Genel Tekrar Testi - 81
Osmanlı Devleti'nde 'Kapan' sistemi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Bu testteki tüm sorular ve cevapları (25 soru)
1. Osmanlı Devleti'nde 'Kapan' sistemi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Kapan, devlet memurlarının maaşlarını ödediği hazine bölümüdür.
- B) Kapan, ticaret mallarının toptan satıldığı kapalı çarşılardır. ✓
- C) Kapan, halka açık hamam ve çeşmelerin bulunduğu meydanlardır.
- D) Kapan, askerî birliklerin konakladığı kışladır.
- E) Kapan, padişahın özel mülklerinin idare edildiği birimdir.
Osmanlı'da 'Kapan', özellikle İstanbul'da toptan ticaretin yapıldığı kapalı çarşı veya hanları ifade eder. Bu sistem, ticaretin kontrolü, fiyat istikrarı ve vergi toplanması için önemliydi.
2. Tarih araştırmalarında kullanılan 'iç tenkit' (internal criticism) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Kaynağın fiziksel özelliklerinin (kâğıt, mürekkep, yazı stili) incelenmesidir.
- B) Kaynağın içeriğinin doğruluğu, tutarlılığı ve yazarın amacı açısından değerlendirilmesidir. ✓
- C) Kaynakların türüne, dönemine ve konusuna göre sınıflandırılmasıdır.
- D) Elde edilen doğru bilgilerin birleştirilerek sentezlenmesidir.
- E) Tarihsel bilginin bilimsel kurallara uygun olarak yazılmasıdır.
İç tenkit, kaynağın içeriğinin doğruluğu, tutarlılığı, yazarın amacı, yanlılığı ve dönemin koşulları açısından eleştirel olarak değerlendirilmesidir[reference:1]. Dış tenkit ise kaynağın fiziksel özelliklerini inceler.
3. Tarih biliminin yardımcı bilim dallarından biri olan 'paleografya' aşağıdaki çalışma alanlarından hangisiyle ilgilenir?
- A) Geçmiş uygarlıklara ait maddi kalıntıların kazılarak incelenmesi
- B) Eski yazı türlerini, harf şekillerini ve yazım özelliklerini inceleme ✓
- C) Sikke ve madeni paraların tarihsel dönemlere göre sınıflandırılması
- D) Yer adlarının tarihsel kökenini ve anlam değişimlerini araştırma
- E) Aile ve soy kütüklerini tarihsel yöntemlerle inceleme
Paleografya, eski yazı türlerini, harf şekillerini, kısaltmaları ve yazım özelliklerini inceleyen yardımcı bilim dalıdır[reference:2]. Arkeoloji kazı işleriyle, nümismatik sikkelerle, toponomi yer adlarıyla, soybilim ise soyağaçlarıyla ilgilenir.
4. Tarih araştırmalarında 'birincil kaynak' ile 'ikincil kaynak' arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Birincil kaynaklar olayın yaşandığı döneme aittir; ikincil kaynaklar ise bu kaynakları kullanarak yazılmıştır. ✓
- B) Birincil kaynaklar sadece arşiv belgeleridir; ikincil kaynaklar ise ansiklopedilerdir.
- C) Birincil kaynaklar özgün dildedir; ikincil kaynaklar ise tercüme edilmiştir.
- D) Birincil kaynaklar devlet arşivlerinde; ikincil kaynaklar ise kütüphanelerde bulunur.
- E) Birincil kaynaklar daha güvenilirdir; ikincil kaynaklar ise tamamen güvenilmezdir.
Birincil kaynaklar, olayın yaşandığı döneme ait orijinal belgelerdir (arşiv vesikaları, yazıtlar, sikkeler, günlükler, hatıratlar vb.). İkincil kaynaklar ise birincil kaynakları kullanarak yazılmış araştırma eserleridir (tezler, makaleler, ansiklopediler)[reference:3].
5. Tarih biliminde 'anakronizm' hatası ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Bir olayın sebep ve sonuçlarının yanlış ilişkilendirilmesidir.
- B) Geçmişteki bir olayın, o dönemin koşullarından bağımsız olarak günümüz ölçütleriyle değerlendirilmesidir. ✓
- C) Kaynakların yeterince eleştirel bir gözle incelenmemesidir.
- D) Farklı dönemlere ait olayların aynı zaman diliminde gösterilmesidir.
- E) Tarihsel olayların nesnel bir şekilde aktarılmamasıdır.
