Genel Tekrar Testi - 214

1. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi Türk-İslam devletleri dönemi mimari eserleri bakımından yanlıştır?

• A) Karahanlılar – Arap Ata Türbesi
• B) Gazneliler – Leşker-i Bazar Sarayı
• C) Harzemşahlar – Ürgenç Anıt Mezarları
• D) Karahanlılar – Sultaniye Kümbeti ✓
• E) Büyük Selçuklular – İsfahan Cuma Camii

Sultaniye‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kümbeti (Olcaytu Türbesi), İran'da İlhanlılar döneminde XIV. yüzyılda inşa edilmiştir; Karahanlılarla herhangi bir ilgisi yoktur. Arap Ata Türbesi Karahanlı mimarisinin erken örneklerinden biri, Leşker-i Bazar Sarayı Gaznelilere, İsfahan Cuma Camii Büyük Selçuklulara, Ürgenç'teki anıt mezarlar ise Harzemşahlara aittir. Dolayısıyla yanlış eşleştirme E şıkkıdır.

2. Dandanakan Savaşı'nın (1040) Orta Asya ve Orta Doğu siyasi tarihi açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karahanlıların Maveraünnehir'deki üstünlüğünü kalıcı olarak pekiştirmesi
• B) Gazneli egemenliğinin sona erip Selçukluların bölgenin hâkim gücü hâline gelmesi ✓
• C) İsmaili Fatımi Halifeliği'nin Selçuklu topraklarına nüfuz etmesi
• D) Abbasi halifeliğinin Büveyhi baskısından kurtarılması
• E) Bizans'ın Anadolu'daki savunma hattının çökmesi

Dandanakan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Savaşı'nda Selçuklular, Gazneli Sultan Mesud kuvvetlerini kesin olarak yenilgiye uğratmıştır. Bu zafer, Selçukluların Horasan ve çevresi üzerinde egemenlik kurmasını, Gazneli Devleti'nin ise Hindistan'a çekilerek küçük bir devlet hâline gelmesini sağlamıştır. Savaş, İran, Irak ve Orta Asya'nın siyasi dengesini köklü biçimde değiştirmiş; Selçukluların kısa sürede Bağdat'a kadar uzanan geniş bir coğrafyaya hâkim olmasının önünü açmıştır. Abbasi halifeliğinin Büveyhilerden kurtarılması ise 1055'te Tuğrul Bey'in Bağdat'a girmesiyle gerçekleşmiştir.

3. Büyük Selçuklu Devleti'nde uygulanan ikta sistemi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) İkta, miras yoluyla çocuklara geçen kalıcı bir mülkiyet hakkı niteliği taşıyordu ✓
• B) İkta sahipleri, bölgelerindeki vergi gelirlerini asker beslemek karşılığında kullanırdı
• C) Sistem, merkezi hazineye büyük bir yük olmadan geniş topraklarda askeri düzen sağlıyordu
• D) Uygulama, Avrupa'daki feodal sistemle bazı benzerlikler taşısa da mülkiyet anlayışı bakımından farklılık gösteriyordu
• E) Nizamülmülk, ikta sisteminin düzenlenmesinde belirleyici bir rol üstlendi

Selçuklu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ikta sisteminde ikta, kalıcı ve miras yoluyla devredilebilen bir mülkiyet hakkı değil; devletin gerektiğinde geri alabileceği geçici bir gelir tahsisiydi. İkta sahibi, belirli bir bölgenin vergi gelirini asker yetiştirme ve bölgeyi yönetme koşuluyla kullanırdı; ancak bu hak mülkiyet değil, görevle bağlantılı bir ayrıcalık niteliğindeydi. Bu özelliğiyle Avrupa feodalizmindeki kalıtsal toprak mülkiyetinden ayrılmaktadır. Diğer şıklarda verilen bilgiler doğrudur.

4. Gazneli Mahmut'un Hindistan'a düzenlediği seferlerle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi tarihsel açıdan en doğrudur?

