TARIH - osmanli duraklama gerileme (Bölüm 2)

1. Osmanlı Devleti'nde 'Vaka-i Hayriye' olarak adlandırılan olay nedir?

• A) III. Selim'in tahttan indirilmesi
• B) Kabakçı Mustafa İsyanı'nın bastırılması
• C) Patrona Halil İsyanı'nın bastırılması
• D) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ✓
• E) Lale Devri'nin sona ermesi

Vaka-i Hayriye, II. Mahmud'un 1826 yılında yeniçerilerin isyanını fırsat bilerek Yeniçeri Ocağı'nı tamamen ortadan kaldırması olayıdır. 'Hayırlı olay' anlamına gelen bu tabir, devlet tarafından kullanılmıştır. Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasının ardından modern bir ordu olan Asakir-i Mansure-i Muhammediye kurulmuştur.

2. Osmanlı Devleti'nde 1683 II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Osmanlı kuvvetlerini yenilgiye uğratan Kutsal İttifak'ın öncü gücü hangi devletti?

• A) Rusya
• B) Venedik
• C) Polonya ✓
• D) İngiltere
• E) Fransa

II. Viyana Kuşatması sırasında Osmanlı kuvvetlerini geri püskürten ittifakın belirleyici gücü, Kral Jan Sobieski komutasındaki Polonya süvari kuvvetleri olmuştur. Bu yenilginin ardından Papa XI. Innocent önderliğinde Avusturya, Polonya, Venedik ve sonradan Rusya'nın da katıldığı Kutsal İttifak kurulmuş; bu süreç Karlofça Antlaşması'na zemin hazırlamıştır.

3. Osmanlı tarihinde 'Gerileme Dönemi'nin başlangıcı olarak kabul edilen antlaşma hangisidir?

• A) Zitvatorok Antlaşması (1606)
• B) Vasvar Antlaşması (1664)
• C) Karlofça Antlaşması (1699) ✓
• D) Pasarofça Antlaşması (1718)
• E) Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

Geleneksel Osmanlı tarih yazımında Gerileme Dönemi'nin başlangıcı 1699 tarihli Karlofça Antlaşması olarak kabul edilir. Osmanlı'nın tarihinde ilk kez büyük çaplı toprak kayıplarını resmileştirdiği bu antlaşmayla Macaristan, Erdel, Podolya ve Mora elden çıkmıştır. Antlaşma, Osmanlı'nın artık savunmaya geçtiğinin ve Avrupa karşısında üstünlüğünü yitirdiğinin simgesi sayılmaktadır.

4. Osmanlı Devleti'nde duraklama döneminin başlangıcı olarak kabul edilen antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Zitvatorok Antlaşması ✓
• B) Pasarofça Antlaşması
• C) Edirne Antlaşması
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması
• E) Karlofça Antlaşması

1606 yılında imzalanan Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminin başlangıcı olarak kabul edilir. Bu antlaşmayla Osmanlı, Avusturya imparatorunu kendisiyle eşit statüde tanımak zorunda kalmış; bu durum Osmanlı'nın Avrupa'daki üstünlüğünün sona erdiğinin ilk resmi göstergesi olmuştur.

5. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminde gerçekleşen iç isyanlardan biri değildir?

• A) Şeyh Bedreddin İsyanı ✓
• B) Celali İsyanları
• C) Patrona Halil İsyanı
• D) Kabakçı Mustafa İsyanı
• E) Yeniçeri İsyanları

Şeyh Bedreddin İsyanı, 1416 yılında yani Osmanlı'nın yükselme döneminde gerçekleşmiştir. Celali İsyanları ve Yeniçeri İsyanları duraklama döneminin iç karışıklıklarındandır. Patrona Halil İsyanı (1730) ve Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) ise gerileme döneminde yaşanmıştır.

6. Osmanlı Devleti'nde 'rüşvet', 'adam kayırma' ve 'devlet kademelerinde yetersiz kişilerin görev yapması' gibi sorunların temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kapitülasyonların genişletilmesi
• B) Devşirme sisteminin bozulması ✓
• C) Yeniçeri ocağının kurulması
• D) Lonca teşkilatının çöküşü
• E) Tımar sisteminin kaldırılması

Devşirme sistemi bozulmadan önce yönetici sınıf, yeteneklerine göre yetiştiriliyordu. Sistemin bozulmasıyla birlikte Türk ve Müslüman ailelerin çocukları da saraya alınmaya başlandı; rüşvet ve adam kayırma yaygınlaştı. Bu durum yönetimde yetersiz kişilerin görev yapmasına yol açarak Osmanlı'nın iç düzenini bozdu.

7. Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin bozulmasının doğrudan sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeniçeri ocağının lağvedilmesi
• B) Celali İsyanları'nın çıkması ✓
• C) Divan-ı Hümayun'un kapatılması
• D) Kapitülasyonların kaldırılması
• E) Kapıkulu askerlerinin ortadan kalkması

Tımar sistemi bozulunca sipahiler (eyalet askerleri) topraksız kaldı. İşsiz kalan bu askerler ve köylüler Anadolu'da Celali İsyanları'nı başlattı. Bu isyanlar özellikle 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyılda Anadolu'yu derinden sarstı ve Osmanlı'nın iç düzenini ciddi biçimde tehdit etti.

8. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı duraklama döneminin dış nedenlerinden biridir?

• A) Şehzadelerin sancağa gönderilmemesi
• B) Müsadere uygulamasının yaygınlaşması
• C) Yeniçerilerin siyasete karışması
• D) Avrupa'da ateşli silah teknolojisinin gelişmesi ✓
• E) Kapıkulu askerlerinin artması

Avrupa devletleri 16-17. yüzyıllardan itibaren ateşli silah teknolojisini hızla geliştirdi; bu sayede Osmanlı'nın askeri üstünlüğü azalmaya başladı. Yeniçerilerin siyasete karışması, Kapıkulu askerlerinin artması, müsadere uygulaması ve şehzadelerin sancağa gönderilmemesi ise Osmanlı'nın iç sorunlarına ait nedenlerdir.

9. Osmanlı padişahlarından hangisi duraklama döneminde 'Genç Osman' olarak tanınmış ve reformcu girişimleri nedeniyle yeniçeriler tarafından öldürülmüştür?

• A) I. Mustafa
• B) II. Osman ✓
• C) III. Selim
• D) I. Ahmed
• E) IV. Murad

II. Osman (Genç Osman), 1618-1622 yılları arasında hüküm sürmüştür. Yeniçeri ocağını kaldırıp Anadolu ve Suriyeli Müslümanlardan oluşan yeni bir ordu kurmayı planlayan padişah, bu reformcu girişimleri nedeniyle yeniçeriler tarafından tahttan indirilerek öldürülmüştür.

10. Osmanlı'da 'Şehzadelerin sancağa gönderilmesi' geleneğinin yerini 'kafes usulü'nün almasının temel sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sadrazamların yetkilerinin azalması
• B) Şehzadelerin daha iyi eğitim alması
• C) Deneyimsiz padişahların tahta çıkması ✓
• D) Yeniçeri ocağının güçlenmesi
• E) Veraset kavgalarının tamamen sona ermesi

Eski sistemde şehzadeler sancaklarda valilik yaparak yönetim deneyimi kazanırdı. Kafes usulüyle birlikte şehzadeler sarayda kapalı bir ortamda yaşamak zorunda kaldı. Bu durum, tahta çıktıklarında hiç yönetim deneyimi olmayan padişahların ülkeyi yönetmesine yol açtı ve bu deneyimsizlik Osmanlı'nın gerilemesini hızlandırdı.

11. Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminde sadrazamların padişah adına ülkeyi yönettiği dönem aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

• A) Köprülüler dönemi ✓
• B) Lale devri
• C) Siyaset-i şer'iyye dönemi
• D) Tanzimat dönemi
• E) Islahat dönemi

Köprülüler dönemi (1656-1710), Köprülü ailesi mensuplarının sadrazamlık görevini üstlenerek Osmanlı'yı yönettiği dönemdir. Köprülü Mehmed Paşa, Fazıl Ahmed Paşa ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa gibi isimler bu dönemin önemli sadrazamlarıdır. Bu dönemde Osmanlı kısmen toparlanmış, ancak duraklama devam etmiştir.

12. Osmanlı Devleti'nde coğrafi keşifler sonucunda ticaret yollarının değişmesinin Osmanlı ekonomisine olan etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Osmanlı ticaret gelirlerinin azalması ✓
• B) Osmanlı gümrük gelirlerinin artması
• C) Baharat Yolu'ndan elde edilen gelirin artması
• D) Akdeniz ticaretinin canlanması
• E) İpek Yolu'nun önem kazanması

Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yolları Osmanlı topraklarının dışına kaydı; Ümit Burnu keşfedildi ve Hint Okyanusu üzerinden doğrudan Avrupa-Asya ticareti başladı. Bu gelişme, Osmanlı'nın kontrolündeki ipek ve baharat yollarını işlevsiz kıldı; bu yollardan elde ettiği gümrük ve transit ticaret gelirleri ciddi ölçüde azaldı.

