TARIH - i lk turk devletleri (Bölüm 6)

1. Göktürk alfabesi kaç harften oluşmaktadır?

• A) 32
• B) 44
• C) 26
• D) 22
• E) 38 ✓

Göktürk (Runik) alfabesi 38 harften oluşmaktadır. Sağdan sola yazılan bu alfabe, Türkçenin seslerine uygun biçimde geliştirilmiş özgün bir yazı sistemidir.

2. Türk tarihinde ilk defa düzenli ve sürekli ordu anlayışını getiren hükümdar kimdir?

• A) Attila
• B) Mete Han ✓
• C) Bumın Kağan
• D) İstemi Yabgu
• E) Bilge Kağan

Mete Han, MÖ 209 yılında orduyu onlu sisteme (10, 100, 1000, 10.000) göre örgütleyerek Türk tarihinde ilk düzenli ve disiplinli orduyu kurmuştur. Bu sistem sonraki Türk devletlerine de örnek olmuştur.

3. Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinde etkili olan savaştır?

• A) Dandanakan Savaşı (1040)
• B) Katvan Savaşı (1141)
• C) Pasinler Savaşı (1048)
• D) Talas Savaşı (751) ✓
• E) Malazgirt Savaşı (1071)

751 yılında Araplar ile Çinliler arasında yaşanan Talas Savaşı'nda Türkler Arap-İslam ordusunu desteklemiştir. Bu savaş, Türklerin İslamiyet'e yakınlaşmasında önemli bir dönüm noktası olmuştur.

4. Hazarlar hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Yönetici kesim Museviliği (Yahudiliği) kabul etmiştir ✓
• B) Tamamı İslamiyet'i benimsemiştir
• C) Din konusunda hiçbir zaman karar alamamışlardır
• D) Hristiyanlığı benimseyen tek Türk devletidir
• E) Budizm'i resmî din olarak ilan etmişlerdir

Hazarlarda yönetici kesim, 8. yüzyılda Museviliği (Yahudiliği) benimsemiştir. Bu durum Hazarları diğer Türk devletlerinden ayıran en önemli özelliklerden biridir; halk içinde ise farklı dinler bir arada yaşamıştır.

5. Orhun Abideleri hangi hükümdar döneminde ve kimin adına dikilmiştir?

• A) Bilge Kağan döneminde, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına ✓
• B) Kül Tigin döneminde, Attila adına
• C) Kapagan Kağan döneminde, Mete Han adına
• D) Bumın Kağan döneminde, İstemi Yabgu adına
• E) Tonyukuk döneminde, Bumın Kağan adına

Orhun Abideleri, 8. yüzyılda (720'li-730'lu yıllar) Bilge Kağan döneminde dikilmiştir. Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilen kitabelerin metnini büyük ölçüde devlet adamı Tonyukuk yazmıştır.

6. Türk devlet geleneğinde 'Kut' anlayışı ne anlama gelmektedir?

• A) Toprak genişliği ve zenginlik
• B) Halk meclisinin onayı
• C) Hükümdarın askeri gücü
• D) Hükümdarın soyundan gelmesi
• E) Tanrı tarafından verildiğine inanılan hükmetme yetkisi ✓

'Kut', Türk devlet anlayışında hükümdarın iktidarının Tanrı tarafından verildiğine inanılan kutsal yönetme yetkisidir. Bu anlayışa göre kağan, Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi olarak görülmüştür.

7. Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu sağlayan savaştır?

• A) Katvan Savaşı
• B) Dandanakan Savaşı ✓
• C) Pasinler Savaşı
• D) Talas Savaşı
• E) Malazgirt Savaşı

1040 yılında yaşanan Dandanakan Savaşı'nda Selçuklular, Gaznelileri yenerek bağımsızlıklarını ilan etmiş ve Büyük Selçuklu Devleti'ni kurmuşlardır. Bu zafer, Selçuklu iktidarının temelini oluşturmuştur.

8. Türk tarihinde bilinen ilk devlet aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kırgız Devleti
• B) Hun Devleti ✓
• C) Uygur Devleti
• D) Kök Türk Devleti
• E) Göktürk Devleti

Türk tarihinde bilinen ilk devlet, MÖ 3. yüzyılda Mete Han tarafından kurulan Büyük Hun Devleti'dir. Asya Hun Devleti olarak da bilinir ve Türk devlet geleneğinin temelini oluşturur.

9. Orhun Abideleri'ni (Göktürk Yazıtları) diktiren hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bumin Kağan
• B) Mete Han
• C) Ötüken Kağan
• D) Bilge Kağan ✓
• E) Attila

Orhun Abideleri, II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde Bilge Kağan adına kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk anısına dikilmiştir. 8. yüzyılda yazılan bu yazıtlar Türkçenin bilinen en eski edebi metinleri arasındadır.