Anakronizm, geçmişteki bir olayı, kişiyi veya durumu, o dönemin koşullarından bağımsız olarak günümüzün değer yargıları, kavramları veya bilgileriyle değerlendirme hatasıdır. Tarih araştırmalarında dönemin koşulları dikkate alınmalıdır.
6. Tarih biliminde 'hermenötik' yaklaşım aşağıdakilerden hangisini amaçlar?
- A) Tarihsel verileri istatistiksel olarak analiz etmeyi
- B) Tarihsel metinleri ve olayları, yazarın niyeti ve dönemin koşulları bağlamında yorumlamayı ✓
- C) Tarihsel olayları neden-sonuç ilişkisi içinde açıklamayı
- D) Kaynakları objektif bir şekilde sınıflandırmayı
- E) Tarihsel süreci doğa bilimleri gibi açıklamayı
Hermenötik, tarihsel metinlerin ve olayların, yazarın niyeti, kültürel bağlam ve dönemin koşulları dikkate alınarak yorumlanmasına odaklanan bir yaklaşımdır. Anlamaya (Verstehen) dayanır ve tarihçinin öznel yorumuna yer verir.
7. Tarih araştırmalarında 'dış tenkit' (external criticism) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Dış tenkit, kaynağın içeriğinin doğruluğunu inceler.
- B) Dış tenkit, kaynağın fiziksel özelliklerini (kâğıt, mürekkep, yazı stili, yaş) inceler. ✓
- C) Dış tenkit, yazarın amacını ve yanlılığını değerlendirir.
- D) Dış tenkit, tarihsel olayların nedenlerini araştırır.
- E) Dış tenkit, birden çok kaynağı karşılaştırır.
Dış tenkit (external criticism), kaynağın fiziksel özelliklerini, otantikliğini ve bütünlüğünü inceler: kâğıt, mürekkep, yazı stili, dil, yaş ve tahrifat gibi unsurlar. İç tenkit (internal criticism) ise kaynağın içeriğinin doğruluğu, yazarın amacı ve güvenilirliği ile ilgilenir.
8. Tarih araştırmalarında 'sentez' aşaması ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Kaynakların kritik edilmesidir.
- B) Farklı kaynaklardan elde edilen doğrulanmış bilgilerin birleştirilerek bir bütün hikâye veya açıklama oluşturulmasıdır. ✓
- C) Tarihsel olayların sadece anlatılmasıdır.
- D) Yeni kaynakların araştırılmasıdır.
- E) Tarihsel terimlerin sözlüğünün hazırlanmasıdır.
Sentez, tarih araştırmasında eleştiri (tenkit) aşamasından sonra gelir. Farklı kaynaklardan toplanan ve doğruluğu sınanmış bilgilerin, birbiriyle ilişkilendirilerek tutarlı ve anlamlı bir tarihsel anlatı (hikâye) veya açıklama oluşturulmasıdır.
9. Tarih biliminde 'pozitivist' yaklaşım ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Pozitivist yaklaşım, tarihsel olayların öznel olarak yorumlanmasını savunur.
- B) Pozitivist yaklaşım, tarih biliminin doğa bilimleri gibi nesnel ve gözlemlenebilir kanıtlara dayanması gerektiğini savunur. ✓
- C) Pozitivist yaklaşım, hermenötiğin bir alt dalıdır.
- D) Pozitivist yaklaşım, tarihçinin yorumunu önceler.
- E) Pozitivist yaklaşım, sadece yazılı kaynakları dikkate alır.
Pozitivist tarih anlayışı, 19. yüzyılda Leopold von Ranke ile öne çıkmış ve tarih bilimini doğa bilimleri gibi nesnel, gözlemlenebilir ve belgelere dayalı olarak ele almayı savunmuştur. Tarihçi, olayları objektif bir şekilde 'olduğu gibi' (wie es eigentlich gewesen) anlatmalıdır.
10. Tarih araştırmalarında 'dış tenkit' (external criticism) ile 'iç tenkit' (internal criticism) arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dış tenkit, kaynağın yazarını ve amacını; iç tenkit, kaynağın fiziksel özelliklerini inceler.
- B) Dış tenkit, kaynağın fiziksel özelliklerini; iç tenkit, kaynağın içeriğinin doğruluğunu ve güvenilirliğini inceler. ✓
- C) Dış tenkit, birincil kaynakları; iç tenkit, ikincil kaynakları inceler.
- D) Dış tenkit, tarihsel olayları; iç tenkit, tarihsel kişileri inceler.
