TARIH - turk i slam devletleri (Bölüm 7)
TARIH - turk i slam devletleri (Bölüm 7)
Türk-İslam devletlerinde 'ikta sistemi' ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Bu testteki tüm sorular ve cevapları (25 soru)
1. Türk-İslam devletlerinde 'ikta sistemi' ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) İkta, dini hizmetler karşılığında verilen arazi bağışıdır.
- B) İkta, tüccarların devlete ödediği vergi türüdür.
- C) İkta, askeri hizmet karşılığında devlet arazisinin gelirinin askere bırakılmasıdır. ✓
- D) İkta, halifenin sultanlara verdiği onur unvanıdır.
- E) İkta, medrese öğrencilerine verilen burstur.
İkta sistemi, devletin belirli bir bölgenin vergi gelirini askeri hizmet karşılığında komutanlara veya askerlere (ikta sahiplerine) bırakması esasına dayanmaktadır. Selçuklularda yaygın biçimde uygulanan bu sistem, hem askeri harcamaları azaltmış hem de taşra yönetimini kolaylaştırmıştır. Ancak zamanla güçlü ikta sahipleri merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.
2. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde Akdeniz kıyısında inşa edilerek Doğu-Batı ticaretine büyük katkı sağlayan liman şehri hangisidir?
- A) İskenderun
- B) Sinop
- C) Antalya ✓
- D) Samsun
- E) Trabzon
Anadolu Selçuklu Devleti, Akdeniz ticaretine katılabilmek için 1207'de Antalya'yı fethederek önemli bir liman şehri kazanmıştır. Alaeddin Keykubat döneminde Sinop (1214) ve Alanya da fethedilerek deniz ticareti geliştirilmiş; Selçuklular İpek Yolu ticaretinden büyük gelir sağlamıştır.
3. Karahanlılar, İslamiyet'i resmen kabul eden ilk Türk devletidir. Bu kabulün gerçekleştiği yaklaşık tarih aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 960 ✓
- B) 1040
- C) 751
- D) 920
- E) 840
Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han döneminde yaklaşık 960 yılında İslamiyet devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu olay, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir.
4. Türk-İslam tarihinde 'Sultan' unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tuğrul Bey ✓
- B) Gazneli Mahmut
- C) Alparslan
- D) Satuk Buğra Han
- E) Melikşah
Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu Tuğrul Bey, 1055 yılında Abbasi halifesinden 'Sultan' unvanını almıştır. Bu unvan, siyasi egemenliğin dini meşruiyet kazanması açısından büyük önem taşır.
5. Malazgirt Savaşı hangi yılda gerçekleşmiştir?
- A) 1071 ✓
- B) 1064
- C) 1096
- D) 1048
- E) 1176
Malazgirt Savaşı 1071 yılında Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan ile Bizans İmparatoru Romanos Diogenes arasında yapılmıştır. Bu zafer, Anadolu'nun Türk yurdu hâline gelmesinin kapılarını açmıştır.
6. Gazneli Mahmut'un Hindistan'a düzenlediği seferlerin temel amaçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Budizm'i tanımak
- B) Hint denizine ulaşmak
- C) Moğol tehditine karşı ittifak kurmak
- D) İslam'ı yaymak ve ganimet elde etmek ✓
- E) Ticaret yollarını ele geçirmek
Gazneli Mahmut, Hindistan'a 17 sefer düzenlemiştir. Bu seferlerin başlıca amaçları İslam'ı yaymak ve zengin Hint tapınaklarından ganimet elde ederek devlet hazinesini güçlendirmekti.
