TARIH - turk i slam devletleri (Bölüm 2)

1. Gazneli Mahmut'un, Hindistan'a düzenlediği seferler kaç kez gerçekleşmiştir?

• A) 17 ✓
• B) 25
• C) 21
• D) 12
• E) 7

Gazneli Mahmut, 1000-1027 yılları arasında Hindistan'a toplam 17 sefer düzenlemiştir. Bu seferler İslamiyet'i yaymak ve ganimet elde etmek amacıyla yapılmış olup Gazneli Devleti'ne büyük bir servet kazandırmıştır. Gazneli Mahmut, aynı zamanda Abbasi halifesi tarafından 'Sultan' unvanı verilen ilk Türk hükümdarıdır.

2. Türk-İslam tarihinde 'Sultan' unvanını kullanan ilk hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karahanlı Buğra Han
• B) Gazneli Mahmut ✓
• C) Tuğrul Bey
• D) Alparslan
• E) Melikşah

Abbasi Halifesi Kadir Billah tarafından 'Sultan' unvanı verilen ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut'tur (998-1030). Bu unvan, siyasi ve askeri liderliği simgeleyen önemli bir paye olup Gazneli Mahmut'tan sonra birçok Türk hükümdarı tarafından kullanılmıştır.

3. Büyük Selçuklu Devleti'nde toprak yönetim sistemi olan ve devlet topraklarının hükümdar ailesine bölüştürüldüğü uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İkta sistemi ✓
• B) Has sistemi
• C) Toygun sistemi
• D) Tımar sistemi
• E) Dirlik sistemi

İkta sistemi, Büyük Selçuklularda uygulanan ve devlet görevlilerine maaş karşılığında belirli bölgelerin vergi gelirlerinin tahsis edildiği toprak düzenidir. Bu sistemde toprak devletin mülkü olmaya devam eder; ikta sahibi yalnızca vergi toplama hakkına sahip olurdu. Osmanlı'daki tımar sisteminin temelini oluşturmuştur.

4. Türk-İslam tarihinin ilk büyük Türk devleti olan Karahanlıların başkenti aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Buhara
• B) Balasagun ✓
• C) Semerkant
• D) Merv
• E) Taşkent

Karahanlı Devleti'nin başkenti Balasagun'dur. Daha sonra Kaşgar da önemli bir merkez hâline gelmiştir. Devlet, doğu ve batı olmak üzere ikiye bölününce Batı Karahanlıların merkezi Semerkant, Doğu Karahanlıların merkezi ise Kaşgar olmuştur.

5. Türkçenin ilk kapsamlı sözlüğü ve Türk lehçelerini karşılaştırmalı biçimde ele alan Divan-ı Lügati't-Türk'ün yazarı kimdir?

• A) Edip Ahmet Yükneki
• B) Ahmed Yesevi
• C) Nizamülmülk
• D) Yusuf Has Hacip
• E) Kaşgarlı Mahmut ✓

Divan-ı Lügati't-Türk, Karahanlı döneminde Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmıştır. Eser, Türkçeyi Araplara öğretmek amacıyla kaleme alınmış olup Türk dili, kültürü ve coğrafyası hakkında son derece değerli bilgiler içermektedir.

6. Abbasi Halifeliğine son veren ve Bağdat'ı 1258'de ele geçiren güç aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Gazneliler
• B) Haçlılar
• C) Karahanlılar
• D) Moğollar ✓
• E) Selçuklular

1258 yılında Hülagü Han komutasındaki Moğol ordusu Bağdat'ı ele geçirerek Abbasi Halifeliğine son vermiştir. Halife Mutasım öldürülmüş, şehir büyük tahribata uğramıştır. Bu olay İslam dünyası için son derece büyük bir yıkım olarak kabul edilmektedir.

