinde basamak (taraça) olarak görülür. Haliç ve körfezlerin oluşması ise deniz seviyesinin yükselmesiyle ilgilidir.

18. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Moren — Buzulların taşıdığı ve biriktirdiği kayaç ve toprak yığıntısı
• B) Vadi askısı — Ana vadinin derine aşınmasıyla yan kolun havada asılı kalması
• C) Hamada — Rüzgar aşındırmasıyla ortaya çıkan çakıllı çöl düzlüğü
• D) Tömbölo — Kıyıya paralel uzanan, denizaltı sırtının kıyıya yaklaşmasıyla oluşan set ✓
• E) Sirk — Buzul aşındırmasıyla oluşan at nalı biçimli çukurluk

Tombolo (tömbölo), kıyı ile bir ada arasında kum veya çakılın birikmesiyle oluşan bağlantı seti olarak tanımlanır; adayı karaya bağlar. 'Kıyıya paralel uzanan denizaltı sırtı' tanımı ise kordona (kıyı okuna) ya da lido'ya aittir. Bu nedenle E seçeneğindeki tombolo tanımı yanlıştır. Diğer tüm eşleştirmeler jeomorfoloji literatürüyle örtüşmektedir.

19. Türkiye'de akarsuların vadilerini derinlemesine aşındırması sonucunda oluşan kanyonların en fazla hangi bölgede geliştiği gözlemlenir?

• A) İç Anadolu Bölgesi
• B) Ege Bölgesi
• C) Karadeniz Bölgesi
• D) Marmara Bölgesi
• E) Doğu Anadolu Bölgesi ✓

Doğu Anadolu Bölgesi, yüksek ve engebeli arazi yapısı ile sert kayaçların varlığı nedeniyle akarsuların yatak eğiminin fazla olduğu bir bölgedir. Bu durum akarsuların yatak yönünde (dikey) aşındırma gücünü artırır ve derin kanyonların oluşmasına zemin hazırlar. Fırat, Dicle, Aras gibi büyük akarsuların yukarı havzaları bu bölgededir ve kanyonlara en fazla bu bölgede rastlanır.

20. Aşağıdakilerden hangisi delta oluşumu için gerekli koşullardan biri değildir?

• A) Denizin sığ ve dalga enerjisinin düşük olması
• B) Taban seviyesinin akarsuyun getirdiği malzemeyi depolamaya elverişli olması
• C) Akarsu ağzının kıyı akıntılarından korunmuş olması
• D) Gelgit genliğinin geniş olması ✓
• E) Akarsuların bol miktarda alüvyon taşıması

Delta oluşumu için gelgit genliğinin dar (küçük) olması gerekir; gelgit genliği geniş olan kıyılarda gelgit hareketleri akarsuyun biriktirdiği alüvyonu süpürerek dağıtır, bu nedenle delta oluşumu engellenir. Bu yüzden kapalı ve yarı kapalı denizlerde (Akdeniz, Karadeniz gibi) delta oluşumu daha yaygındır. Diğer seçeneklerin hepsi delta oluşumunu kolaylaştıran faktörlerdir.

21. Karstik bir alanda yer altı mağarasının tavanının çökmesiyle oluşan çukurluklar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Polye
• B) Düden
• C) Uvala
• D) Lapya
• E) Dolin ✓

Dolin, karstik alanlarda karbondioksitli suların kireçtaşını çözmesi ya da yer altındaki mağara tavanının çökmesiyle oluşan çanak veya huni biçimli çukurluklardır. Uvala, birleşmiş dolinlerden oluşur. Polye ise çok daha geniş karstik çukurluklardır. Lapya, yüzeydeki aşınma olukları; düden ise karstik alanlarda suların yer altına geçtiği deliklerdir.

22. Bir akarsu vadisinde 'menderes' oluşumunun en belirgin olduğu alan hangisidir?

• A) Gençlik dönemindeki derin vadiler
• B) Akarsu havzasının yukarı çığırı
• C) Olgunluk-yaşlılık dönemindeki düşük eğimli ovalar ✓
• D) Akarsuların denize döküldüğü dar koylar
• E) Dağlık alanlardaki yüksek eğimli kesimler

Menderes (menderesli akarsu) oluşumu, akarsuların olgunluk ya da yaşlılık döneminde, eğimin az olduğu düzlük alanlarda gelişir. Bu dönemde yan aşındırma ön plana çıkar, akarsular düzlük üzerinde kıvrımlar çizerek akar. Yüksek eğimli dağlık alanlarda ve gençlik dönemlerinde ise dikey aşındırma baskın olduğundan menderes oluşumu görülmez.

23. Rüzgâr aşındırmasıyla oluşan ve alt kısmı üst kısmına göre daha ince olan mantar kayalara ne ad verilir?

• A) Zeugen
• B) Serir
• C) Hamada
• D) Peribacası
• E) Yardang ✓

Yardang, rüzgârların taşıdığı kum taneleri aracılığıyla yumuşak kayaçların aşındırılması sonucu oluşan mantar biçimli kayalardır. Rüzgâr yüklü kum çoğunlukla zemine yakın sürünür; bu nedenle kayanın alt kısmı daha fazla aşınarak mantar görünümü ortaya çıkar. Hamada çıplak kaya çöl düzlüğü, serir çakıllı çöl yüzeyi, peribacası volkanik tüf aşınması ürünü, zeugen ise sert-yumuşak tabakaların sıralandığı alanlarda oluşan masa kayalardır.

24. Aşağıdakilerden hangisi 'tektonik göl' örneğidir?

• A) Hazar Gölü (Orta Asya) ✓
• B) Crater Gölü (Oregon, ABD)
• C) Tuz Gölü (Türkiye)
• D) Meke Gölü (Türkiye)
• E) Bafa Gölü (Türkiye)

Hazar Gölü, dünyanın en büyük tektonik gölüdür; büyük bir çöküntü havzasında oluşmuştur. Crater Gölü volkanik kökenlidir (kaldera gölü). Bafa Gölü, bir koy ya da haliç gölüdür (Büyük Menderes'in ağız bölgesinde oluşmuştur). Tuz Gölü bir playa/kapalı havza gölüdür. Meke Gölü ise maar tipi bir volkanik göldür.

25. Dağ buzullarının aşındırmasıyla oluşan ve birden fazla sirkin yan yana gelmesiyle ortaya çıkan ince, keskin sırtlara ne ad verilir?

• A) Horn (Piramit zirve)
• B) Fiord
• C) Hörgüç kaya
• D) Arete (Bıçak sırtı) ✓
• E) Drumlin

Arete (bıçak sırtı), iki komşu sirkin (buzul kazan çukuru) birbirine doğru aşındırmasıyla oluşan keskin ve dar dağ sırtıdır. Horn (piramit zirve) ise üç veya daha fazla sirkin aynı zirveye doğru genişlemesiyle oluşan piramit biçimli dağ tepesidir. Hörgüç kaya buzul tarafından yontulmuş yumuşak tepecikler, fiord buzul vadisinin deniz sularıyla dolması, drumlin ise buzulaltı birikinti tepesidir.