7. Büyük Selçuklu Devleti'nde vezirlik makamına getirilen ve 'Siyasetname' adlı eseriyle tanınan devlet adamı kimdir?
- A) Yusuf Has Hacip
- B) Kaşgarlı Mahmut
- C) Biruni
- D) Nizamülmülk ✓
- E) İbn Sina
Nizamülmülk, Sultan Alparslan ve Melikşah dönemlerinde vezirlik yapmıştır. Devlet yönetimine ilişkin görüşlerini anlattığı 'Siyasetname' adlı eseriyle tanınır. Aynı zamanda Nizamiye medreselerini kurarak eğitim tarihine önemli katkılar sağlamıştır.
8. Aşağıdaki eserlerden hangisi Karahanlı Türkçesiyle yazılmış olup 'Türk dilinin kılavuzu' anlamına gelmektedir?
- A) Divan-ı Lügati't-Türk ✓
- B) Siyasetname
- C) Kutadgu Bilig
- D) Atabet'ül Hakayık
- E) Divan-ı Hikmet
Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında kaleme alınan 'Divan-ı Lügati't-Türk', Türk dilini Araplara tanıtmak amacıyla yazılmış Türkçe-Arapça sözlük niteliğinde ansiklopedik bir eserdir.
9. Dandanakan Savaşı (1040) hangi iki devlet arasında gerçekleşmiştir?
- A) Gazneliler – Abbasi Halifeliği
- B) Büyük Selçuklular – Gazneliler ✓
- C) Karahanlılar – Büyük Selçuklular
- D) Büyük Selçuklular – Bizans
- E) Karahanlılar – Gazneliler
Dandanakan Savaşı, Büyük Selçuklular ile Gazneliler arasında 1040 yılında yapılmıştır. Selçukluların kazandığı bu savaş, Büyük Selçuklu Devleti'nin bağımsızlığını ve egemenliğini pekiştirmiştir.
10. Büyük Selçukluların Abbasi halifesini Büveyhoğullarının baskısından kurtarması hangi açıdan önemlidir?
- A) Abbasi Halifeliği'nin sona ermesi bakımından
- B) Selçukluların Sünni İslam'ın koruyucusu konumuna gelmesi bakımından ✓
- C) Selçukluların Şii mezhebini benimsemesi bakımından
- D) İpek Yolu üzerindeki kontrolün Gaznelilere geçmesi bakımından
- E) Bizans'ın İslam dünyasıyla ittifak kurması bakımından
Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Şii Büveyhoğullarını bertaraf etmiş ve Abbasi halifesini kurtarmıştır. Bu gelişme, Selçukluların Sünni İslam dünyasının siyasi ve askeri hamisi olarak tanınmasını sağlamıştır.
11. Yusuf Has Hacip tarafından yazılan ve devlet yönetimi ile ahlakı konu alan Türk-İslam edebiyatının önemli eserlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kutadgu Bilig ✓
- B) Atabet'ül Hakayık
- C) Divan-ı Lügati't-Türk
- D) Siyasetname
- E) Divan-ı Hikmet
Yusuf Has Hacip tarafından 1069-1070 yıllarında kaleme alınan 'Kutadgu Bilig' (Mutluluk Veren Bilgi), Karahanlı döneminin en önemli edebi eseridir. Dörtlükler ve beyitlerden oluşan bu eser, ideal devlet yönetimi, adalet ve erdem kavramlarını işler.
12. Aşağıdaki Türk-İslam devletlerinden hangisi Orta Asya'da kurulmuş olup merkezi Buhara olan ilk büyük İslam Türk devleti sayılmaktadır?
- A) Gazneliler
- B) İlhanlılar
- C) Karahanlılar ✓
- D) Büyük Selçuklular
- E) Samanoğulları
Karahanlılar, 840 yılında kurulmuş ve merkezi Balasagun ile Kaşgar olan bir Türk-İslam devletidir. Buhara ise Samanilerin merkeziydi; Karahanlılar bu şehri 999'da fethederek Samanilere son vermiştir. Karahanlılar, İslamiyeti devlet dini olarak benimseyen ilk Türk devleti kabul edilir.
