TARIH - i dunya savasi (Bölüm 2)

1. Paris Barış Konferansı'nda (1919) uygulanan ilkeler incelendiğinde, Woodrow Wilson'ın On Dört İlkesi ile Versay Antlaşması'nın nihai hükümleri arasında derin çelişkiler göze çarpmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu çelişkinin en somut örneği olarak gösterilemez?

• A) Sömürge taleplerinin tarafsız biçimde değerlendirileceği ilkesine karşın Almanya'nın sömürgelerinin galip devletler arasında manda sistemiyle paylaşılması
• B) Ulusların kendi kaderini tayin hakkı ilkesine karşın milyonlarca Alman'ın Almanya dışında azınlık statüsünde bırakılması
• C) Wilson'ın 'açık diplomasi' ilkesine karşın antlaşmanın büyük ölçüde gizli müzakereler sonucunda şekillendirilmesi
• D) Wilson'ın Milletler Cemiyeti'ni kurma önerisinin konferansta tamamen reddedilerek gündem dışı bırakılması ✓
• E) Ekonomik engellerin kaldırılması önerisi ile Almanya'ya yüklenen ağır ekonomik savaş tazminatları arasındaki çelişki

Wilson'ın On Dört İlkesi'nin on dördüncü maddesi, uluslararası barış ve güvenliği sağlamak amacıyla bir Milletler Cemiyeti kurulmasını öngörüyordu. Bu öneri konferansta reddedilmedi; aksine Milletler Cemiyeti Paris Barış Konferansı kararlarının bir ürünü olarak kuruldu ve Versay Antlaşması'nın ayrılmaz bir parçasını oluşturdu. Dolayısıyla D şıkkındaki 'tamamen reddedilerek gündem dışı bırakıldı' ifadesi tarihsel açıdan yanlıştır ve bu durum Wilson ilkeleri ile antlaşma hükümleri arasındaki çelişkinin somut örneği olamaz. Diğer şıklar gerçek çelişkileri yansıtmaktadır: gizli müzakereler (A), azınlık statüsündeki Almanlar (B), manda sistemi (C) ve ekonomik tazminatlar (E) On Dört İlke ile bağdaşmayan uygulamalardır.

2. I. Dünya Savaşı'nın Orta Doğu coğrafyasındaki yansımaları değerlendirildiğinde, İngiltere'nin birbiriyle çelişen birden fazla taahhüt verdiği görülmektedir. Huseyni-McMahon Yazışmaları, Sykes-Picot Antlaşması ve Balfour Deklarasyonu üçlüsü bir arada ele alındığında, bu belgelerin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Her üçünün de savaş koşullarında şekillenmiş ve birbiriyle çelişen vaatler ya da düzenlemeler içeren belgeler olması ✓
• B) Her üçünün de Fransız dış politikasının önceliklerini yansıtan metinler olarak Paris'te hazırlanmış olması
• C) Her üçünün de savaş sonrasında Milletler Cemiyeti tarafından geçersiz sayılarak yürürlükten kaldırılması
• D) Her üçünün de yalnızca Filistin topraklarına ilişkin düzenlemeler içermesi nedeniyle kapsamlarının sınırlı kalması
• E) Her üçünün de bölge halkının katılımıyla gerçekleştirilen uluslararası konferanslarda imzalanmış bağlayıcı antlaşmalar olması

Huseyni-McMahon Yazışmaları (1915-1916) Araplara bağımsız bir devlet vaat ederken; Sykes-Picot Antlaşması (1916) Orta Doğu'yu İngiliz ve Fransız nüfuz bölgelerine ayırıyordu; Balfour Deklarasyonu (1917) ise Filistin'de Yahudi yurdu kurulmasını destekliyordu. Bu üç belge birbiriyle açıkça çelişen vaatler içermekte ve hepsinin savaş koşullarının dayattığı stratejik hesaplarla şekillendiği görülmektedir. Diğer şıklar yanlıştır: üçü birden bağlayıcı uluslararası antlaşma statüsünde değildi (A), Fransız önceliklerini değil İngiliz stratejisini yansıtıyordu (C), Filistin dışındaki toprakları da kapsıyordu (D) ve Milletler Cemiyeti tarafından geçersiz sayılmadı (E).