• A) Gazneli Mahmut, Hindistan'daki seferlerinde Budist tapınaklarını değil yalnızca Brahman tapınaklarını hedef almıştır
• B) Seferler yalnızca İslam'ı yaymak amacıyla düzenlenmiş, ekonomik kaygı taşımamıştır
• C) Hindistan seferlerinin ekonomik getirisi, Gazneli Devleti'nin çöküşünü önlemeye yetmiştir
• D) Seferler sonucunda Hindistan'ın tamamı Gazneli topraklarına katılmıştır
• E) Seferler, Orta Asya'daki Selçuklu baskısını dengelemek için Hindistan'a yönelme politikasının da ürünüdür ✓

Gazneli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmut'un 1000-1027 yılları arasında gerçekleştirdiği yaklaşık 17 Hindistan seferinin birden fazla amacı vardı: din adına cihad söylemi, tapınak hazinelerinin yağmalanmasıyla elde edilen büyük servet ve siyasi genişleme. Ayrıca Orta Asya'da Karahanlı ve Selçuklu baskısıyla karşılaşan Mahmut, güçlü bir ekonomik kaynak olarak Hindistan'a yönelmeyi tercih etti. Seferler Hindistan'ın tamamını değil yalnızca kuzeybatı bölgelerini etkisi altına aldı. Gazneli Devleti, Dandanakan yenilgisinin ardından ağır bir çöküş sürecine girdi; dolayısıyla E şıkkı da yanlıştır. En dengeli ve doğru değerlendirme C şıkkıdır.

5. Aşağıda verilen Türk-İslam devletlerine ait bilgilerden hangisi doğrudur?

• A) Gazneli Devleti, kuruluşundan itibaren tamamen bağımsız hareket etmiş, hiçbir zaman Sâmânilere bağlı kalmamıştır
• B) Harzemşahlar, Moğol istilasına uzun süre direnerek devletlerini korumayı başarmıştır
• C) Karahanlılar, İslamiyet'i Türk boyları arasında yayan ilk Türk-İslam devleti olmakla birlikte Arap alfabesini hiçbir zaman benimsememiştir
• D) İlk Müslüman Türk devleti kabul edilen Karahanlılar, kurucusu Satuk Buğra Han önderliğinde İslamiyet'i benimsemiştir ✓
• E) Büyük Selçuklu Devleti, halife unvanını da benimseyerek dini ve siyasi otoriteyi tek elde toplamıştır

Karahanlılar,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Satuk Buğra Han'ın (ölümü yaklaşık 955) önderliğinde İslamiyet'i resmi din olarak benimseyen ilk Türk devleti olarak kabul edilmektedir. Diğer şıklar yanlış bilgi içermektedir: Karahanlılar Arap alfabesini benimsedi ve Türkçeyi bu alfabeyle yazdı (A yanlış). Harzemşahlar Moğol istilasına direnemeyerek 1231'de yıkıldı (B yanlış). Gazneli Devleti, Alptekin'in Sâmânilere bağlı bir komutan olarak kurduğu bir yapıdan doğdu; Sâmânilerle bağı başlangıçta güçlüydü (D yanlış). Büyük Selçuklular sultan unvanı kullandı, halife unvanını almadı; halifelik Abbasilerde kaldı (E yanlış).

6. Selçuklu taht anlayışına göre ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaşılması ilkesi, devletin uzun vadeli siyasi istikrarı üzerinde nasıl bir etki bırakmıştır?

• A) Hanedan üyelerinin birbirleriyle güç mücadelesine girmesine ve taht kavgalarına zemin hazırlamıştır ✓
• B) Taşra yönetimini güçlendirerek merkezi bürokrasinin etkinliğini artırmıştır
• C) Farklı bölgelerde bağımsız kültür merkezlerinin gelişmesine olanak sağladığından olumsuz bir sonuç doğurmamıştır
• D) Türk boylarının devlet içindeki etkisini kalıcı olarak güçlendirmiştir
• E) Abbasi halifeliğinin Selçuklu iç siyasetine müdahalesini kolaylaştırmıştır

Türk-İslam‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ devletlerinde yaygın olan 'ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır' anlayışı, iktidar mücadelelerine önemli ölçüde zemin hazırlamıştır. Büyük Selçuklularda Melikşah'ın ölümünün (1092) ardından patlak veren taht kavgaları bu durumun en çarpıcı örneğidir. Hanedan üyelerinin her biri kendi bölgesini yönetme hakkı talep etmiş, bu durum parçalanmayı ve bağımsız atabeylik ya da sultanlıkların ortaya çıkmasını beraberinde getirmiştir. Söz konusu yapı, Türk siyasi kültürünün belirleyici bir özelliği olmakla birlikte devletin uzun vadeli siyasi bütünlüğü üzerinde olumsuz bir etki bırakmıştır.