13. Büyük Selçuklu Devleti'nin parçalanma sürecinde kurulan Türkiye Selçukluları olarak da bilinen devlet hangisidir?
- A) Kirman Selçukluları
- B) Suriye Selçukluları
- C) Irak Selçukluları
- D) Horasan Selçukluları
- E) Anadolu Selçukluları ✓
Süleyman Şah tarafından kurulan Anadolu Selçukluları (1077-1308), merkezi Konya olan ve Türkiye Selçukluları olarak da anılan devlettir. Malazgirt zaferinin ardından Anadolu'da kalıcı Türk egemenliğini tesis etmiştir.
14. Gazneli Devleti'nin kurucusu kimdir?
- A) Sebük Tegin ✓
- B) İbrahim
- C) Gazneli Mahmut
- D) Mesut
- E) Alptekin
Gazneli Devleti'ni fiilen kuran kişi Sebük Tegin'dir (963-997). Daha önce Alptekin bölgede Samanilere bağlı bir vali olarak görev yapmıştır. Devlete asıl gücünü kazandıran ise Sebük Tegin'in oğlu Gazneli Mahmut olmuştur.
15. Türk-İslam devletlerinde 'medrese' kurumunun temel işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ticaret hukukunu düzenlemek
- B) Yalnızca askeri eğitim vermek
- C) Yalnızca Kuran eğitimi vermek
- D) Sanatçıları bir araya getiren loncaları yönetmek
- E) Dini ve pozitif bilimleri bir arada öğreterek devlete nitelikli eleman yetiştirmek ✓
Medreseler; teoloji, hukuk, matematik, astronomi, tıp gibi pek çok alanı kapsayan yükseköğretim kurumlarıdır. Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri bu kurumların en ünlüsüdür. Medreseler aynı zamanda devlet için yönetici ve din adamı yetiştirme işlevi de görmüştür.
16. Karahanlılar döneminde Türk-İslam kültürünün önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig'in yazılış amacı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) İslam'ın Türkler arasında yayılmasını kolaylaştırmak için dini öğretiler sunmak
- B) Türk-İslam tarihini gelecek nesillere aktarmak
- C) Orta Asya'daki Türk boyları arasında birliği sağlamak
- D) Hükümdara ideal devlet yönetimini ve erdemli yaşamı öğretmek ✓
- E) Türk dilini korumak ve yaşatmak için bir sözlük niteliği taşımak
Yusuf Has Hacib tarafından 1069-1070 yıllarında Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunulan Kutadgu Bilig, 'mutluluk veren bilgi' anlamına gelir. Eser; hükümdar, vezir, vezirin oğlu ve bir derviş arasındaki diyaloglar üzerinden ideal bir devlet yöneticisinin nasıl olması gerektiğini, adalet, erdem ve mutluluğu öğretmek amacıyla yazılmıştır. Türk dilini korumak için yazılan sözlük niteliğindeki eser ise Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk adlı eseridir.
17. Büyük Selçuklu Devleti'nde vezirlik makamına getirilen Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri'nin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türk dilini ve kültürünü Arap coğrafyasına yaymak
- B) Abbasilerin siyasi otoritesini yeniden tesis etmek
- C) Türk boyları arasındaki mezhep farklılıklarını gidermek
- D) Sünni İslam anlayışını güçlendirerek Şii Fatımi etkisini kırmak ✓
- E) Hristiyan Haçlı seferlerine karşı askeri eğitim vermek
Nizamülmülk, Sultan Alparslan ve Sultan Melikşah dönemlerinde uzun yıllar vezirlik yapmış ve 1067 yılında Bağdat başta olmak üzere pek çok şehirde Nizamiye Medreselerini kurmuştur. Bu medreselerin kurulmasındaki temel amaç; Mısır merkezli Şii Fatımi Devleti'nin bölgedeki dini ve siyasi etkisini zayıflatmak, Sünni-Hanefi ve Şafii anlayışı güçlendirmek ve Abbasi hilafetini korumaktı. Medreseler aynı zamanda yetkin devlet adamları ve din âlimleri yetiştirmiştir.