3. I. Dünya Savaşı'nın ekonomik boyutları incelendiğinde, 'total savaş' (toplam savaş) kavramının önceki dönem savaşlarından temel farkını en doğru açıklayan önerme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Toplam savaşın ağırlıklı olarak deniz kuvvetleri aracılığıyla yürütülmesi nedeniyle kara savaşlarını dışarıda bırakması
• B) Toplam savaş kavramının yalnızca demokratik devletlere özgü bir savaş yürütme biçimini tanımlaması
• C) Devletin ekonomiyi merkezi olarak yönlendirdiği, sivil sanayinin savaş üretimine dönüştürüldüğü ve tüm toplumun savaş çabasına dahil edildiği bir seferberlik biçimini ifade etmesi ✓
• D) Uluslararası hukukun korumasındaki sivillerin hedef alınmasının yalnızca toplam savaşta değil tüm modern savaş biçimlerinde yasaklı olması
• E) Toplam savaşta askeri harcamalar ulusal gelirin yalnızca küçük bir bölümünü oluşturduğundan ekonomik etkilerin sınırlı kaldığı

'Toplam savaş' kavramı, devletin ekonomik kaynakların tamamını savaş amacıyla seferber ettiği, sivil sanayinin askeri üretime yönlendirildiği, kadınların iş gücüne dahil edildiği, gıda ile hammadde dağıtımının devlet denetimine alındığı ve toplumun her kesiminin savaş çabasına katıldığı bütünleşik bir savaş ekonomisi modeline işaret eder. I. Dünya Savaşı, bu modelin tarihte ilk kez bu ölçekte uygulandığı çatışma olarak öne çıkar. Diğer şıklar yanıltıcıdır: savaş harcamaları ulusal gelirin büyük bölümünü tüketmiştir (A yanlış); toplam savaş salt denizci bir strateji değildir (C yanlış); sivillerin korunması Hague sözleşmeleriyle düzenlenmiş olsa da pratikte çiğnenmiştir (D kısmen yanıltıcı); toplam savaş modeli yalnızca demokrasilere özgü değildir, Almanya ve Avusturya da aynı modeli uygulamıştır (E yanlış).

4. I. Dünya Savaşı'nın Balkan cephelerindeki gelişmeler ile savaşın patlak verişini tetikleyen Saraybosna suikastı bir arada değerlendirildiğinde, savaşın kökenlerine ilişkin 'yapısal nedenler mi, yoksa konjonktürel tetikleyici mi daha belirleyiciydi?' tartışmasında aşağıdaki yaklaşım hangisi tarih yazımındaki genel eğilimle en az örtüşmektedir?

• A) Temmuz Krizi'ndeki diplomatik başarısızlıklar ile kısa seferberlik planlarının yapısal gerilimi tam anlamıyla savaşa dönüştüren mekanizma işlevi gördüğü
• B) Saraybosna suikastının tek başına yeterli neden sayılması gerektiği ve yapısal etkenlerin tarih yazımında abartıldığı ✓
• C) Saraybosna suikastının olmadığı varsayımsal bir senaryoda bile benzer yapısal gerilimlerin yakın bir gelecekte benzer bir savaşı tetikleyebileceği
• D) Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasındaki kronik gerilim ve Pan-Slavizm/Pan-Germanism çatışmasının savaşı kaçınılmaz hale getiren yapısal bir zemin oluşturduğu
• E) İttifak sistemi, silahlanma yarışı ve milliyetçi hareketlerin birbirine bağlı yapısal etkenler olarak savaşı kaçınılmaz kıldığı

Modern I. Dünya Savaşı tarih yazımı (Fritz Fischer'den Christopher Clark'a uzanan geniş bir yelpazede), suikastı konjonktürel bir tetikleyici olarak konumlandırır; asıl açıklayıcı ağırlığı ise ittifak sistemleri, silahlanma yarışı, milliyetçilik, emperyalist rekabet ve kısa savaş planlarının (Schlieffen) oluşturduğu yapısal gerilimlere yükler. 'Saraybosna suikastı tek başına yeterli nedendir ve yapısal etkenler abartılmıştır' tezi, tarih yazımındaki genel akademik uzlaşıyla en az örtüşen yaklaşımdır. Büyük çoğunluk, suikastın bir kıvılcım işlevi gördüğünü; ancak bu kıvılcımın ancak derin yapısal gerilimler nedeniyle kitlesel bir savaşa dönüşebildiğini savunmaktadır. A, B, C ve E şıkları bu akademik uzlaşıyla uyumludur.

