Osmanlı Kültür ve Uygarlığı 1

1. Osmanlı Devleti'nde hem naklî (dinî) ilimlerin hem de aklî (pozitif) bilimlerin okutulduğu, eğitim ve bilim sisteminin temelini oluşturan kurum aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Enderun
• B) Darülfünun
• C) Medrese ✓
• D) Darülaceze

Osmanlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devleti'nde temel eğitim ve bilim kurumu medreselerdir. Klasik dönemde medreselerde tefsir, hadis, fıkıh gibi dinî ilimlerin yanı sıra matematik, astronomi ve tıp gibi pozitif bilimler de okutulmuştur. Seçeneklerdeki Enderun saray okuludur, Darülfünun 19. yüzyılda kurulan modern üniversitedir, Darülaceze ise yoksullar ve düşkünler evidir.

2. Osmanlı askeri sisteminde zamanla meydana gelen bozulmaları gidermek amacıyla atılan adımlar değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi askeri alandaki bir ıslahat hareketi sayılamaz?

• A) Nizam-ı Cedit ordusunun kurulması
• B) Yeniçeri Ocağının kaldırılması
• C) Teknik subay okullarının açılması
• D) Ekber ve erşet sisteminin getirilmesi ✓

Ekber‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve erşet sistemi veraset (tahta geçiş) sistemiyle ilgilidir, askeri ıslahat değildir.

3. Osmanlı'da _ilk altın para_ (Sultani) hangi padişah döneminde basılmıştır?

• A) Fatih Sultan Mehmet ✓
• B) II. Mahmut
• C) Yavuz Sultan Selim
• D) Kanuni Sultan Süleyman

Osmanlı'da‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ilk altın para (Sultani veya Sikke-i Hasene), Fatih Sultan Mehmet döneminde (1477) basılmıştır. Bu para, Osmanlı ekonomisinin güçlenmesini ve imparatorluğun egemenliğini simgelemiştir.

4. Divan-ı Hümayun'da, Fatih'ten sonra padişahın mutlak vekili olarak toplantılara başkanlık eden görevli kimdir?

• A) Şeyhülislam
• B) Padişah
• C) Kazasker
• D) Veziriazam ✓

Fatih‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sultan Mehmet'e kadar Divan'a Padişah başkanlık ederdi. Fatih, merkezi otoriteyi güçlendirmek için Divan başkanlığını Veziriazama devretmiş, kendisi toplantıları 'Kasr-ı Adl' denilen bir pencereden izlemeye başlamıştır.

5. Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul'a davet edilen ve Sahn-ı Seman Medresesi'nde müderrislik yapan, _Ay'ın haritasını çıkaran_ ünlü Türk-İslam bilgini kimdir?

• A) Matrakçı Nasuh
• B) Ali Kuşçu ✓
• C) Piri Reis
• D) Katip Çelebi

Ali‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kuşçu, Timur İmparatorluğu'nda (Semerkand) yetişmiş büyük bir astronomi ve matematik alimiydi. Otlukbeli Savaşı sonrası Fatih'in davetiyle İstanbul'a gelmiş, Ayasofya ve Sahn-ı Seman medreselerinde dersler vermiştir. Ay'ın ilk haritalarından birini çizmiş, Fatih Cami'ne güneş saati yapmıştır.

6. Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşayan ve '_Sultanü'ş-Şuara_' (Şairler Sultanı) olarak bilinen, İstanbul Türkçesini ve dünyevi aşkı işleyen divan şairi kimdir?

• A) Ahmeti
• B) Baki ✓
• C) Fuzuli
• D) Nabi

Baki,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fuzuli'nin aksine tasavvufu değil, dünyevi zevkleri, İstanbul'un güzelliklerini ve yaşam sevincini işlemiştir. Kanuni'nin yakın dostu olmuş ve onun ölümü üzerine yazdığı 'Kanuni Mersiyesi' ile ünlüdür.

7. 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman devrinde yaşamış, eserlerini Azeri Türkçesiyle kaleme almış ve Peygamberimize duyduğu sevgiyi anlattığı 'Su Kasidesi' ile ölümsüzleşmiş ünlü divan edebiyatı şairi kimdir?