7. Büyük Selçuklu Devleti'nde hükümdarın danışma ve yönetim organı olarak görev yapan kurumun adı nedir?

• A) Büyük Divan (Divan-ı Âlî) ✓
• B) Divan-ı Hümayun
• C) Kengeş
• D) Kurultay
• E) Toy

Büyük Selçuklularda devlet işlerinin görüşüldüğü en yüksek yönetim organına Büyük Divan (Divan-ı Âlî) denilmektedir. Bu kurumun başında vezir bulunurdu. Osmanlı'daki Divan-ı Hümayun'un temelini oluşturmuştur. Kurultay ve Toy ise daha çok İslam öncesi Türk devlet geleneğine ait kavramlardır.

8. Aşağıdakilerden hangisi, Türk-İslam tarihinde tasavvuf düşüncesini ve 'Hikmet' adlı şiirleriyle Türk edebiyatını derinden etkileyen mutasavvıf şairdir?

• A) Edip Ahmet Yükneki
• B) Mevlana Celaleddin Rumi
• C) Yunus Emre
• D) Hacı Bektaş Veli
• E) Ahmed Yesevi ✓

Ahmed Yesevi, 12. yüzyılda yaşamış ve Divan-ı Hikmet adlı eseriyle Türk-İslam tasavvuf geleneğinin kurucusu sayılmaktadır. Türkçe yazdığı 'hikmet'ler (şiirler) aracılığıyla İslamiyet'i Orta Asya Türkleri arasında yaymıştır. Mevlana ise Farsça eserler vermiş olup Anadolu Selçukluları döneminde yaşamıştır.

9. Karahanlılar döneminde kaleme alınan ve Türkçenin ilk büyük sözlüğü olarak kabul edilen 'Divanü Lügati't-Türk' adlı eserin yazılış amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Arapların Türkçeyi öğrenmesini sağlamak ve Türkçenin zenginliğini kanıtlamak ✓
• B) İslam hukukunu Türkçeye aktarmak
• C) Türk boylarının soy kütüğünü oluşturmak
• D) Orta Asya coğrafyasını tanıtmak
• E) Karahanlı hükümdarlarının biyografilerini yazmak

Kaşgarlı Mahmut, 11. yüzyılda Divanü Lügati't-Türk'ü Arap halifesine sunmak amacıyla yazmıştır. Temel amacı, Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamaktı. Bu eser, aynı zamanda dönemin Türk kültürü, coğrafyası ve folkloruna ilişkin önemli bilgiler içermektedir.

10. Büyük Selçuklu Devleti'nde 'iktâ sistemi' uygulamasının temel sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ticaret yolları üzerindeki gümrük gelirlerinin özel kişilere devredilmesi
• B) Askeri hizmet karşılığında komutanlara belirli bölgelerin vergi gelirlerinin bırakılması ✓
• C) Dini vakıfların devlet arazileri üzerindeki denetiminin artması
• D) Merkezi otoritenin güçlenmesi ve vergi gelirlerinin hazineye aktarılması
• E) Toprağın köylülere kalıcı olarak devredilmesi

İktâ sistemi, Büyük Selçuklularda askeri ve idari örgütlenmenin temelini oluşturuyordu. Bu sistemde komutanlar ve devlet görevlilerine maaş yerine belirli bölgelerden vergi toplama hakkı veriliyordu. Ancak bu arazi mülkiyet değil gelir devri anlamına geliyordu; kişi ölünce iktâ devlete iade edilirdi. Sistem zamanla merkezi otoriteyi zayıflattı.