5. I. Dünya Savaşı'nda İtilaf Devletleri arasında yer almayan devlet aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İngiltere
• B) Fransa
• C) Rusya
• D) İtalya
• E) Avusturya-Macaristan ✓

Avusturya-Macaristan, Almanya ve Osmanlı Devleti ile birlikte İttifak Devletleri (Bağlaşma) grubunda yer almıştır. İtalya ise başlangıçta tarafsız kalmış, 1915'te İtilaf Devletleri safına geçmiştir.

6. Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nda hangi cephede Çanakkale'yi savunmuştur?

• A) Suriye Cephesi
• B) Irak Cephesi
• C) Çanakkale Cephesi ✓
• D) Kafkas Cephesi
• E) Hicaz Cephesi

Çanakkale Cephesi, İtilaf Devletleri'nin İstanbul'a ulaşmak ve Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmak amacıyla 1915'te açtığı cephedir. Osmanlı kuvvetleri bu cephede başarılı bir savunma gerçekleştirmiştir.

7. I. Dünya Savaşı'nın Osmanlı Devleti açısından sona ermesini sağlayan ateşkes aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Versay Antlaşması
• B) Sevr Antlaşması
• C) Triyanon Antlaşması
• D) Brest-Litovsk Antlaşması
• E) Mondros Ateşkesi ✓

30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkesi ile Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'ndan çekilmiştir. Bu ateşkes, Osmanlı'nın fiilen yenik sayılmasını ve işgal döneminin başlamasını beraberinde getirmiştir.

8. I. Dünya Savaşı sonunda imzalanan ve Almanya'ya ağır yükümlülükler getiren antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Lozan Antlaşması
• B) Nöyyi Antlaşması
• C) Brest-Litovsk Antlaşması
• D) Versay Antlaşması ✓
• E) Sen Jermen Antlaşması

28 Haziran 1919'da imzalanan Versay Antlaşması, Almanya'ya toprak kayıpları, savaş tazminatı ve silahsızlanma gibi ağır yükümlülükler getirmiştir. Bu antlaşmanın sertliği, ileride II. Dünya Savaşı'nın nedenlerinden biri olarak gösterilmektedir.

9. I. Dünya Savaşı öncesinde oluşturulan 'Üçlü İttifak' (1882) üyesi olmayan devlet aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Osmanlı Devleti ✓
• B) Almanya
• C) Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın ikisi de üyedir
• D) Avusturya-Macaristan
• E) İtalya

Üçlü İttifak; Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'dan oluşmaktaydı. Osmanlı Devleti bu ittifakın üyesi değildi; savaş başladıktan sonra Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzalamış ve İttifak Devletleri safında savaşa katılmıştır.

10. Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesini sağlayan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Lozan Antlaşması
• B) Portsmouth Antlaşması
• C) Brest-Litovsk Antlaşması ✓
• D) Versay Antlaşması
• E) Mondros Ateşkesi

1917 Bolşevik Devrimi'nin ardından iktidara gelen Lenin yönetimi, Mart 1918'de Almanya ile Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzalayarak Rusya'yı savaştan çekmiştir. Bu antlaşma ile Rusya, geniş toprakları Almanya'ya bırakmıştır.

11. ABD'nin I. Dünya Savaşı'na girmesinde etkili olan denizcilik olayı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Almanya'nın İngiltere'yi denizden abluka altına alması
• B) Japonya'nın ABD'nin Pasifik üslerine saldırması
• C) Fransa'nın ABD gemilerini durdurması
• D) Lusitania adlı İngiliz yolcu gemisinin Almanya tarafından batırılması ✓
• E) İngiltere'nin ABD limanlarını abluka etmesi

1915'te Almanya'nın Lusitania adlı İngiliz yolcu gemisini batırması, aralarında çok sayıda Amerikalının da bulunduğu 1.198 kişinin ölümüne yol açmıştır. Bu olay, ABD kamuoyunda Almanya'ya karşı savaş yanlısı duyguların güçlenmesinde belirleyici olmuştur.

12. I. Dünya Savaşı'nda ilk kez geniş çaplı kullanılan ve savaşın seyrini etkileyen kimyasal silah aşağıdakilerden hangisidir?