• A) Baki
• B) Nef'i
• C) Fuzuli ✓
• D) Nedim

Fuzuli,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Yükselme Dönemi'nin en büyük şairlerinden biridir. İlahi aşkı (tasavvuf) ve acıyı işlemesiyle ünlüdür. 'Leyla vü Mecnun' mesnevisi ve 'Su Kasidesi' (Hz. Muhammed'e övgü) en bilinen eserleridir.

8. Kanuni Sultan Süleyman devrinin önde gelen denizcilerinden olan, çizdiği dünya haritaları ve Akdeniz için bir rehber niteliğindeki 'Kitab-ı Bahriye' eseriyle tanınan usta haritacı kimdir?

• A) Turgut Reis
• B) Seydi Ali Reis
• C) Barbaros Hayreddin
• D) Piri Reis ✓

Piri‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Reis, Kanuni Sultan Süleyman döneminin en önemli denizcilerinden ve haritacılarından biridir. 1513'te çizdiği (Yavuz'a sunduğu) ilk dünya haritası ve Akdeniz seyrüsefer rehberi olan 'Kitab-ı Bahriye' (1526) ile tüm dünyada tanınmaktadır.

9. Osmanlı devlet teşkilatını, saltanat verasetini ve çeşitli örfi hukuk kurallarını yazılı bir yasa metninde toplayan Fatih Sultan Mehmet dönemi eseri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mecelle
• B) Fetva Kitabı
• C) Kanunname-i Al-i Osman ✓
• D) Siyasetname

Kanunname-i‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Al-i Osman, Fatih Sultan Mehmet tarafından çıkarılan ve Osmanlı'nın örfi hukukunu (devlet teşkilatı, veraset, ceza vb.) toplayan ilk büyük kanun derlemesidir. 'Kardeş katli' gibi tartışmalı konular bu kanunnamede yer almıştır.

10. Yavuz Sultan Selim'in Ermeni cemaatine yönelik 'İbadetlerinizde serbestsiniz, hiç kimse inancınıza müdahale etmeyecektir' minvalindeki devlet güvencesi içeren buyruğu, aşağıdaki diplomatik/hukuki belge türlerinden hangisine bir örnektir?

• A) Adaletnâme
• B) Amannâme
• C) Ahitnâme ✓
• D) Müsadere

Devletin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ gayrimüslim tebaaya veya yabancı devletlere dini serbestiyet, can ve mal güvenliği gibi konularda verdiği taahhütleri ve kalıcı imtiyazları içeren hukuki metinlere 'Ahitnâme' (Ahd: Söz verme, yemin) denir. 'Amannâme' ise savaşta aman dileyerek (teslim olarak) sığınan düşmana veya isyancılara can güvenliği garantisi vermek amacıyla düzenlenen belgelerdir. Soruda bir cemaate verilen kalıcı hak ve inanç güvencesi (sözü) kastedildiği için cevap Ahitnâme'dir.

11. Osmanlı toplumunda halkın çoğunluğu hangi ekonomik faaliyet ile uğraşırdı?

• A) Denizcilik
• B) Tarım ✓
• C) Ticaret
• D) Sanayi

Osmanlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ toplumunda halkın %80-90'ı tarımla uğraşırdı. Buğday, arpa, mısır, pirinç gibi tahıllar yetiştirilir, hayvancılık yapılırdı. Tarım, Osmanlı ekonomisinin temelini oluştururdu. Tımar sistemi ile toprak işletilir, ürün vergisi (öşür) alınırdı.

12. Osmanlı eğitim sistemi hangi kurum tarafından düzenlenmiştir?

• A) Enderun
• B) Divan-ı Hümayun
• C) Lonca
• D) Medrese ✓

Osmanlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ eğitim sistemi, Medreseler tarafından düzenlenmiştir. İlk, orta ve yüksek seviyede eğitim verilir, İslami ilimler (nakli) ve pozitif bilimler (akli) öğretilirdi. Medreseler, Osmanlı aydın sınıfını (ulema) yetiştirirdi.