13. IV. Murad döneminde (1623-1640) Osmanlı'dan alınan iki önemli şehir aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

• A) Belgrat ve Budin
• B) Kahire ve Bağdat
• C) Bağdat ve Revan ✓
• D) Viyana ve Prag
• E) Atina ve Selanik

IV. Murad, Osmanlı'nın duraklama döneminde güçlü bir padişah olarak öne çıkar. Safevilerden 1635'te Revan'ı, 1638'de Bağdat'ı geri almıştır. Bu başarılar 1639'da imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması'yla sonuçlanmış; antlaşma Osmanlı-İran sınırını belirlemiş ve bugün hâlâ geçerliliğini korumaktadır.

14. Osmanlı Devleti'nde 'ilmiye sınıfı'nın yozlaşmasının eğitime yansıyan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Pozitif bilimlerin medreselerden dışlanması ✓
• B) Batı dillerinin öğretiminin zorunlu hale gelmesi
• C) Bilimsel çalışmaların hız kazanması
• D) Medreselerin Avrupa tarzında yenilenmesi
• E) Üniversitelerin yaygınlaşması

Osmanlı'nın yükselme döneminde medreseler matematik, astronomi ve tıp gibi pozitif bilimleri de öğretirdi. Duraklama döneminde ilmiye sınıfı yozlaşınca medreseler yalnızca din eğitimine odaklandı; pozitif bilimler müfredattan çıkarıldı. Bu durum Osmanlı'nın Avrupa'daki bilimsel ve teknolojik gelişmelerin çok gerisinde kalmasına yol açtı.

15. Osmanlı Devleti'nde 'Avrupa mallarına tanınan kapitülasyonların' ekonomiye verdiği zarar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yerli üretimin ve esnafın zarar görmesi ✓
• B) Osmanlı tüccarlarının zenginleşmesi
• C) Osmanlı ihracatının artması
• D) Osmanlı hazinesine vergi gelirinin artması
• E) Yabancı malların pahalılaşması

Kapitülasyonlar sayesinde yabancı tüccarlar düşük gümrük vergileriyle Osmanlı topraklarında ticaret yapabildi. Bu durum, aynı vergi avantajlarına sahip olmayan yerli Osmanlı esnafı ve tüccarlarının Avrupalı rakiplerine karşı rekabet edemez hale gelmesine yol açtı. Lonca teşkilatı çöktü, yerli üretim geriledi ve ekonomik bağımlılık arttı.

16. Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminde Venediklilerle yaşanan savaş sonucunda 25 yıl süren bir mücadelenin ardından kaybedilen ada aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Girit ✓
• B) Midilli
• C) Rodos
• D) Sakız
• E) Kıbrıs

Girit Savaşı (1645-1669), Osmanlı tarihinin en uzun savaşlarından biridir. Osmanlılar adayı Venediklilerden almak için 25 yıl savaşmış; 1669'da Girit'i fethederek Venedik hâkimiyetine son vermiştir. Bu fetih duraklama dönemindeki önemli bir başarı olmakla birlikte savaşın uzun sürmesi Osmanlı'nın zayıflığını da gözler önüne sermiştir.

17. Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminde 'nüfus artışı ve ekonomik sıkıntılar' hangi toplumsal soruna zemin hazırlamıştır?

• A) Toprak reformlarının başarıya ulaşmasına
• B) İşsiz ve topraksız kitlelerin isyana yönelmesine ✓
• C) Yeniçeri ocağının kaldırılmasına
• D) Şehirlerin boşalmasına
• E) Lonca sisteminin güçlenmesine

16. yüzyılın sonlarında nüfus artışı, tımar sisteminin bozulması ve ekonomik sıkıntılar bir araya gelince topraksız kalan köylüler ile işsiz askerler büyük kitleler oluşturdu. Bu kitleler özellikle Anadolu'da Celali İsyanları'na katılarak devlete karşı ayaklandı. Bu isyanlar ülkenin iç güvenliğini tehdit eden en önemli sorunlardan biri haline geldi.

18. Osmanlı Devleti'nde 'devşirme kökenli olmayanların' Yeniçeri ocağına alınmasının doğrudan sonucu ne olmuştur?

• A) Yeniçerilerin sarayla ilişkisinin kesilmesi
• B) Yeniçerilerin savaşta daha başarılı olması
• C) Yeniçeri ocağının lağvedilerek yeni bir ordu kurulması
• D) Kapıkulu askerlerinin sayısının azalması
• E) Yeniçerilerin ticaret ve zanaatla uğraşarak disiplinin bozulması ✓

Başlangıçta yalnızca devşirme kökenli askerlerden oluşan Yeniçeri ocağına zamanla Müslüman Türklerin çocukları da alındı; yeniçerilerin evlenmesine ve çocuklarının da ocağa kaydedilmesine izin verildi. Bu durum ocağın askerlik niteliğini yitirmesine yol açtı; yeniçeriler askerlik yerine ticaret ve zanaatla geçimini sağlamaya başladı, savaş kabiliyetleri ve disiplinleri ciddi biçimde bozuldu.