11. Gazneli Mahmut'un Hindistan'a düzenlediği seferlerin temel ekonomik sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hint Okyanusu ticaret yollarının Gaznelilerin kontrolüne girmesi
• B) Gazneli Devleti'nin sınırlarının Bengal'e kadar genişlemesi
• C) Hindistan'da kalıcı Türk-İslam egemenliğinin kurulması
• D) Elde edilen büyük ganimetlerle Gazne'nin kültür ve sanat merkezi haline gelmesi ✓
• E) Hindistan'daki Budist ve Hindu nüfusun İslam'ı toplu olarak benimsemesi

Gazneli Mahmut, Hindistan'a 17 sefer düzenlemiş ve özellikle Somnath tapınağı gibi yerlerden elde ettiği büyük ganimetleri Gazne'ye taşımıştır. Bu zenginlik sayesinde Gazne; Firdevsi, Biruni, Utbi gibi dönemin büyük alim ve şairlerini barındıran önemli bir ilim ve kültür merkezi haline gelmiştir. Hindistan'da kalıcı egemenlik ise ancak daha sonraki dönemde Delhi Sultanlığı ile sağlanmıştır.

12. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlıların İslam medeniyetine katkıları arasında gösterilemez?

• A) Divanü Lügati't-Türk'ün yazılması
• B) Medrese eğitiminin kurumsal bir yapıya kavuşturulması
• C) Yusuf Has Hacib'in 'Kutadgu Bilig'i kaleme alması
• D) Türkçe ilk edebi eserlerin bu dönemde ortaya çıkması
• E) İlk kez Türk boylarını Anadolu'ya yönlendirmeleri ✓

Karahanlılar, Türklerin İslam'ı toplu olarak benimsediği ilk büyük Türk devletidir ve Orta Asya merkezlidir. Türklerin Anadolu'ya yönlendirilmesi ise Büyük Selçuklular döneminde gerçekleşmiştir; özellikle 1071 Malazgirt Savaşı'ndan sonra Türkmen boyları Anadolu'ya yerleşmeye başlamıştır. Diğer şıklardaki gelişmeler ise gerçekten Karahanlılar dönemine aittir.

13. Büyük Selçuklu Devleti'nde Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri'nin önemi düşünüldüğünde, bu kurumların dönemin siyasi yapısına katkısı bakımından hangi yorum daha doğrudur?

• A) Medreseler Sünni İslam anlayışını güçlendirerek Şii Fatımi etkisine karşı ideolojik bir kalkan oluşturmuştur ✓
• B) Medreseler Türkmenlerin İslam'ı benimsemesini kolaylaştırmak amacıyla tasarlanmıştır
• C) Medreseler Haçlılara karşı askeri eleman yetiştirmeyi hedeflemiştir
• D) Medreseler yalnızca Anadolu Selçuklularına devlet adamı yetiştirmek için kurulmuştur
• E) Medreseler yalnızca dini eğitim vermek amacıyla kurulmuş, siyasi işlevi olmamıştır

Nizamiye Medreseleri, Vezir Nizamülmülk tarafından 11. yüzyılda kurulmuştur. Bu medreseler hem nitelikli bürokratlar ve kadılar yetiştirmiş hem de dönemin önemli siyasi rakibi olan Şii Fatımi Halifeliği'ne karşı Sünni Abbasi geleneğini güçlendirmeye hizmet etmiştir. Gazali gibi büyük alimler bu medreselerde ders vermiştir. Medreseler siyasi bir araç olarak da bilinçli biçimde kullanılmıştır.

14. Dandanakan Savaşı (1040), Türk-İslam tarihinin seyri açısından hangi bakımdan dönüm noktası olarak değerlendirilebilir?

• A) Abbasi Halifeliği'nin Selçukluların himayesine girmesi
• B) Orta Asya'dan Türk göçünün başlaması
• C) Türklerin ilk kez İslam ordusuna karşı zafer kazanması
• D) Selçukluların Gaznelileri yenerek Horasan'a egemen olması ve büyük bir güç olarak tarih sahnesine çıkması ✓
• E) Gazneli Devleti'nin tamamen ortadan kalkması

Dandanakan Savaşı'nda Selçuklular, Gaznelileri ağır bir yenilgiye uğratarak Horasan'ı ele geçirdi. Bu zafer, Selçukluların bölgenin tartışmasız egemenine dönüştüğü ve kısa sürede büyük bir imparatorluk kuracağının habercisi oldu. Abbasi Halifesi'nin Selçuklu korumasına girmesi ise 1055'te Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişiyle gerçekleşmiştir; bu sefer sonraki bir gelişmedir.