13. Osmanlı Devleti'nde Mimar Sinan'ın '_ustalık eserim_' dediği eser hangisidir?

• A) Selimiye Camii ✓
• B) Mihrimah Sultan Camii
• C) Süleymaniye Camii
• D) Şehzade Camii

Selimiye‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Camii (1575), Mimar Sinan'ın 'ustalık eserim' dediği eseridir. Edirne'de II. Selim adına inşa edilmiş, kubbesi ve mimari dehasıyla Osmanlı mimarisinin zirvesi kabul edilir. (Şehzade 'çıraklık', Süleymaniye 'kalfalık' eseridir.)

14. Osmanlı'da _esnaf teşkilatına_ ne ad verilirdi?

• A) Divan
• B) Fütüvvet
• C) Vakıf
• D) Lonca ✓

Lonca,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osmanlı'da esnaf teşkilatıdır. Ahilik geleneğinin devamıdır (en önemli farkı loncanın gayrimüslimleri de kapsamasıdır). Her meslek grubu kendi loncasını kurar, usta-kalfa-çırak ilişkisini, kalite kontrolünü (ihtisap) ve fiyat belirlemeyi (narh) düzenlerdi.

15. Osmanlı'da halkın dini ve sosyal ihtiyaçlarını karşılayan _hayır kurumlarına_ ne ad verilirdi?

• A) Vakıf ✓
• B) Medrese
• C) Tımar
• D) Lonca

Vakıf,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osmanlı'da halkın dini ve sosyal ihtiyaçlarını karşılayan kurumlardır. Camiler, medreseler, hastaneler (Darüşşifa), kütüphaneler, imaretler (aşevleri) bu sistemle kurulurdu. Vakıflar, sosyal dayanışmayı sağlar, eğitim, sağlık, yardımlaşma hizmetleri verirdi. Bu sistem, Osmanlı toplumunun sosyal güvenlik ağını oluştururdu.

16. Osmanlı Devleti'nde ilk resmî devlet matbaası (Matbaa-i Âmire) hangi padişah döneminde açılmıştır?

• A) II. Mahmut
• B) Sultan Abdülmecid
• C) III. Ahmet
• D) III. Selim ✓

Osmanlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devleti'nde ilk resmî devlet matbaası olan Matbaa-i Âmire, Nizam-ı Cedit reformları kapsamında III. Selim döneminde (1795) kurulmuştur. Adayların sıklıkla karıştırdığı III. Ahmet dönemindeki (Lale Devri) İbrahim Müteferrika matbaası ise devlet matbaası değil, ilk Türk matbaası olmakla birlikte şahsi (özel) bir girişimdi.

17. Osmanlı toplumunda gayrimüslim toplulukların kendi dinî ve sosyal işlerini düzenlemesine ne ad verilirdi?

• A) Millet Sistemi ✓
• B) Lonca
• C) Ahilik
• D) İltizam

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Tanım: Millet Sistemi, Osmanlı toplumunun ırk esasına göre değil, din ve mezhep esasına göre teşkilatlanmasıdır. • Uygulama: Fatih Sultan Mehmet döneminde kurumsallaşan bu yapı sayesinde gayrimüslimler (Rum, Ermeni, Yahudi), kendi dini hukuklarını uygulama, liderlerini seçme ve eğitim gibi iç işlerinde özerk hareket etme hakkına sahip olmuşlardır.

18. Osmanlı Devleti'nde bürokrasi, edebiyat ve resmi yazışmalarda kullanılan; Arapça ve Farsça etkisindeki dil hangisidir?

• A) Türkçe
• B) Arapça
• C) Osmanlıca ✓
• D) Farsça

Kast‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ edilen dil Osmanlı Türkçesi (Osmanlıca)'dir. • Osmanlıca; temeli Türkçe olan, ancak Arapça ve Farsça kelimelerle zenginleşmiş bir 'imparatorluk dili'dir. • Arap alfabesiyle yazılır. • Devletin resmi kayıtlarında ve divan edebiyatında bu dil kullanılmıştır. (Not: Kanun-i Esasi'de resmi dil 'Türkçe' geçer, ancak soruda dilin karakteristik yapısı sorulduğu için cevap Osmanlıca'dır.)