7. Aşağıdaki eserlerden hangisi Türk-İslam kültür tarihinde 'ilk Türkçe-Arapça sözlük' olma özelliğini taşımaktadır?

• A) Siyasetname
• B) Atabetü'l-Hakayık
• C) Kutadgu Bilig
• D) Divan-ı Hikmet
• E) Divanü Lügati't-Türk ✓

Kaşgarlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında Bağdat'ta kaleme alınan Divanü Lügati't-Türk, Türkçenin Arapçaya oranla ne kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla hazırlanmış ilk kapsamlı Türkçe-Arapça sözlüktür. Eser, aynı zamanda Türk halk kültürü, coğrafyası ve yaşam biçimine dair paha biçilmez bilgiler barındırmaktadır. Kutadgu Bilig bir siyasetname, Atabetü'l-Hakayık ahlaki öğütler içeren bir didaktik eser, Siyasetname Nizamülmülk'ün yönetim kitabı, Divan-ı Hikmet ise Ahmet Yesevi'ye ait tasavvufi şiirler derlemesidir.

8. Büyük Selçuklu Devleti'nde Hasan Sabbah önderliğindeki Bâtınî (Nizari İsmaili) hareketi, devlet açısından ciddi bir tehdit olarak değerlendirilmiştir. Bu hareketin Selçuklu yönetimine yönelik en etkili yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Haçlı kuvvetleriyle ortak hareket ederek Selçuklu ordusunu çift cephede savaştırmak
• B) Bizans ile gizli ittifak kurarak Selçuklu sınır kentlerine baskın düzenlemek
• C) Türkmen boyları arasında Şii propagandası yürüterek merkezi otoriteye karşı isyan çıkarmak
• D) Dağ kalelerine yerleşerek devlet yöneticilerine yönelik suikastlar gerçekleştirmek ✓
• E) Abbasi halifesini Selçuklu sultanlarına karşı kışkırtmak

Hasan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sabbah, 1090'da Alamut kalesini ele geçirerek Nizari İsmaili hareketini örgütledi ve Selçuklu yöneticilerine karşı sistematik bir suikast politikası izledi. 'Fedai' olarak adlandırılan militanlar, eğitim görerek yüksek rütbeli devlet adamlarını, askeri komutanları ve din alimlerini hedef aldı. Vezir Nizamülmülk (1092) bu suikastların en ünlü kurbanıdır. Hareket, Avrupa'da 'Assassins' adıyla tanınmıştır; bu isim, fedailerin esrar (haşhaş) kullandığına dair söylentiden türemiştir. Diğer şıklarda belirtilen yöntemler tarihsel olarak bu hareketin temel stratejileriyle örtüşmemektedir.

9. Gazneli Mahmud'un Hindistan seferlerinin temel amacına ilişkin tarihçiler arasında farklı görüşler mevcuttur. Aşağıdakilerden hangisi bu seferlerin yalnızca dinî motivasyonla açıklanamayacağını en güçlü biçimde destekler?

• A) Seferlerin Ramazan aylarında gerçekleştirilmesi
• B) Seferlerin 17 kez tekrarlanmış olması
• C) Gazneli Mahmud'un Abbasi halifesinden 'Sultan' unvanı almış olması
• D) Fethedilen toprakların kalıcı olarak Gazneli topraklarına katılmamış olması ve her seferden sonra geri dönülmesi ✓
• E) Seferlere katılan askerlerin büyük çoğunluğunun Müslüman olması

Gazneli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmud, Hindistan'a 17 sefer düzenlemesine karşın fethettiği toprakları kalıcı olarak ülkesine katmamış, her seferden sonra çekilmiştir. Bu durum, seferlerin temel motivasyonunun dinî değil ekonomik olduğunu (tapınak hazineleri, ganimet) ortaya koymaktadır. Eğer amaç yalnızca İslam'ı yaymak olsaydı kalıcı idarî yapılar kurulması beklenirdi. Diğer şıklar bu argümanı desteklemez; sefer sayısının fazlalığı (E) her iki yoruma da uygun düşebilir.