10. Uygurlar, Göktürklerin yıkılmasından sonra hangi yılda bağımsız devletlerini kurmuşlardır?

• A) 744 ✓
• B) 840
• C) 552
• D) 920
• E) 630

Uygurlar, 744 yılında II. Göktürk Devleti'ni yıkarak bağımsız devletlerini kurmuşlardır. Başkentleri Ordubalık (Karabalgasun) olan Uygur Devleti, 840 yılına kadar varlığını sürdürmüştür.

11. Türk tarihinde ilk defa 'töre'yi (devlet kanunlarını) yazılı hale getiren hükümdar kimdir?

• A) Bilge Kağan
• B) Attila
• C) Mete Han ✓
• D) İstemi Yabgu
• E) Bumin Kağan

Mete Han, uyguladığı onluk askeri sistem ve devlet düzeni ile Türk töresini sistematik hale getiren ilk hükümdardır. MÖ 209'da tahta geçen Mete Han, kurultay sistemini de düzenleyerek devlet teşkilatını güçlendirmiştir.

12. Uygurlara özgü en önemli kültürel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Demir işlemeciliğini icat etmeleri
• B) İslam dinini ilk kabul eden Türk topluluğu olmaları
• C) Denizcilik alanında öncü olmaları
• D) Yerleşik hayata geçen ilk büyük Türk topluluğu olmları ✓
• E) Atlı göçebe yaşam biçimini geliştirmeleri

Uygurlar, büyük Türk toplulukları arasında yerleşik hayata geçen ilk topluluktur. Şehirler kurmuşlar, tarım yapmışlar ve sanat ile kültürde yüksek bir düzeye ulaşmışlardır. Maniheizm ve Budizm'i benimsemeleri de bu yerleşik kültürle bağlantılıdır.

13. Avrupa'ya göç eden Hunların lideri olan ve 'Tanrının Kılıcı' unvanını taşıyan hükümdar kimdir?

• A) Rua
• B) Mete Han
• C) Balamir
• D) Attila ✓
• E) Aybars

Attila, Avrupa Hunlarının en güçlü ve ünlü hükümdarıdır. 434-453 yılları arasında hükümdarlık yapmış; Doğu ve Batı Roma İmparatorluklarını tehdit etmiş ve 'Tanrının Kılıcı' unvanıyla tarihe geçmiştir.

14. İlk Türk devletlerinde 'kurultay' kavramı ne anlam taşımaktadır?

• A) Devlet meclisi / danışma toplantısı ✓
• B) Dini tören
• C) Vergi sistemi
• D) Askeri birlik
• E) Ticaret yolu

Kurultay, Türk devlet geleneğinde hükümdar başkanlığında toplanan devlet meclisidir. Önemli devlet kararlarının alındığı bu meclis, Türk demokrasisinin ilk örneği sayılmaktadır. Kurultayda boyların temsilcileri ve devlet erkânı yer alırdı.

15. Orta Asya Türk devletlerinde 'ikili yönetim sistemi' ne anlama gelmektedir?

• A) Komşu devletlerle ortak yönetim kurulması
• B) İki farklı dinin bir arada uygulanması
• C) Devletin iki farklı hanedana bölünmesi
• D) Askeri ve sivil yönetimin farklı kişilerce üstlenilmesi
• E) Devletin doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrılarak yönetilmesi ✓

İkili yönetim sisteminde devlet, doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrılırdı. Büyük kağan doğuyu yönetirken, genellikle bir akrabası (yabgu unvanıyla) batıyı yönetirdi. Bu sistem zaman zaman taht kavgalarına ve devletin bölünmesine yol açmıştır.

16. Türk devlet anlayışında 'Kut' kavramı neyi ifade etmektedir?

• A) Hükümdarın Tanrı tarafından verildiğine inanılan yönetme yetkisini ✓
• B) Boyların birliğini
• C) Devletin hazinesini
• D) Toprağa bağlılığı
• E) Askeri gücü

Kut, Türk devlet anlayışında hükümdarın yönetme hakkının Gök Tanrı tarafından bahşedildiği inancını ifade eder. Kağanın bu ilahi yetkiyi taşıdığına inanılır; Kut'u kaybeden hükümdarın yönetme hakkını da yitirdiği düşünülürdü.

17. Orhun Yazıtları hangi alfabe ile yazılmıştır?

• A) Arap alfabesi
• B) Soğd alfabesi
• C) Uygur alfabesi
• D) Göktürk (Runik) alfabesi ✓
• E) Latin alfabesi

Orhun Yazıtları, Göktürk (Runik) alfabesiyle yazılmıştır. Bu alfabe 38 harften oluşmakta olup soldan sağa değil, sağdan sola okunur. 1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür.