19. Osmanlı Devleti'nde '_Kapıkulu Askerleri_' hangi sınıfa dahildir?

• A) Merkezi ordu ✓
• B) Tımarlı sipahiler
• C) Saray görevlileri
• D) Denizci sınıfı

Kapıkulu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ askerleri, Osmanlı'nın merkezi (Hassa) ordusunu oluştururdu. Yeniçeriler, Cebeciler, Topçular, Humbaracılar gibi sınıflardan oluşurdu. Devşirme sistemi ile yetiştirilir, 3 ayda bir 'Ulufe' maaşı alırlardı. Bu ordu, padişahın doğrudan emrindeydi.

20. Osmanlı Devleti'nde mesleki eğitim vererek usta, kalfa ve çırak ilişkisini düzenleyen, gayrimüslimlerin de üye olabildiği esnaf teşkilatı hangisidir?

• A) Lonca ✓
• B) Esnaf Sandığı
• C) Ahilik
• D) Fütüvvet

Doğru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cevap Lonca'dır. • Ahilik: Selçuklu ve Osmanlı'nın kuruluşunda etkilidir, sadece Müslümanlar üye olabilir. • Lonca: Osmanlı'nın klasik esnaf teşkilatıdır. Ahilikten farkı, gayrimüslimlerin de üye olabilmesidir.

21. Osmanlı Devleti'nde Müslüman halktan alınan _ürün vergisine_ ne ad verilirdi?

• A) Öşür ✓
• B) Çiftbozan
• C) Avarız
• D) Cizye

Öşür‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (Aşar), Osmanlı'da Müslüman çiftçilerden alınan şer'i bir tarım (ürün) vergisidir. Genellikle ürünün 1/10'u oranında alınırdı. Bu vergi, Tımar sisteminin temel gelir kaynaklarından biriydi. Diğer Seçenekler: - Çiftbozan: Toprağını mazeretsiz terk eden veya 3 yıl üst üste ekmeyen köylüden alınan ceza vergisidir. - Avarız: Savaş, afet veya kriz gibi olağanüstü durumlarda halktan toplanan acil durum vergisidir. - Cizye: Gayrimüslim erkeklerden, askerlik yapmamaları ve can/mal güvenliklerinin sağlanması karşılığında alınan baş vergisidir.

22. Osmanlı'da sosyal dayanışmanın sağlanması amacıyla kurulan en önemli kurum hangisidir?

• A) Ahilik
• B) Tekke
• C) Vakıf ✓
• D) Medrese

Vakıflar,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osmanlı'da sosyal dayanışmanın sağlanmasında önemli rol oynardı. Camiler, medreseler, hastaneler (Darüşşifa), kütüphaneler, imaretler (aşevleri) bu sistemle kurulurdu. Vakıflar, eğitim, sağlık, yardımlaşma hizmetleri verirdi. Bu sistem, Osmanlı toplumunun sosyal güvenlik ağını oluştururdu.

23. Osmanlı'da _reaya_ sınıfı kimlerden oluşmaktaydı?

• A) Tüccarlar
• B) Halk ✓
• C) Askerler
• D) Ulema

Reaya,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osmanlı toplumunda 'yönetilenler' sınıfını ifade eden genel bir terimdir. 'Askeri' (yöneten) sınıfın dışında kalan, vergi vermekle yükümlü olan Müslüman ve gayrimüslim tüm halkı (çiftçi, esnaf, tüccar) kapsardı.

24. Osmanlı'da kadınların eğitim alması için açılan ilk resmi _öğretmen okulu_ hangisidir?

• A) Medrese
• B) Enderun
• C) Darüşşafaka
• D) Darülmuallimat ✓

Darülmuallimat‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (1870), Tanzimat Dönemi'nde kadın öğretmen yetiştirmek amacıyla açılan ilk resmi kurumdur. Bu kurum, Osmanlı'da kadın eğitiminin modernleşmesinin başlangıcıdır.

25. Osmanlı'da _ilk modern nüfus sayımı_ (1831) hangi padişah döneminde yapılmıştır?

• A) II. Mahmut ✓
• B) IV. Murad
• C) I. Abdülhamid
• D) III. Selim

Osmanlı'da‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ilk modern nüfus sayımı (1831), II. Mahmut döneminde yapılmıştır. Bu sayımın temel amacı, vergi mükelleflerini ve askere alınacak (Müslüman) nüfusu tespit etmekti.