10. Büyük Selçuklu Devleti'nde 'iktâ sistemi'nin yaygınlaşması aşağıdaki sonuçlardan hangisini doğrudan ve kaçınılmaz biçimde beraberinde getirmiştir?

• A) Şehirlerdeki ticaret erbabının vergi yükünün hafiflemesi
• B) Merkezî otoritenin kalıcı olarak güçlenmesi
• C) Abbasi hilafetinin Selçuklu vesayetinden kurtulması
• D) Türkmen boylarının yerleşik hayata geçiş sürecinin hızlanması
• E) Askerî güce sahip valilerin merkeze karşı özerkleşme eğilimi kazanması ✓

İktâ‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sistemi, devlet memurlarına ve askerlere maaş yerine belirli bölgelerin vergi gelirlerini toplama hakkı tanıyordu. Bu yapı, iktâ sahiplerine ekonomik kaynak ve askerî güç üzerinde fiilî kontrol sağladı. Zamanla bu kişiler merkeze karşı bağımsızlıklarını artırdı; Selçuklu taht kavgalarında ve devletin parçalanmasında iktâ sahiplerinin tutumu belirleyici oldu. Bu nedenle 'kaçınılmaz' sonuç özerkleşme eğilimidir. Diğer seçenekler ya iktâ sisteminin sonucu değildir ya da tam tersi bir ilişki söz konusudur.

11. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi Türk-İslam devletlerinde 'vezirlik' kurumunun işlevini yanlış yorumlamaktadır?

• A) Nizamülmülk'ün kaleme aldığı Siyasetname, vezirlik anlayışının teorik zeminini oluşturmuştur.
• B) Nizamülmülk'ün Büyük Selçuklu'da vezirliği, İran bürokrasi geleneğinin Türk siyasi yapısına entegrasyonunu simgeler.
• C) Gaznelilerde vezirlik makamı, Türk askeri aristokrasisinin İranlı sivil bürokratlara karşı üstünlüğünü pekiştirmiştir. ✓
• D) Türk-İslam devletlerinde vezirlik, halifelik kurumunun siyasi etkisini sınırlamada dolaylı bir araç işlevi görmüştür.
• E) Selçuklu vezirliğinin gücü, sultanın otoritesini zaman zaman gölgeleyecek düzeye ulaşmıştır.

Gazneliler‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ dahil Türk-İslam devletlerinde vezirlik genel olarak İranlı (Farslı) bürokratların egemenliğinde kalmıştır; Türk askerî sınıfı ise ordu komutanlıkları üzerinden güç kullanırdı. Dolayısıyla vezirlik makamı, Türk askeri aristokrasisinin İranlı bürokrasiye karşı üstünlüğünü değil, tam tersine İranlı bürokrat geleneğinin kurumsal üstünlüğünü yansıtır. Bu nedenle B şıkkı yanlış bir yorumdur. Diğer şıklar tarihsel açıdan savunulabilir niteliktedir.

12. Malazgirt Savaşı (1071) sonrasında Anadolu'nun Türkleşme sürecinin, Orta Asya'daki Türk boylarının yerleştiği bölgelerle kıyaslandığında çok daha hızlı ve kalıcı olmasının en temel yapısal nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Selçuklu sultanlarının Anadolu'ya yerleşimi zorunlu kılan göç emirleri çıkarması
• B) Bizans ordusunun Malazgirt'te tamamen imha edilmiş olması
• C) Haçlı Seferlerinin Bizans'ın Anadolu'ya yönelik tüm askerî kapasitesini tüketmesi
• D) Anadolu'daki Hristiyan nüfusun savaş sırasında bölgeyi terk etmesi
• E) Bizans iç siyasetinin çöküşü nedeniyle merkezi direnişin organize edilememesi ve Anadolu'nun coğrafi-demografik yapısının göçebe hayvancılığa elverişliliği ✓