15. Harzemşahlar Devleti'nin Moğol istilasına karşı başarısız olmasında aşağıdaki faktörlerin hangisi belirleyici bir rol oynamamıştır?

• A) Moğolların koordineli ve büyük çaplı akın stratejisi uygulaması
• B) Orduyu parçalara bölen savunma stratejisinin benimsenmesi
• C) Sultan Muhammed'in merkezi otoritesini zayıflatan anlaşmazlıklar yaşaması
• D) Harezmşah topraklarının geniş bir coğrafyaya yayılmış olması
• E) Harezmşah ordusunun Moğollarla hiç savaşmaksızın teslim olması ✓

Harzemşahlar, Moğollara hiç savaşmadan teslim olmamıştır; aksine çeşitli cephelerde ciddi çarpışmalar yaşanmıştır. Ancak Sultan Muhammed'in şehirleri müstahkem savunma noktalarına bölme stratejisi (kuvvetlerin dağıtılması), merkezi otoritesini zayıflatan anlaşmazlıklar ve Moğolların çok yönlü eş zamanlı saldırıları devletin hızla çökmesine yol açmıştır. Sultan Muhammed Hazar Denizi'ndeki bir adada kaçak olarak ölmüştür.

16. Büyük Selçuklu Devleti'nde 'Sultan' unvanının kullanılmasının Abbasi Halifeliği açısından ifade ettiği anlam nedir?

• A) Abbasi halifesinin Selçuklulardan bağımsızlığını kazandığının belgesi
• B) Selçukluların dünyevi siyasi otoriteyi elinde tutarken halifenin dini otoritesini tanıması ✓
• C) Selçukluların Şii Fatımi Halifeliğine yaklaştığının işareti
• D) Selçukluların tüm İslam dünyasında dini liderliği üstlendiğinin ilanı
• E) Selçukluların halifelik kurumunu ortadan kaldırmak istediğinin göstergesi

Sultan unvanı, Tuğrul Bey'e Abbasi Halifesi tarafından verilmiştir. Bu, İslam siyaset geleneğinde önemli bir ayrıma işaret eder: Halife dini ve sembolik otoriteyi korurken sultan fiili siyasi ve askeri iktidarı elinde bulundurur. Bu düzenleme, Selçukluların Sünni İslam'ın koruyucusu rolünü üstlenmesi ve halifeliği Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtarmasının ardından şekillenmiştir.

17. Aşağıdaki Türk-İslam devletlerinden hangisi, diğerlerinden farklı olarak Şii mezhebini benimsemiştir?

• A) Harzemşahlar
• B) Büyük Selçuklular
• C) Gazneliler
• D) Karahanlılar
• E) Fatımiler ✓

Fatımiler, Kuzey Afrika ve Mısır merkezli bir devlet olup İsmaili Şii mezhebini benimsemişlerdir ve bu yönüyle Mısır'da rakip bir Şii halifeliği kurmuşlardır. Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular ve Harzemşahlar ise Sünni Hanefi veya Şafii mezhebine mensuptur. Not: Fatımiler genellikle Türk-İslam devletleri kapsamının dışında tutulsa da bu soru mezhep ayrımı bağlamında değerlendirme becerisi ölçmektedir.