18. Dandanakan Savaşı (1040) hangi iki devlet arasında gerçekleşmiş ve sonucunda hangi devlet ortaya çıkmıştır?
- A) Gazneliler - Karahanlılar; Gazneliler Orta Asya'dan çekilmiştir
- B) Karahanlılar - Samaniler; Gazneliler yıkılmıştır
- C) Karahanlılar - Büyük Selçuklular; Karahanlılar yıkılmıştır
- D) Gazneliler - Büyük Selçuklular; Büyük Selçuklu Devleti kurulmuştur ✓
- E) Büyük Selçuklular - Bizans; Anadolu'nun kapıları açılmıştır
Dandanakan Savaşı, 1040 yılında Gazneli Sultan Mesud ile Selçuklu beyleri Tuğrul ve Çağrı Bey arasında Merv yakınlarında yapılmıştır. Selçukluların kesin zaferiyle sonuçlanan bu savaş, Büyük Selçuklu Devleti'nin bağımsız bir devlet olarak resmen kuruluşunu simgeler. Gazneliler bu yenilginin ardından Horasan'daki topraklarını yitirerek yalnızca Afganistan ve Hindistan'daki topraklara çekilmek zorunda kalmıştır. Tuğrul Bey bu savaştan sonra hükümdar unvanını kullanmaya başlamıştır.
19. Aşağıdakilerden hangisi, Büyük Selçuklu Devleti'nde 'ikta sistemi'nin uygulanmasının doğrudan sonuçlarından biri değildir?
- A) Üretimin sürekliliğinin sağlanarak tarımsal verimliliğin korunması
- B) Türkmen boylarına büyük arazi parçaları verilerek onların göç hareketlerinin durdurulması ✓
- C) Merkezi hazineden sürekli nakit maaş ödeme zorunluluğunun azalması
- D) Devlet gelirlerinin belirli bir düzen içinde toplanmasının kolaylaşması
- E) İkta sahiplerinin belirli sayıda asker beslemesi ve savaş zamanı orduya katılması
İkta sistemi, belirli bir bölgenin vergi gelirlerinin askeri ve idari görevliler olan 'ikta sahiplerine' devredilmesi esasına dayanır. Bu sistem; merkezi hazineden maaş ödeme yükünü azaltmış, ikta sahipleri aracılığıyla asker beslenmesini sağlamış ve tarımsal üretimin sürekliliğini korumuştur. Ancak Türkmen boylarına arazi dağıtımı ikta sisteminin doğrudan bir amacı ya da sonucu değildir. Türkmen boylarını belirli sınır bölgelerine yönlendirme politikası (uç sistemi) ayrı bir uygulama olup ikta sistemiyle karıştırılmamalıdır.
20. Karahanlılar hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
- A) Abbasi halifeliğini siyasi koruma altına alarak Bağdat'ı başkent yapmışlardır ✓
- B) İslam'ı benimseyen ilk büyük Türk-İslam devletidir
- C) Maveraünnehir bölgesinde hâkimiyet kurmuşlardır
- D) Türkçeyi resmi dil olarak kullanan ilk Türk-İslam devletidir
- E) Satuk Buğra Han'ın İslam'ı kabul etmesiyle bu din devlet dini hâline gelmiştir
Karahanlılar; Orta Asya'da hüküm sürmüş, İslam'ı kabul eden ilk büyük Türk devletidir. Satuk Buğra Han'ın İslam'a girmesiyle yaklaşık 940'lı yıllarda devlet İslam'ı benimsemiştir. Türkçeyi resmi dil olarak kullanmışlar, Maveraünnehir bölgesini yönetmişlerdir. Ancak Abbasi halifeliğini siyasi koruma altına alıp Bağdat'ı başkent yapan devlet Büyük Selçuklulardır; Karahanlıların başkenti Kaşgar ve Balasagun gibi Orta Asya şehirleridir. Bu seçenek yanlış bilgi içerdiğinden doğru yanıttır.