- E) Dış tenkit, sözlü kaynakları; iç tenkit, yazılı kaynakları inceler.
Dış tenkit (external criticism), kaynağın fiziksel özelliklerini (kâğıt, mürekkep, yazı stili, dil, yaş) ve otantikliğini inceler. İç tenkit (internal criticism) ise kaynağın içeriğinin doğruluğu, tutarlılığı, yazarın amacı, yanlılığı ve güvenilirliğini değerlendirir.
11. Tarih biliminde 'historiyografi' aşağıdaki kavramlardan hangisini ifade eder?
- A) Tarihsel olayların kronolojik olarak sıralanması
- B) Tarih yazımının tarihi, tarihçilerin yöntemleri ve tarih anlayışlarının incelenmesi ✓
- C) Tarihsel kaynakların sınıflandırılması
- D) Tarih biliminin yardımcı bilim dalları
- E) Tarihsel olayların neden-sonuç ilişkisi içinde açıklanması
Historiyografi (tarih yazıcılığı), tarihsel olayların nasıl yazıldığını, tarihçilerin kullandığı yöntemleri, dönemin tarih anlayışlarını ve tarih yazımının tarihsel gelişimini inceleyen alandır.
12. Tarih araştırmalarında 'anakronizm' hatası aşağıdaki durumlardan hangisinde ortaya çıkar?
- A) Kaynakların yeterince eleştirel incelenmemesi
- B) Geçmişteki bir olayın o dönemin koşullarından bağımsız olarak günümüz değer yargılarıyla değerlendirilmesi ✓
- C) Farklı kaynaklardaki bilgilerin çelişmesi
- D) Tarihsel olayların yanlış tarihlendirilmesi
- E) Tarihçinin kendi görüşlerini eserine yansıtması
Anakronizm, geçmişteki bir olayı, kişiyi veya durumu, o dönemin şartlarından bağımsız olarak bugünün değer yargıları, kavramları veya bilgileriyle değerlendirme hatasıdır. Tarih araştırmalarında dönemin koşulları dikkate alınmalıdır.
13. Tarih biliminde 'pozitivizm' akımının temel görüşü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarih, sadece sanat ve edebiyatla ilgilenir.
- B) Tarih, doğa bilimleri gibi nesnel, gözlemlenebilir ve belgelere dayalı olmalıdır. ✓
- C) Tarih, sadece sözlü geleneklere dayanmalıdır.
- D) Tarih, her tarihçinin kendi yorumuna göre şekillenir.
- E) Tarih, sadece siyasi olayları incelemelidir.
Pozitivist tarih anlayışı (Leopold von Ranke), tarih bilimini doğa bilimleri gibi nesnel, gözlemlenebilir ve belgelere dayalı olarak ele almayı savunur. Tarihçi, olayları objektif bir şekilde 'olduğu gibi' (wie es eigentlich gewesen) anlatmalıdır.
14. Tarih araştırmalarında 'sentez' aşamasının işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kaynakların kritik edilmesi
- B) Farklı kaynaklardan elde edilen doğrulanmış bilgilerin birleştirilerek bir bütün hikâye oluşturulması ✓
- C) Tarihsel olayların sadece anlatılması
- D) Yeni kaynakların araştırılması
- E) Tarihsel terimlerin sözlüğünün hazırlanması
Sentez, tarih araştırmasında eleştiri (tenkit) aşamasından sonra gelir. Farklı kaynaklardan toplanan ve doğruluğu sınanmış bilgilerin, birbiriyle ilişkilendirilerek tutarlı ve anlamlı bir tarihsel anlatı (hikâye) veya açıklama oluşturulmasıdır. Sentez, tarihçinin yorumunu ve sentez becerisini gerektirir.
15. Tarih araştırmalarında kullanılan 'tarihsel eleştiri' yöntemi içinde 'dış tenkit' ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Dış tenkit, kaynağın içeriğinin doğruluğunu ve tutarlılığını inceler.
- B) Dış tenkit, kaynağın fiziksel özelliklerini, otantikliğini ve bütünlüğünü inceler. ✓
- C) Dış tenkit, yazarın amacını ve olası yanlılığını değerlendirir.
- D) Dış tenkit, tarihsel olayların neden-sonuç ilişkisini açıklar.
- E) Dış tenkit, birden fazla kaynağın karşılaştırmalı analizini yapar.