18. Malazgirt Savaşı'nın (1071) Türk tarihi açısından en kalıcı sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bizans İmparatorluğu'nun kesin olarak yıkılması
• B) Haçlı Seferlerinin doğrudan tetiklenmesi
• C) Anadolu'nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecinin fiilen başlaması ✓
• D) Büyük Selçuklu Devleti'nin sınırlarını Akdeniz'e ulaştırması
• E) Ermeni ve Rum nüfusun Anadolu'yu terk etmesi

Malazgirt Savaşı'nda Bizans İmparatoru Romanos Diogenes'in esir alınması, Anadolu'nun önünü Türk akınlarına açmıştır. Savaşın en köklü sonucu, Türkmen boylarının Anadolu'ya yerleşmeye başlaması ve bu toprakların zamanla Türk yurdu haline gelmesidir. Bizans hemen yıkılmamış, 1453'e kadar varlığını sürdürmüştür. Haçlı Seferleri ise Malazgirt'ten farklı nedenlerle 1095'te başlamıştır.

19. Selçuklu yönetim anlayışında 'hâcib' ve 'vezir' makamları arasındaki temel fark nedir?

• A) Hâcib askeri işlerden, vezir ise yargı işlerinden sorumluydu
• B) İki makam arasında işlevsel bir fark yoktu, yalnızca unvan farklıydı
• C) Hâcib saray protokolü ve hükümdarın korunmasından sorumlu iken vezir devletin idari ve mali işlerini yönetiyordu ✓
• D) Hâcib taşra yönetimini, vezir ise merkezi yönetimi denetliyordu
• E) Hâcib dini işleri, vezir ise dış politikayı yürütüyordu

Selçuklu yönetim yapısında hâcib (ya da hacibü'l-hüccab), saray töreni ve hükümdarın güvenliğinden sorumlu yüksek rütbeli saray görevlisiydi; hükümdara erişimi denetlerdi. Vezir ise devletin sivil idaresini, maliyesini ve genel yönetimini üstlenen en üst idari makamdı. Nizamülmülk bu makamın en tanınmış örneğidir. İki makam birbirinden net biçimde ayrışıyordu.

20. Aşağıda Türk-İslam devletleriyle ilgili verilen eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Karahanlılar – Kutadgu Bilig – Yusuf Has Hacib
• B) Gazneliler – Şehname – Firdevsi
• C) Büyük Selçuklular – Siyasetname – Nizamülmülk
• D) Harzemşahlar – Divanü Lügati't-Türk – Kaşgarlı Mahmut ✓
• E) Karahanlılar – Atabetü'l-Hakayık – Edip Ahmet Yükneki

Divanü Lügati't-Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından Karahanlılar döneminde (11. yüzyıl) yazılmıştır; Harzemşahlarla ilgisi yoktur. Harzemşahlar, 12-13. yüzyılda faaliyet gösteren ayrı bir devlettir. Diğer eşleştirmeler doğrudur: Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacib'e, Şehname Firdevsi'ye, Siyasetname Nizamülmülk'e, Atabetü'l-Hakayık ise Edip Ahmet Yükneki'ye aittir.

21. Büyük Selçuklu Devleti'nin 1157'de fiilen sona ermesinin ardından Anadolu Selçukluları varlığını sürdürebilmiştir. Bu durumun temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Anadolu Selçuklularının coğrafi uzaklık ve bağımsız siyasi yapı geliştirmesi nedeniyle merkezi çöküşten daha az etkilenmesi ✓
• B) Anadolu Selçuklularının Haçlılardan destek alması
• C) Anadolu Selçuklularının Büyük Selçukluların tüm topraklarını devralmış olması
• D) Anadolu Selçuklularının Moğol istilasından etkilenmemesi
• E) Anadolu Selçuklularının Bizans ile kalıcı bir ittifak kurmuş olması

Anadolu Selçukluları (Türkiye Selçukluları), 1077'de Süleyman Şah tarafından kurulmuş ve Büyük Selçuklu Devleti'ne nominal bağlılığı olan ancak pratikte bağımsız hareket eden bir yapıydı. Başkent Konya'da konuçlanan bu devlet, coğrafi uzaklığı ve özerk gelişimi sayesinde Büyük Selçukluların 12. yüzyıl sonundaki parçalanma sürecinden görece bağımsız kalarak varlığını 14. yüzyıl başına dek sürdürebildi.