Anadolu'nun‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kalıcı Türkleşmesinde iki yapısal etken belirleyicidir: Birincisi, Malazgirt sonrası Bizans taht kavgaları ve iç çöküş, Anadolu'ya yönelik organize askeri geri dönüşü engelledi. İkincisi, Anadolu'nun Orta Anadolu platosunun bozkır ekolojisi, Türkmen boylarının alışkın olduğu göçebe hayvancılık ekonomisine uygundu; bu durum kalıcı iskanı kolaylaştırdı. A şıkkı yanlıştır; Bizans ordusu tamamen imha edilmedi ve İmparator Romanos esir alındı. B ve D şıkları tarihsel açıdan doğru değildir. E şıkkı kronolojik olarak sonraki bir süreçtir.

13. Karahanlı Devleti'nin Türk-İslam medeniyeti tarihindeki özgün konumunu diğer çağdaş Türk devletlerinden (Gazneli, Selçuklu) ayıran en belirleyici özellik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İlk Türk-İslam devleti olması
• B) Abbasi halifeliğiyle en uzun süreli ittifakı kurmuş olması
• C) Yönetici hanedanın doğrudan Müslüman Türk kökenli olması ve Türkçeyi resmi idare dili düzeyine taşıması ✓
• D) En geniş coğrafi alana yayılmış Türk-İslam devleti olması
• E) İlk defa medrese sistemini kuran devlet olması

Karahanlılar,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ hükümdar hanedanının etnik olarak Türk olduğu ve Türkçeyi sadece konuşma dili değil edebiyat ve kısmen yönetim dili düzeyinde benimsediği ilk Türk-İslam devletidir. Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib) ve Divan-ı Lugati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud) gibi Türkçe eserler bu dönemde verilmiştir. Oysa Gazneliler ve Selçuklular Türk kökenli olmakla birlikte sarayda Farsçayı benimsemiş, yönetimde İranlı bürokrasiyi kullanmıştır. A şıkkı doğru olmakla birlikte sorulan 'özgün konum' için yetersiz bir yanıttır; zira ilk olmanın ötesinde Türkçeye katkısı daha belirleyicidir.

14. Selçuklu Devleti'nde Türkmen boyları ile merkezi yönetim arasındaki kronik gerilimin temel kaynağı değerlendirildiğinde, aşağıdaki yorumlardan hangisi tarihsel gerçeklikle en çok çelişir?

• A) Selçuklu hanedanının meşruiyetini güçlendirmek için İslami kurumları desteklemesi, hanedanı Türkmen geleneksel otoritesinden kopardı.
• B) Dandanakan Savaşı'nın ardından Horasan'a akan Türkmen kitleleri, bölgenin tarım ekonomisini ve şehirleşmesini olumsuz etkiledi.
• C) Selçuklu sultanlarının İranlı bürokrasi ve İslam hukuku çerçevesinde şekillenen devlet anlayışı, Türkmen geleneksel iktidar anlayışıyla bağdaşmıyordu.
• D) Türkmenler, Selçuklu merkezi yönetimine karşı Abbasi halifeliğini siyasi hamiliğe çağırarak sistematik bir muhalefet örgütledi. ✓
• E) Türkmenlerin yağma ekonomisine dayalı yaşam biçimi, yerleşik halka ve ticaret yollarına zarar verdiğinden merkezi yönetim onları sınır bölgelerine yönlendirdi.

Türkmenlerin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Abbasi halifeliğini Selçuklu merkezi yönetimine karşı sistematik biçimde siyasi hamiliğe çağırdığına dair tarihsel bir kayıt yoktur. Tam tersine, Abbasi halifeliği Selçuklu sultanlarının egemenliğini tanımış ve onlara 'Sultan' unvanı vererek Selçuklularla iş birliği içinde olmuştur. Türkmenlerin muhalefeti daha çok yağma akınları, ayrılıkçı hareketler ve hanedana rakip boyların isyanları şeklinde tezahür etmiştir; kurumsal bir Abbasi hamiliği arayışı değil. Diğer şıklar tarihsel açıdan savunulabilirdir.

15. Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri'nin dönemin siyasi konjonktüründe yerine getirdiği işlev, yalnızca eğitim açısından değil siyasi strateji açısından da değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi en kapsamlı analizi sunar?

• A) Medreseler yalnızca Sünni fıkıh eğitimi vermek amacıyla kurulmuş olup siyasi bir işlevi yoktur.
• B) Medreselerin asıl amacı Türkmen boylarına İslam'ı öğreterek onları yerleşik hayata kazandırmaktır.
• C) Nizamiye Medreseleri, Abbasi halifeliğinin Selçuklu Devleti üzerindeki dinî denetimini kırmak için kurulmuştur.
• D) Medreseler, Selçuklu topraklarında Hristiyan nüfusun misyoner faaliyetlerine karşı dinî bir kalkan oluşturmak amacıyla tasarlanmıştır.
• E) Medreseler, Selçuklu topraklarında güçlenen Şii Fatimi propagandasını (batıniliği) eğitim yoluyla dengelemek ve nitelikli Sünni bürokrat yetiştirerek merkezi otoriteyi pekiştirmek için araçsallaştırılmıştır. ✓

Nizamiye‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Medreseleri'nin kuruluş bağlamı iki stratejik gerekçeyi barındırmaktadır: Birincisi, dönemde Fatimi halifeliğinin (Mısır merkezli Şii yapı) Selçuklu topraklarına yönelik güçlü propagandası (özellikle İsmailiye/batınilik) ciddi bir tehdit oluşturuyordu. Medreseler, Şafii mezhebi çerçevesinde Sünni eğitim vererek bu ideolojik tehdide karşı koymayı hedefledi. İkincisi, merkezi bürokrasi için nitelikli kademe (kadı, katip, müftü) yetiştirerek devlet kapasitesini artırdı. Bu nedenle medreseler salt eğitimsel değil, ideolojik ve bürokratik bir araçtı. Diğer şıklar ya yanlış ya da aşırı daraltılmış yorumlardır.

16. Harzemşahlar Devleti'nin Cengiz Han karşısında beklenenden çok daha hızlı çöküşünün iç dinamiklerle ilişkilendirilmesinde aşağıdaki faktörlerden hangisi diğerlerine kıyasla yapısal bir nitelik taşır?

• A) Moğol ordusunun sayısal üstünlüğü
• B) Haçlı Seferlerinin Harzemşahların batı sınırlarını zayıflatmış olması
• C) Abbasi halifeliğinin Moğollara karşı Harzemşahlara destek vermemiş olması
• D) Devletin kuruluşundaki meşruiyet krizinin yarattığı yapısal zaaf: Sultan ile Türkmen askeri aristokrasisi arasındaki güven bunalımı ve hâlâ güçlü olan annesinin rakip bir güç odağı oluşturması ✓
• E) Sultan Muhammed Harzemşah'ın kişisel cesaret eksikliği

Harzemşah‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devleti'nin yapısal zaafiyeti; Sultan II. Muhammed'in kuvvetlerini büyük şehirlere dağıtık savunma anlayışıyla konuşlandırması, merkezî bir karşı saldırı ordusunu toplayamaması ve bunun altında yatan güvensizlikle açıklanır. Bu güvensizliğin nedeni, ordunun büyük bölümünü oluşturan Kanglı/Kıpçak Türkmenlerin sadakati sultanın annesi Terken Hatun'a bağlı olmasıydı; bu kişiler sultana karşı bir iktidar odağı oluşturuyordu. Dolayısıyla Moğol baskısı karşısında koherent bir savunma stratejisi geliştirilemedi. Bu siyasi-yapısal kırılganlık, salt askeri veya kişisel faktörlerin ötesinde bir analiz sunar. A şıkkı Moğolların üstünlüğünü abartır; Harzemşahlar aslında sayısal olarak rekabetçiydi.