18. Asya Hun Devleti'nin en güçlü olduğu dönemde hangi büyük devletle mücadele etmiştir?

• A) Abbasi Halifeliği
• B) Çin İmparatorluğu ✓
• C) Bizans İmparatorluğu
• D) Roma İmparatorluğu
• E) Sasani İmparatorluğu

Asya Hun Devleti, en güçlü olduğu Mete Han döneminde Çin İmparatorluğu ile uzun soluklu mücadeleler yaşamıştır. Çin, Hunlara karşı korunmak amacıyla Çin Seddi'ni inşa etmiş; Hunlar ise Çin'i vergiye bağlamayı başarmıştır.

19. Türk tarihinde 'Ergenekon Destanı' hangi konuyu işlemektedir?

• A) Türklerin Orta Asya'ya ilk gelişini
• B) Türklerin Anadolu'ya göçünü
• C) Türklerin dar bir vadide sığınıp yeniden çoğalmasını ve demir dağı eriterek özgürlüğe kavuşmasını ✓
• D) Türklerin İslam'ı kabulünü
• E) İlk Türk devletinin kuruluşunu

Ergenekon Destanı, Türklerin düşmanları tarafından yenilgiye uğratılıp dar bir vadiye (Ergenekon) sığınmasını, burada çoğalıp güçlenmesini ve sonunda demir bir dağı eriterek dışarı çıkıp özgürlüğüne kavuşmasını anlatır. Türklerin yeniden diriliş ve bağımsızlık sembolü olarak kabul edilir.

20. İlk Türk devletlerinde ekonominin temel dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hayvancılık ve atlı göçebe yaşam ✓
• B) El sanatları ve dokumacılık
• C) Tarım ve sulama
• D) Deniz ticareti
• E) Madencilik ve demir ihracatı

İlk Türk devletlerinde ekonominin temeli hayvancılığa dayalı atlı göçebe yaşam biçimine dayanmaktaydı. At, koyun ve diğer hayvanların yetiştirilmesi geçim kaynağının büyük bölümünü oluşturuyordu. Uygurlar gibi yerleşik hayata geçen Türkler ise tarımı da ekonomik faaliyet olarak benimsemişlerdir.

21. Orta Asya Türk devletlerinde hükümdarın ülkeyi oğulları arasında paylaştırması hangi kavramla ifade edilir?

• A) Tigin
• B) Kurultay
• C) Toy
• D) Ülüş ✓
• E) Şad

Ülüş, Türk devlet geleneğinde ülkenin hükümdar tarafından oğulları arasında paylaştırılması anlamına gelir. Bu gelenek, Türk devletlerinin kısa sürede parçalanmasının başlıca nedenlerinden biri olarak gösterilmektedir.

22. Türk tarihinde ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları hangi kağan döneminde dikilmiştir?

• A) Mete Han
• B) Kapgan Kağan
• C) Bilge Kağan ✓
• D) Bumin Kağan
• E) İlteriş Kağan

Orhun Yazıtları (Göktürk Yazıtları), II. Göktürk Devleti döneminde Bilge Kağan adına dikilmiştir (8. yüzyıl). Kardeşi Kül Tigin ve veziri Tonyukuk anısına dikilen yazıtlar, Türk tarihinin ilk yazılı kaynakları arasında yer alır.

23. Aşağıdakilerden hangisi Hunların kurucusu olarak kabul edilir?

• A) Mete Han
• B) Attila
• C) Balamir
• D) Bumin Kağan
• E) Teoman ✓

Hunların (Asya Hunları) kurucusu Teoman'dır. Teoman, dağınık Türk boylarını bir araya getirerek devlet kurmuştur. Oğlu Mete Han ise devleti daha da güçlendirerek Orta Asya'nın en büyük imparatorluğunu oluşturmuştur.

24. Göktürklerin kullandığı ve Türk tarihinde bilinen en eski Türkçe alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Köktürk (Runik) alfabesi ✓
• B) Uygur alfabesi
• C) Mani alfabesi
• D) Sogd alfabesi
• E) Brahmi alfabesi

Köktürk (Runik) alfabesi, Göktürkler tarafından kullanılan ve Türk tarihinde bilinen en eski Türkçe alfabedir. Sağdan sola yazılan bu alfabe, Latin harflerine benzer biçimde görsel özellikler taşır ve Orhun Yazıtları bu alfabeyle yazılmıştır.

25. Mete Han'ın MÖ 209'da gerçekleştirdiği uygulama, Türk siyasi tarihi açısından önemlidir çünkü:

• A) Türk tarihinin bilinen ilk düzenli ordusunu kurmuştur. ✓
• B) Çin ile ilk yazılı antlaşmayı imzalamıştır.
• C) Budizm'i resmi din olarak kabul etmiştir.
• D) Türklerin Orta Asya'dan ilk göçünü başlatmıştır.
• E) İlk kez İpek Yolu ticaretini denetim altına almıştır.

Mete Han, MÖ 209'da babasını iktidardan indirerek Asya Hun Devleti'nin başına geçmiş ve onluk sisteme dayanan dünyanın bilinen ilk düzenli ordusunu kurmuştur. Bu ordu yapısı, Türk ve dünya askeri tarihini derinden etkilemiştir.