22. Türk-İslam devletlerinde 'melik' unvanı aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

• A) Hükümdarın dini liderlik yetkisini gösteren unvan
• B) Genellikle hükümdar soyundan gelen ve taşra yönetiminde görevlendirilen prens ya da vali ✓
• C) Devletin baş komutanına verilen askeri unvan
• D) Bağımsız küçük Türkmen beyliklerinin liderlerine verilen unvan
• E) Abbasi halifesinin Selçuklu hükümdarına verdiği en yüksek onur unvanı

Selçuklu yönetim geleneğinde 'melik', hanedan soyundan gelen ve büyük sultanın taşra valisi ya da yarı bağımsız yöneticisi konumundaki prensler için kullanılırdı. Her melik genellikle önemli bir bölgeden sorumluydu ve yanında atabeyler bulunurdu. Bu uygulama, zaman içinde merkeziyetçiliği zayıflatan bir unsur haline geldi ve devletin parçalanmasında belirleyici bir rol oynadı.

23. Aşağıdaki gelişmeler kronolojik sıraya konulduğunda hangi seçenek doğru sıralamayı vermektedir? I. Dandanakan Savaşı II. Malazgirt Savaşı III. Karahanlıların İslam'ı kabul etmesi IV. Tuğrul Bey'in Bağdat'a girmesi

• A) III – I – IV – II ✓
• B) I – IV – III – II
• C) II – I – III – IV
• D) I – III – IV – II
• E) III – IV – I – II

Doğru kronolojik sıra şöyledir: III. Karahanlıların İslam'ı kitlesel kabulü (yaklaşık 960), I. Dandanakan Savaşı (1040), IV. Tuğrul Bey'in Bağdat'a girmesi (1055), II. Malazgirt Savaşı (1071). Bu dört olay Türk-İslam tarihinin temel kilometre taşlarındandır ve sıkça sınav sorusu konusu yapılmaktadır.

24. Karahanlılar döneminde kaleme alınan Kutadgu Bilig'in yazarı Yusuf Has Hacib, eseri kime sunmuştur?

• A) Tamgaç Han
• B) Arslan Han
• C) Tabgaç Buğra Kara Han ✓
• D) Bilge Kül Kadır Han
• E) Satuk Buğra Han

Yusuf Has Hacib, 1069-1070 yılları arasında yazdığı Kutadgu Bilig'i Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Kara Han'a sunmuştur. Eser bu nedenle 'Hükümdara sunulan siyasetname' niteliği taşımaktadır. Satuk Buğra Han ise Karahanlıların İslam'ı resmi din olarak kabul eden ilk hükümdarıdır, Kutadgu Bilig'le doğrudan ilgisi yoktur.

25. Büyük Selçuklu Devleti'nde vezirlik makamına getirilen ve 'Siyasetname' adlı eseriyle tanınan Nizamülmülk, aşağıdaki hangi olayda hayatını kaybetmiştir?

• A) Haçlı kuvvetlerine karşı girilen bir muharebede
• B) Sultan Melikşah tarafından görevden alındıktan sonra hapsedilerek
• C) Bizans ile yapılan bir sınır çatışmasında
• D) Batıni-Haşhaşi fedailerin suikastı sonucunda ✓
• E) Katvan Savaşı sırasında Karahitaylılara esir düşerek

Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk, 1092 yılında Hasan Sabbah'ın kurduğu Batıni (İsmaili-Haşhaşi) örgütünün fedaileri tarafından suikaste kurban gitmiştir. Katvan Savaşı (1141) ise Sultan Sencer döneminde Karahitaylılara karşı kaybedilen savaştır ve Nizamülmülk bu savaşla doğrudan ilgili değildir.