17. Aşağıdaki tablo değerlendirildiğinde, Türk-İslam devletlerinde hükümdar meşruiyetinin dayandığı unsurlar arasında hangisi 'sadece Selçuklulara özgü' bir meşruiyet aracı olarak öne çıkar? Gazneliler: Askeri zaferler + Abbasi onayı Karahanlılar: Türk hanedanlık geleneği + İslami unvanlar Selçuklular: Askeri zaferler + Abbasi onayı + ? Harzemşahlar: Askeri zaferler + Abbasi onayı

• A) Gaza ve cihad söylemi
• B) Türk boy geleneğine dayalı 'kut' anlayışının İslami çerçeveyle yeniden yorumlanması
• C) 'Dünya hâkimiyeti' ideolojisinin Sünni İslam'ın hamisi rolüyle meşrulaştırılması ve Şii tehdidine (Fatimiler, Büveyhiler) karşı Abbasi halifeliğini koruma misyonu ✓
• D) Bizans'a karşı sınır gaziliği geleneği
• E) Moğol tehlikesine karşı İslam dünyasını birleştirme misyonu

Selçukluların‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ özgün meşruiyet aracı, Büveyhilerin (Şii) Abbasi halifeliği üzerindeki vesayetine son vermeleri (1055) ve ardından kendilerini Sünni İslam'ın dünya çapındaki hamisi ilan etmeleridir. Bu misyon, Fatimilerin Şii propagandasına karşı Sünni blokun liderliğini üstlenmek biçiminde somutlaştı. Diğer Türk-İslam devletleri de Abbasi onayını kullandı; ancak bu özgün 'Sünni hamiyet' ideolojisi Selçukluların siyasi kimliğinde merkezi bir yer tuttu ve özellikle Nizamiye Medreseleri bu ideolojinin kurumsal yansımasıydı. D şıkkı kronolojik olarak yanlıştır; Moğol tehdidi Selçuklular için değil sonraki dönem için geçerlidir.

18. Türk-İslam tarihçiliğinde İbn Haldun'un 'asabiyet' kavramıyla açıklanan devlet kuruluş ve çöküş döngüsü, Büyük Selçuklu Devleti'nin tarihine uygulandığında hangi eşleştirme en tutarlı analizi vermektedir?

• A) Kuruluş asabiyeti: İranlı bürokrasinin örgütleyiciliği → Çöküş nedeni: Bu bürokrasinin Türkmenlere yenilmesi
• B) Kuruluş asabiyeti: Gaza ideolojisi → Çöküş nedeni: Seferlerin durması
• C) Kuruluş asabiyeti: Türkmen boylarının birliği → Çöküş nedeni: Abbasi müdahalesi
• D) Kuruluş asabiyeti: İslami inanç birliği → Çöküş nedeni: Mezhep çatışmaları
• E) Kuruluş asabiyeti: Oğuz-Kınık boyunun birlik ruhu → Çöküş nedeni: Refah içinde büyüyen hanedanın asabiyetini kaybederek saray entrikalarına ve iktâ sahiplerinin özerkleşmesine zemin hazırlaması ✓

İbn‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Haldun'a göre devletler güçlü bir grup dayanışması (asabiyet) ile kurulur; ancak iktidarı ele geçiren hanedan yerleşik hayat ve refaha alışınca bu dayanışma zayıflar, iktidar saray çevrelerine, ücretli askerlere ve bürokrasiye devredilir. Selçuklularda bu süreç tam anlamıyla işledi: Kınık boyunun birlik ruhuyla kurulan devlet, güçlendikçe Türkmen kitlesini sınırlara sürdü, merkezi yönetimi İranlı bürokrasiye bıraktı, hanedan içi taht kavgaları derinleşti ve iktâ sahipleri özerkleşti. Sultan Sencer döneminde Oğuz isyanının devleti fiilen çökertmesi bu döngünün simgesidir. Diğer şıklar İbn Haldun'un döngüsel modeliyle çelişmektedir; özellikle C ve D şıkları asabiyet kavramını yanlış yorumlamaktadır.

19. Karahanlılar, İslamiyet'i resmi devlet dini olarak kabul eden ilk Türk devletidir. Bu kabulün gerçekleştiği yaklaşık tarih hangisidir?

• A) 960 ✓
• B) 840
• C) 1040
• D) 920
• E) 751

Karahanlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ hükümdarı Satuk Buğra Han, 920'li yıllarda Müslüman olmuş; yaklaşık 960 yılında ise İslamiyet, Karahanlılar tarafından resmi devlet dini ilan edilmiştir. Bu, Türk tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıdır.