21. Sultan Sencer döneminde Büyük Selçuklu Devleti hangi olayla fiilen parçalanma sürecine girmiştir?
- A) Abbasi halifesinin Selçuklu himayesinden çıkması
- B) Oğuz Türkmenlerinin isyanı sonucu Sultan Sencer'in esir düşmesi ✓
- C) Haçlı kuvvetlerine karşı alınan Antakya yenilgisi
- D) Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenilmesi
- E) Gaznelilerin Horasan'ı geri alması
Sultan Sencer, Büyük Selçuklu Devleti'nin son büyük sultanıdır. 1153 yılında Oğuz Türkmenlerinin çıkardığı büyük isyan sırasında Sencer esir düşmüş ve yaklaşık üç yıl boyunca (1153-1156) tutuklu kalmıştır. Bu olay devletin merkezi otoritesini tamamen sarstığından Büyük Selçuklu Devleti'nin fiili çözülme süreci başlamıştır. Sencer'in ölümünün ardından (1157) devlet dağılmış, yerini çeşitli Selçuklu kollarına ve atabeyliklerine bırakmıştır. Katvan Savaşı (1141) ise Karahıtaylara karşı alınan önemli bir yenilgi olmakla birlikte çöküşü simgeleyen asıl olay değildir.
22. Gazneli Mahmud'un Hindistan'a düzenlediği seferler değerlendirildiğinde aşağıdaki yargılardan hangisi bu seferlerin temel amacını en doğru şekilde açıklamaktadır?
- A) Hindu tapınak hazinelerini ele geçirerek devlet gelirlerini artırmak ve gazi unvanını pekiştirmek ✓
- B) Hindistan'da kalıcı Türk-İslam medeniyetinin temellerini atmak
- C) İpek Yolu güzergâhını güvence altına alarak ticaret gelirlerini artırmak
- D) Hindistan'daki yerel hanedanları Müslümanlığa davet etmek ve İslam'ı yaymak
- E) Hindistan'ı tamamen Gazneli topraklarına katarak idari yapıyı genişletmek
Gazneli Mahmud, 1001-1027 yılları arasında Hindistan'a toplam 17 sefer düzenlemiştir. Tarihçiler bu seferlerin iki temel amacı olduğu konusunda hemfikirdir: Birincisi, son derece zengin Hindu tapınaklarını (özellikle Somnath Tapınağı) yağmalayarak elde edilen ganimetlerle devlet hazinesini ve orduyu beslemektir. İkincisi ise 'gazi' unvanını pekiştirerek meşruiyet kazanmaktır. Gazneli Mahmud kalıcı bir Türk-İslam medeniyeti kurmak ya da Hindistan'ı tamamen ilhak etmek yerine bu bölgeden ekonomik kaynak aktarmayı tercih etmiştir. Kalıcı Türk-Müslüman hâkimiyetini Hindistan'da kuran yapılar daha sonraki dönemlerde ortaya çıkmıştır.
23. Malazgirt Savaşı'nın (1071) Türk tarihi açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Haçlı seferlerinin başlamasına zemin hazırlanması
- B) İran ve Irak coğrafyasında Türk hâkimiyetinin pekişmesi
- C) Bizans İmparatorluğu'nun tamamen yıkılması ve İstanbul'un Türklerin eline geçmesi
- D) Anadolu'nun Türk yurdu hâline gelmesinin önünün açılması ✓
- E) Abbasi halifeliğinin Selçukluların kesin denetimi altına girmesi
Malazgirt Savaşı, Sultan Alparslan komutasındaki Selçuklu ordusu ile Bizans İmparatoru Romanos Diogenes komutasındaki Bizans ordusu arasında 26 Ağustos 1071'de yapılmıştır. Selçukluların kesin zafer kazandığı ve Bizans imperatorunun esir alındığı bu savaş, Türk tarihi açısından en önemli sonucu olarak Anadolu'nun Türklere açılmasını simgeler. Bu zaferden sonra Türkmen boyları Anadolu'ya akın etmiş, kısa sürede Türk-İslam yerleşimi bu coğrafyada kalıcı hâle gelmiştir. Bizans'ın tamamen yıkılması 1453'te gerçekleştiğinden B şıkkı yanlıştır; Haçlı seferlerinin başlaması ise 1096'daki I. Haçlı Seferi ile doğrudan ilişkilidir, Malazgirt bu seferlerin tek nedeni değildir.