• A) TNT patlayıcı
• B) Fosfor bombası
• C) Atom bombası
• D) Napalm
• E) Klor ve hardal gazı ✓

I. Dünya Savaşı'nda Almanya, 1915'te Ypres Muharebesi'nde klor gazını; ilerleyen dönemde ise hardal gazını (mustard gas) ilk kez büyük ölçekli biçimde kullanmıştır. Kimyasal silahların bu savaşta kullanılması, sonraki dönemde uluslararası yasaklara yol açmıştır.

13. I. Dünya Savaşı sonrasında kurulan ve uluslararası barışı korumayı amaçlayan ilk uluslararası örgüt aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Birleşmiş Milletler
• B) Kızılhaç Örgütü
• C) Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) ✓
• D) NATO
• E) Avrupa Konseyi

Milletler Cemiyeti (League of Nations), I. Dünya Savaşı'nın ardından ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın önerisiyle 1920'de kurulmuştur. Uluslararası barış ve güvenliği korumayı amaçlamış; ancak ABD'nin katılmaması ve yetersiz yaptırım mekanizmaları nedeniyle etkin olamamıştır.

14. Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda savaştığı cepheler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

• A) Irak Cephesi
• B) Balkan Cephesi ✓
• C) Çanakkale Cephesi
• D) Suriye-Filistin Cephesi
• E) Kafkas Cephesi

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'nda Çanakkale, Kafkas, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen, Kanal ve Romanya cephelerinde savaşmıştır. Balkan Cephesi ise ağırlıklı olarak Sırbistan, Yunanistan ve Bulgaristan arasındaki bölgede şekillenmiş olup Osmanlı'nın doğrudan mücadele ettiği bir cephe değildir.

15. I. Dünya Savaşı öncesinde İngiltere, Fransa ve Rusya arasında kurulan ittifak aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Üçlü İtilaf ✓
• B) Dörtlü Antlaşma
• C) Viyana Sistemi
• D) Kutsal İttifak
• E) Üçlü İttifak

Üçlü İtilaf (Triple Entente), 1907'de İngiltere, Fransa ve Rusya arasında oluşturulan ittifaktır. Bu güç, savaş sırasında İtilaf Devletleri'nin çekirdeğini oluşturmuştur. Üçlü İttifak ise Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'dan oluşmaktaydı.

16. I. Dünya Savaşı'nın temel uzun vadeli nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilmez?

• A) Avrupa'da gizli ittifak sistemlerinin oluşması
• B) Fransız İhtilali'nin tüm Avrupa'da monarşileri yıkması ✓
• C) Emperyalist rekabet ve sömürge yarışı
• D) Sanayi Devrimi'nin getirdiği silahlanma yarışı
• E) Milliyetçilik akımlarının güçlenmesi

Fransız İhtilali monarşileri doğrudan yıkmamış; milliyetçilik ve liberalizm fikirlerini yaymıştır. I. Dünya Savaşı'nın uzun vadeli nedenleri arasında milliyetçilik, emperyalizm, gizli ittifak sistemleri (İttifak ve İtilaf blokları), silahlanma yarışı ve Balkan bunalımları sayılmaktadır.

17. I. Dünya Savaşı hangi tarihte başlamıştır?

• A) 1912
• B) 1920
• C) 1914 ✓
• D) 1918
• E) 1916

I. Dünya Savaşı, Avusturya-Macaristan Veliahdı Arşidük Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da suikaste kurban gitmesiyle başlayan süreçte, Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a 28 Temmuz 1914'te savaş ilan etmesiyle resmen başlamıştır.

18. I. Dünya Savaşı'nı tetikleyen suikast olayında hayatını kaybeden kişi kimdir?

• A) Franz Joseph
• B) Kaiser Wilhelm II
• C) Arşidük Franz Ferdinand ✓
• D) Gavrilo Princip
• E) Çar II. Nikola

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliahdı Arşidük Franz Ferdinand, 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip tarafından düzenlenen suikast sonucunda eşiyle birlikte hayatını kaybetmiştir. Bu olay savaşın fitilini ateşlemiştir.