20. Gazneli Mahmut, Hindistan'a düzenlediği seferler sonucunda elde ettiği ganimetlerle hangi şehri dönemin en önemli ilim ve kültür merkezlerinden biri hâline getirmiştir?

• A) Gazne ✓
• B) Buhara
• C) Merv
• D) Semerkant
• E) Herat

Gazneli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmut, Hindistan'a düzenlediği 17 sefer sonucunda elde ettiği zenginlikleri başkenti Gazne'yi imar etmek için kullanmış; şehri dönemin en parlak ilim ve kültür merkezlerinden biri hâline getirmiştir. Biruni ve Firdevsi gibi önemli isimler bu dönemde Gazne'de bulunmuştur.

21. Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu olarak kabul edilen hükümdar kimdir?

• A) Çağrı Bey
• B) Tuğrul Bey ✓
• C) Alp Arslan
• D) Melikşah
• E) Selçuk Bey

Tuğrul‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bey, 1040 Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenerek Büyük Selçuklu Devleti'ni kurmuş ve 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesinden 'Doğu'nun ve Batı'nın sultanı' unvanını almıştır. Selçuk Bey ise devlete adını veren atadır; devletin kurucusu değildir.

22. 1071 yılında gerçekleşen Malazgirt Savaşı'nda Bizans İmparatoru Romanos Diogenes'i esir alan Selçuklu Sultanı kimdir?

• A) Tuğrul Bey
• B) Sencer
• C) Melikşah
• D) Alp Arslan ✓
• E) Kılıç Arslan

Alp‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Arslan, 26 Ağustos 1071'de Malazgirt Ovası'nda Bizans kuvvetlerini büyük bir bozguna uğratmış ve imparator Romanos Diogenes'i esir almıştır. Bu zafer, Anadolu'nun Türk yurdu hâline gelmesi sürecini başlatan en kritik olaylardan biridir.

23. Büyük Selçuklu Devleti'nde 'Nizamiye Medreseleri'ni kurarak Sünni İslam anlayışını yaymak ve devlet için nitelikli memur yetiştirmek amacıyla çalışan vezir kimdir?

• A) Yusuf Has Hacip
• B) Fahreddin Razi
• C) Kaşgarlı Mahmut
• D) Nizamülmülk ✓
• E) İbn-i Sina

Nizamülmülk,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde görev yapan ünlü Selçuklu veziridir. Kurduğu Nizamiye Medreseleri, İslam dünyasının ilk düzenli yükseköğretim kurumları arasında sayılır. Siyasetname adlı eseriyle de devlet yönetimi literatürüne büyük katkı sağlamıştır.

24. Kaşgarlı Mahmut'un Türk dilini Araplara öğretmek ve Türkçenin zenginliğini kanıtlamak amacıyla kaleme aldığı eserin adı nedir?

• A) Siyasetname
• B) Divan-ü Lugati't-Türk ✓
• C) Kutadgu Bilig
• D) Divan-ı Hikmet
• E) Atabetü'l-Hakayık

Kaşgarlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmut, 1072-1074 yılları arasında kaleme aldığı Divan-ü Lugati't-Türk adlı eseriyle Türkçe-Arapça kapsamlı bir sözlük hazırlamıştır. Bu eser, Türk dili ve etnografyası bakımından olduğu kadar tarihî coğrafya açısından da son derece değerli bir kaynaktır.

25. Yusuf Has Hacip tarafından yazılan ve 'Mutluluk Veren Bilgi' anlamına gelen, devlet yönetimi ile ahlak ilkelerini ele alan eser hangisidir?

• A) Kutadgu Bilig ✓
• B) Siyasetname
• C) Divan-ı Hikmet
• D) Divan-ü Lugati't-Türk
• E) Atabetü'l-Hakayık

Kutadgu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından 1069-1070 yıllarında Karahanlı hükümdarına sunulmak üzere yazılmıştır. Mesnevi tarzında kaleme alınan eser, Türk-İslam edebiyatının ilk büyük yapıtları arasında yer alır ve devlet yönetimi, adalet, toplum düzeni gibi konuları işler.