19. Osmanlı Devleti'nde Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesiyle başlayan ve yaklaşık yarım asır süren bu dönemde devlet yeniden toparlanmıştır. Ancak 1683 Viyana kuşatmasının başarısızlıkla sonuçlanmasıyla bu toparlanma süreci fiilen son bulmuştur. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Köprülüler döneminde Osmanlı, Doğu'daki topraklarını büyük ölçüde kaybetmiştir.
• B) Köprülüler döneminde yapılan reformlar Tanzimat'ın temelini oluşturmuştur.
• C) Viyana bozgunu, Osmanlı'nın Avrupa'da yayılmacı politikasının fiilen sonunu hazırlamıştır. ✓
• D) Viyana kuşatmasının başarısız olması, doğrudan iç isyanların çıkmasına zemin hazırlamıştır.
• E) Köprülüler dönemi, Osmanlı'nın yükselme çağını simgeler.

1683 Viyana kuşatmasının başarısızlığa uğraması ve ardından imzalanan Karlofça Antlaşması (1699), Osmanlı'nın Avrupa'da artık toprak kazanamayacağını ve aksine toprak vereceğini ortaya koymuştur. Bu gelişme, Osmanlı'nın Batı'ya yönelik yayılmacı politikasının fiilî sonu olarak değerlendirilir. Köprülüler dönemi yükselme çağı değil, duraklama dönemindeki geçici bir toparlanmadır.

20. Aşağıdaki antlaşmalardan hangisi, Osmanlı Devleti'nin ilk kez büyük çaplı toprak kaybettiği ve Avrupa devletleriyle eşit ya da dezavantajlı konumda müzakere masasına oturduğunun resmi göstergesi sayılır?

• A) Karlofça Antlaşması ✓
• B) Vasvar Antlaşması
• C) Zuhab Antlaşması
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması
• E) Pasarofça Antlaşması

1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın tarihinde ilk kez büyük çaplı ve kalıcı toprak yitirdiği antlaşmadır. Mora, Macaristan ve Erdel gibi stratejik bölgeler Avusturya ve Venedik'e bırakılmıştır. Vasvar Antlaşması (1664) Osmanlı lehine sonuçlanmış, Küçük Kaynarca (1774) ise daha sonraki kritik bir antlaşmadır. Karlofça, Osmanlı'nın savunmaya geçişinin sembolü olarak tarihe geçmiştir.

21. Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin bozulmasının yol açtığı sonuçlar arasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan ve birincil bir etki olarak değerlendirilemez?

• A) Taşrada yönetim otoritesinin zayıflaması
• B) Kapıkulu askerlerinin iaşesinin güçleşmesi
• C) Eyalet askerlerinin (tımarlı sipahilerin) kalitesinin düşmesi
• D) Hazineye olan mali baskının artması
• E) Yeniçeri Ocağı'nın lağvedilmesi ✓

Tımar sisteminin bozulması; taşra yönetiminin zayıflaması, sipahi ordusunun çözülmesi ve devlet gelirlerinin azalmasına yol açmıştır. Bu durum dolaylı olarak merkezi ordunun (kapıkulu) finansmanını güçleştirmiştir. Ancak Yeniçeri Ocağı'nın lağvedilmesi (1826, Vaka-i Hayriye), tımar sisteminin bozulmasının değil; onlarca yıllık ıslahat girişimlerine yeniçerilerin direnmesinin ve özellikle II. Mahmud'un kararlı tutumunun bir sonucudur. Bu nedenle D seçeneği doğrudan bir etki değildir.

22. XVII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşanan 'Celali İsyanları'nın temel nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

• A) Osmanlı'nın İran'dan aldığı topraklara göç eden Türkmen aşiretlerinin isyanı ✓
• B) Anadolu'da artan vergi yükü ve ekonomik baskı
• C) Devlet otoritesinin taşrada zayıflamasıyla oluşan otorite boşluğu
• D) Tımar sisteminin bozulması nedeniyle topraksız kalan sipahilerin varlığı
• E) Uzun savaşlar sonucu terhis edilen ve işsiz kalan sekban askerlerinin yarattığı güvensizlik ortamı

Celali İsyanları'nın temel nedenleri; tımar sisteminin çöküşüyle işsiz kalan sipahiler, uzun seferlerden sonra dağıtılan sekban askerleri, ağırlaşan vergi yükü ve Anadolu'daki otorite boşluğudur. İran'dan göç eden Türkmen aşiretlerinin isyanı Celali isyanlarının bir nedeni olarak tarihi kaynaklarda yer almaz; bu seçenek tarihsel gerçeklikten uzak olup çeldirici nitelikte kurgulanmıştır.