Dış tenkit (external criticism), kaynağın fiziksel özelliklerini (kâğıt, mürekkep, yazı stili, dil, yaş), orijinalliğini (sahtecilik, tahrifat) ve bütünlüğünü (eksik sayfa, kopma) inceler. İç tenkit ise içeriğin doğruluğu, yazarın amacı ve güvenilirliği ile ilgilenir.
16. Tarih biliminde 'hermenötik' yaklaşımın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarihsel olayları istatistiksel olarak analiz etmek
- B) Tarihsel metinleri yazarın niyeti ve dönemin koşulları bağlamında yorumlamak ✓
- C) Tarihsel olayları neden-sonuç ilişkisi içinde açıklamak
- D) Kaynakları objektif bir şekilde sınıflandırmak
- E) Tarihsel süreci doğa bilimleri gibi açıklamak
Hermenötik, tarihsel metinlerin ve olayların, yazarın niyeti, kültürel bağlam ve dönemin koşulları dikkate alınarak yorumlanmasına odaklanan bir yaklaşımdır. Anlamaya (Verstehen) dayanır ve tarihçinin öznel yorumuna yer verir. Pozitivist yaklaşımın aksine, tarihçinin rolünü vurgular.
17. Tarih biliminde 'anakronizm' hatası aşağıdaki durumlardan hangisinde ortaya çıkar?
- A) Kaynakların yeterince eleştirel incelenmemesi
- B) Geçmişteki bir olayın o dönemin koşullarından bağımsız olarak günümüz değer yargılarıyla değerlendirilmesi ✓
- C) Farklı kaynaklardaki bilgilerin çelişmesi
- D) Tarihsel olayların yanlış tarihlendirilmesi
- E) Tarihçinin kendi görüşlerini eserine yansıtması
Anakronizm, geçmişteki bir olayı, kişiyi veya durumu, o dönemin şartlarından bağımsız olarak bugünün değer yargıları, kavramları veya bilgileriyle değerlendirme hatasıdır. Örneğin, Osmanlı padişahını 'Cumhuriyetçi' olarak nitelemek anakronizmdir. Tarihçi, dönemin koşullarını dikkate almalıdır.
18. Tarih araştırmalarında 'tarihsel anlamlandırma' (historical hermeneutics) ile 'tarihsel açıklama' (historical explanation) arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarihsel açıklama, olayların nedenlerini bulmaya çalışırken; anlamlandırma, olayların nasıl deneyimlendiğini ve yorumlandığını anlamaya çalışır. ✓
- B) Tarihsel anlamlandırma, pozitivist yöntemleri; açıklama ise hermeneutik yöntemleri kullanır.
- C) Tarihsel açıklama, sadece birincil kaynakları; anlamlandırma ise ikincil kaynakları kullanır.
- D) Anlamlandırma ve açıklama aynı anlama gelir.
- E) Tarihsel açıklama, tarihçinin öznel yorumunu; anlamlandırma ise nesnel verileri önceler.
Tarihsel açıklama, pozitivist geleneğin etkisiyle olayların neden-sonuç ilişkisini ve yasalarını bulmaya çalışır. Tarihsel anlamlandırma (hermeneutik) ise olayların, aktörlerin ve dönemin koşullarının nasıl yorumlandığını, anlam dünyasını ve deneyimleri anlamaya odaklanır.
19. Bir tarihçi, 16. yüzyıla ait bir vakayinameyi incelerken, eserde geçen 'Türk' ve 'Osmanlı' terimlerinin dönem içinde farklı anlamlarda kullanıldığını tespit ediyor. Bu durum, tarih araştırmalarında aşağıdaki hatalardan hangisine karşı dikkatli olmayı gerektirir?
- A) Anakronizm
- B) Seçicilik hatası
- C) Kaynak yanlılığı
- D) Terminolojik anakronizm ✓
- E) Aşırı genelleme
Terminolojik anakronizm, geçmişteki terimlerin bugünkü anlamlarıyla yorumlanmasıdır. 16. yüzyılda 'Türk' ve 'Osmanlı' terimleri bazen farklı anlamlarda (etnik, siyasi, dini) kullanılmıştır. Tarihçi, bu terimlerin dönemsel anlamlarını dikkate almalıdır.