24. Büyük Selçuklu Devleti'nde 'atabey' kurumunun ortaya çıkması aşağıdaki hangi soruna çözüm getirme ihtiyacından doğmuştur?
- A) Şehzadelerin devlet yönetimi ve askerlik konusunda eğitilmesi ✓
- B) Taşra valilerinin merkeze karşı giderek bağımsızlaşması
- C) Dini kurumların siyasi alana müdahalesinin önlenmesi
- D) Divan örgütünün Arap ve İranlı bürokratlar tarafından ele geçirilmesi
- E) Ordu komutanlarının sık değiştirilmesi nedeniyle askeri deneyim eksikliği
Atabey kurumu, Büyük Selçuklu Devleti'nde küçük yaşta eyaletlere vali olarak gönderilen şehzadelerin yanına lala (eğitici-vasi) olarak atanan deneyimli komutanlar aracılığıyla ortaya çıkmıştır. Türkçede 'ata' (baba) ve 'bey' sözcüklerinin birleşiminden oluşan 'atabey', şehzadenin hem koruyucusu hem de yönetim ve askerlik konusundaki eğiticisi işlevini üstlenmiştir. Ancak zamanla atabeylerin nüfuzu artmış, şehzadelerin yerini alarak kendi bağımsız hanedanlarını kurmuşlar; bu durum Selçuklu merkezi otoritesinin zayıflamasını hızlandırmıştır. İlhanlılar, Artuklular, Zengiler gibi sonraki Türk-İslam hanedanlarının bir kısmı bu kökenden gelmektedir.
25. Karahanlılar ile Büyük Selçuklu Devleti'nin Orta Asya'daki siyasi dengeye ortak etkileri düşünüldüğünde, her iki devletin de benimsediği aşağıdaki uygulamalardan hangisi onları önceki Türk devletlerinden belirgin biçimde ayırt etmektedir?
- A) İslam dinini benimsemeleri ve devlet politikalarında İslami meşruiyet aramaları ✓
- B) Bozkır göçebe geleneğinden tamamen koparak yerleşik hayata geçmeleri
- C) Türkçeyi resmi yazışmalarda Arapçanın ve Farsçanın önüne geçirmeleri
- D) Budizm ve Şamanizm'i reddederek Hristiyanlığa yakınlaşmaları
- E) Veraset anlayışında ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaşılması
Karahanlılar ve Büyük Selçuklular'ı önceki Türk devletlerinden (Göktürkler, Uygurlar gibi) en belirgin biçimde ayırt eden özellik İslam'ı benimsemeleri ve devlet meşruiyetini İslami temellere oturtmalarıdır. Her iki devlet de Abbasi halifeliğiyle yakın ilişkiler kurmuş, İslam adına 'gazi' ve 'sultan' unvanları kullanmış, medrese, cami ve dini vakıflar aracılığıyla İslam'ı yayma politikası izlemiştir. Türkçenin resmi dil olarak kullanımı ise Karahanlılara özgü bir özelliktir; Selçuklular devlet yazışmalarında Farsça ve Arapçayı kullanmıştır. Veraset anlayışı açısından ülkeyi hanedanın ortak malı sayma geleneği ise İslam öncesi dönemde de görülmektedir.