23. Osmanlı Devleti'nde XVII. yüzyılda 'Kadızadeliler hareketi' olarak bilinen akım için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Batı tarzı askeri ıslahatları savunan ve padişahı destekleyen bir reform hareketidir.
• B) Anadolu'daki Celali isyanlarını dinî gerekçelerle meşrulaştırmaya çalışan bir harekettir.
• C) Dini muhafazakârlığı ön plana çıkararak tekke ve tarikatların kapatılmasını isteyen bir akımdır. ✓
• D) Osmanlı'da ilk kez Batılı felsefeyi benimseyen aydınlar topluluğudur.
• E) Yeniçerilerin devlet üzerindeki nüfuzunu kırmak için ulemayı yanına çeken bir siyasi oluşumdur.

Kadızadeliler; XVII. yüzyılda Kadızade Mehmed Efendi önderliğinde gelişen, dini bid'atlere karşı çıkan ve özellikle tekke ile tarikat uygulamalarını (kahvehane, müzik, sema gibi unsurları da kapsayacak biçimde) İslam'a aykırı bulan muhafazakâr bir dinî harekettir. Batı yanlısı ya da siyasi bir oluşum değildir. Toplumsal çalkantı döneminde etkili olmuşlar ancak kalıcı bir reform üretememişlerdir.

24. Osmanlı'da duraklama döneminin önemli özelliklerinden biri, tahta çıkış usulünün değişmesidir. 'Ekber ve erşed' sistemi olarak bilinen bu yöntemde padişah olacak kişi hangi ölçüte göre seçilmekteydi?

• A) Sancağa çıkan ve halkın beğenisini kazanan şehzade tercih edilirdi.
• B) Divan-ı Hümayun'un oylamasıyla belirlenen şehzade tahta otururdu.
• C) Osmanlı hanedanının en yaşlı ve olgun üyesi tahta geçerdi. ✓
• D) En çok savaş deneyimine sahip şehzade tahta çıkardı.
• E) Valide sultan ve yeniçeri ağasının ortak kararıyla belirlenen şehzade seçilirdi.

Ekber ve erşed sistemi, Osmanlı hanedanının en büyük (ekber) ve en olgun/erdemli (erşed) üyesinin tahta geçmesini öngören bir uygulamadır. Bu sistem, sancağa çıkma geleneğinin ortadan kalkmasıyla birlikte ortaya çıkmış ve şehzadelerin kafes hayatı yaşadığı bir döneme denk gelmiştir. Siyasi deneyimden yoksun padişahların yetişmesine zemin hazırladığı için duraklama ve gerilemenin nedenlerinden biri olarak değerlendirilir.

25. Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı'nın duraklama döneminde yürüttüğü ıslahat girişimleriyle Tanzimat dönemi ıslahatları arasındaki en belirgin farktır?

• A) Duraklama dönemi ıslahatları padişahın yetkilerini kısıtlamayı amaçlarken Tanzimat mutlak monarşiyi pekiştirmiştir.
• B) Duraklama dönemi ıslahatları ekonomik alanda yoğunlaşırken Tanzimat ıslahatları askeri alana odaklanmıştır.
• C) İki dönem arasında ıslahat anlayışı bakımından herhangi bir fark bulunmamaktadır.
• D) Duraklama dönemi ıslahatları geleneksel kurumları güçlendirmeyi hedeflerken Tanzimat ıslahatları Batılı modelleri esas almıştır. ✓
• E) Duraklama dönemi ıslahatları dini kurumları tasfiye ederken Tanzimat dönemi ıslahatları dini kurumları güçlendirmiştir.

Duraklama dönemindeki ıslahat girişimleri (örneğin Koçi Bey Risalesi'ndeki öneriler), eski Osmanlı kurumlarını ve uygulamalarını yeniden işler hale getirmeyi hedeflemiştir; Batı referans alınmamıştır. Tanzimat ıslahatları ise (1839'dan itibaren) açıkça Avrupa hukuk ve yönetim modellerini örnek almış, anayasal düzene doğru adımlar atılmıştır. Bu temel zihniyet farkı, iki dönemin ıslahat anlayışını birbirinden keskin biçimde ayırır.