20. Tarih araştırmalarında 'paradigma değişimi' (kuhncu anlamda) aşağıdaki durumlardan hangisinde daha belirgindir?
- A) Yeni bir kaynak türünün keşfedilmesi
- B) Tarih yazımında kullanılan teorik çerçevenin köklü bir şekilde değişmesi ✓
- C) Arşiv belgelerinin sayısının artması
- D) Tarihçilerin yeni bir dil öğrenmesi
- E) Tarihsel olayların farklı bir şekilde yorumlanması
Paradigma değişimi, bilimsel bir alanda kabul görmüş temel varsayımların, yöntemlerin ve teorilerin köklü bir şekilde dönüşmesidir. Tarih yazımında örneğin 'Annales Okulu'nun yükselişi, pozitivist tarih anlayışından sosyal ve ekonomik tarihe doğru bir paradigma değişimine örnektir.
21. Tarih araştırmalarında 'arşiv belgelerinin sınırlılıkları' ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Arşiv belgeleri, olayları tam ve tarafsız bir şekilde yansıtır.
- B) Arşiv belgeleri, genellikle devletin veya resmi kurumların bakış açısını yansıtır, bu nedenle eleştirel okuma gerektirir. ✓
- C) Arşiv belgeleri, halkın günlük yaşamını her zaman doğru yansıtır.
- D) Arşiv belgeleri, tarihçinin yorum yapmasına gerek bırakmaz.
- E) Arşiv belgeleri, her dönem için eşit derecede zengin ve erişilebilirdir.
Arşiv belgeleri, devlet, kurum veya yönetici sınıfın perspektifini yansıtma eğilimindedir. Tarihçi, bu belgeleri eleştirel olarak okumalı, hangi seslerin eksik olduğunu ve belgelerin hangi amaçla üretildiğini sorgulamalıdır. Bu, 'kaynak eleştirisi'nin temel bir yönüdür.
22. Tarih araştırmalarında 'tarihsel perspektif' ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Tarihsel perspektif, olayları günümüz gözlüğüyle değerlendirmektir.
- B) Tarihsel perspektif, olayları kendi döneminin koşulları içinde değerlendirmeyi gerektirir. ✓
- C) Tarihsel perspektif, tüm tarihçilerin aynı yorumu yapmasını sağlar.
- D) Tarihsel perspektif, sadece siyasi olaylara odaklanır.
- E) Tarihsel perspektif, arşiv belgelerini olduğu gibi kabul etmeyi gerektirir.
Tarihsel perspektif, geçmişteki olayları, kişileri ve durumları, o dönemin sosyal, kültürel, ekonomik ve siyasi koşulları içinde anlamaya çalışmaktır. Bu, anakronizm hatasından kaçınmayı ve dönemin ruhunu (Zeitgeist) anlamayı gerektirir.
23. Orta Çağ İslam dünyasında yetişen ve 'Kanun' adlı eseriyle tıp alanında Batı'da da tanınan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İbn-i Sina ✓
- B) Biruni
- C) İbn-i Rüşd
- D) Harezmi
- E) Farabi
İbn-i Sina (Avicenna), 'El-Kanun fi't-Tıb' adlı eseriyle tıp alanında Batı'da da uzun süre temel kaynak olarak kullanılmıştır. Biruni matematik ve astronomi, İbn-i Rüşd felsefe, Harezmi matematik (cebir), Farabi ise felsefe ve mantık alanında tanınmıştır.
24. Abbasi Devleti'nin zayıflamasıyla birlikte ortaya çıkan ve İslam dünyasında siyasi parçalanmaya neden olan bağımsız devletler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- A) Tolunoğulları
- B) Akşitler
- C) Hamdaniler
- D) Memlükler ✓
- E) Büveyhiler
Tolunoğulları, Akşitler, Hamdaniler ve Büveyhiler, Abbasi Devleti'nin zayıflamasıyla ortaya çıkan bağımsız veya yarı bağımsız devletlerdir. Memlükler ise Abbasilerin yıkılmasının ardından 1250 yılında Mısır'da kurulmuş ve daha geç bir döneme aittir.
25. İslam dünyasında, 7. ve 8. yüzyıllarda gerçekleşen fetihler sonucunda İslamiyet'in yayıldığı bölgeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- A) Kuzey Afrika
- B) İber Yarımadası (Endülüs)
- C) Anadolu ✓
- D) İran
- E) Hindistan'ın batısı
Anadolu, 7. ve 8. yüzyılda henüz İslamiyet'in kalıcı olarak yayıldığı bir bölge değildir. Emeviler ve Abbasiler döneminde Anadolu'ya seferler düzenlenmiş olsa da kalıcı fetih ve İslamlaşma, Selçuklular döneminde (11. yüzyıl) başlamıştır.