19. I. Dünya Savaşı'nda İtilaf Devletleri'ni oluşturan üçlü grubun temel üyeleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

• A) Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı
• B) Fransa, Rusya, İngiltere ✓
• C) İngiltere, Almanya, Fransa
• D) ABD, Japonya, Avusturya
• E) İtalya, Almanya, Avusturya-Macaristan

İtilaf Devletleri'nin temel üyeleri Fransa, Rusya ve İngiltere'dir. Bunlara savaş sürecinde İtalya (1915), ABD (1917) ve Japonya gibi ülkeler de katılmıştır. Almanya, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı ise İttifak Devletleri'ni oluşturmaktaydı.

20. Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'na hangi blokun yanında katılmıştır?

• A) İtilaf Devletleri
• B) Balkan İttifakı
• C) Orta Avrupa Bloğu
• D) Tarafsız devletler grubu
• E) İttifak Devletleri ✓

Osmanlı Devleti, Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın oluşturduğu İttifak Devletleri (Merkez Devletler) safında savaşa katılmıştır. Osmanlı'nın savaşa girişi, Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau'nun Osmanlı bayrağı altında Rus limanlarını bombalamasıyla (Ekim 1914) fiilen başlamıştır.

21. I. Dünya Savaşı hangi antlaşmayla sona ermiştir?

• A) Paris Antlaşması
• B) Brest-Litovsk Antlaşması
• C) Berlin Antlaşması
• D) Versay Antlaşması ✓
• E) Lozan Antlaşması

I. Dünya Savaşı, 28 Haziran 1919'da imzalanan Versay (Versailles) Antlaşması ile resmen sona ermiştir. Bu antlaşma Almanya ile imzalanmış olup Almanya'ya ağır koşullar yüklemesi bakımından II. Dünya Savaşı'nın zeminini hazırladığı değerlendirilmektedir.

22. Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı'nın çıkmasında etkili olan nedenlerden biri değildir?

• A) Sanayi Devrimi'nin tamamlanması ✓
• B) Milliyetçilik akımlarının güçlenmesi
• C) Emperyalist rekabet ve sömürgecilik yarışı
• D) Osmanlı toprakları üzerindeki paylaşım çatışmaları
• E) Bloklaşma ve silahlanma yarışı

Sanayi Devrimi'nin tamamlanması doğrudan bir savaş nedeni değildir; aksine savaşın altyapısını oluşturan ekonomik güç mücadelelerinin kaynağıdır. Milliyetçilik, emperyalizm, bloklaşma-silahlanma yarışı ve Osmanlı toprakları üzerindeki rekabet savaşın temel nedenleri arasında sayılmaktadır.

23. Çanakkale Cephesi'nin önemi bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Yalnızca Fransız kuvvetlerinin saldırılarına sahne olmuştur
• B) Osmanlı Devleti bu cephede ağır yenilgi almıştır
• C) Rusya'ya yardım ulaştırılmak amacıyla açılmak istenen bir cephedir ✓
• D) İtilaf kuvvetleri bu cephede kesin zafer kazanmıştır
• E) Osmanlı'nın savaşa girdiği ilk cephedir

Çanakkale Cephesi, İtilaf Devletleri'nin İstanbul Boğazı'nı geçerek Rusya'ya destek ulaştırmak ve Osmanlı'yı savaştan çıkarmak amacıyla açtığı cephedir. Ancak İtilaf kuvvetleri bu cephede başarı sağlayamamış, Osmanlı kuvvetleri büyük bir direniş göstermiştir.

24. I. Dünya Savaşı'nda ABD hangi yıl savaşa katılmıştır?

• A) 1915
• B) 1914
• C) 1916
• D) 1917 ✓
• E) 1918

Amerika Birleşik Devletleri başlangıçta tarafsız kalmayı tercih etmiş; ancak Almanya'nın kısıtlı denizaltı savaşının yeniden başlatması ve Zimmermann Telgrafı'nın ortaya çıkması üzerine 6 Nisan 1917'de İtilaf Devletleri safında savaşa katılmıştır.

25. Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesini sağlayan ateşkes antlaşması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mudanya Mütarekesi
• B) Brest-Litovsk Antlaşması
• C) Sevr Antlaşması
• D) Versay Antlaşması
• E) Mondros Mütarekesi ✓

Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi ile I. Dünya Savaşı'ndan çekilmiştir. Bu mütareke, İtilaf Devletleri'ne Osmanlı topraklarını işgal etme hakkı tanıyan ağır hükümler içermektedir.