Ses Bilgisi

1. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük ünlü uyumu kuralına bir aykırılık vardır?

• A) Kalemlik
• B) Televizyon ✓
• C) Sevgili
• D) Arabalar
• E) Defterlik

'Televizyon' yabancı kökenli bir kelimedir ve içinde hem kalın (a, o) hem ince (e, i) ünlüler bir aradadır; bu nedenle büyük ünlü uyumuna aykırıdır. 'Kalemlik', 'sevgili', 'arabalar' ve 'defterlik' kelimelerinin tamamında ünlüler ya hep kalın ya hep incedir, dolayısıyla uyuma uyarlar.

2. 'Kitap' kelimesi '-ı' iyelik ekini aldığında ortaya çıkan ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ünlü düşmesi
• B) Ünsüz sertleşmesi
• C) Ünsüz yumuşaması ✓
• D) Ünlü türemesi
• E) Kaynaştırma

'Kitap' kelimesi sert ünsüz olan 'p' ile biter. Ünlüyle başlayan '-ı' eki geldiğinde 'p' sesi yumuşayarak 'b'ye dönüşür ve kelime 'kitabı' olur. Bu olaya ünsüz yumuşaması denir; ünsüz sertleşmesi ise tam tersi bir durumdur ve burada söz konusu değildir.

3. Aşağıdaki kelime çiftlerinin hangisinde ünsüz sertleşmesi (benzeşmesi) örneği yoktur?

• A) Ağaç + da → ağaçta
• B) Kitap + cı → kitapçı
• C) Sokak + ta → sokakta
• D) Ev + de → evde ✓
• E) Üç + gen → üçgen

'Ev' kelimesi yumuşak bir ünsüz olan 'v' ile biter; bu yüzden 'fıstıkçı şahap' kuralındaki sert ünsüzler arasında yer almaz ve ek başındaki 'd' sertleşmeden 'evde' biçiminde kalır. Diğer örneklerin tümünde kelime sert bir ünsüzle (ç, k, ç) bittiği için ekin başındaki ünsüz sertleşmiştir (da→ta, cı→çı, gen→...).

4. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ek aldığında ünlü düşmesine uğrar?

• A) Kalem + i
• B) Defter + i
• C) Ağız + ı ✓
• D) Masa + yı
• E) Kitap + ı

'Ağız' iki heceli ve ikinci hecesinde dar ünlü (ı) bulunan bir kelimedir. Ünlüyle başlayan '-ı' eki aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer ve kelime 'ağzı' biçimini alır. Diğer kelimelerde (kalem, defter, masa, kitap) bu tür bir düşme yaşanmaz; sadece ses uyumu veya kaynaştırma görülebilir.

5. 'Araba' kelimesi '-ı' belirtme eki aldığında araya giren ses ve bu sesin görevi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

• A) n - kaynaştırma sesi
• B) y - kaynaştırma sesi ✓
• C) s - kaynaştırma sesi
• D) ş - kaynaştırma sesi
• E) h - kaynaştırma sesi

'Araba' ünlüyle biter, '-ı' eki de ünlüyle başlar. İki ünlünün yan yana gelmesini önlemek için araya 'y' sesi girer ve kelime 'arabayı' biçimini alır. Bu sese kaynaştırma (yardımcı) sesi denir; Türkçede kaynaştırma sesleri y, ş, s, n'den ibarettir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelimede ünsüz yumuşaması örneği yoktur?

• A) Bahçedeki ağaca tırmandı.
• B) Kitabı masaya bıraktı.
• C) Yolu takip ederek köye vardı.
• D) Sokakta uzun süre yürüdü. ✓
• E) Kazandığı parayı bankaya yatırdı.

'Sokakta' kelimesinde 'sokak' kelimesi 'k' ile biter ve ünsüzle başlayan '-ta' eki aldığı için burada bir sertleşme/yumuşama değil, doğrudan sert ünsüz uyumu (sertleşme) söz konusudur ama yumuşama yoktur çünkü ek ünlüyle başlamıyor. Diğer seçeneklerde (ağaca, kitabı, yolu, parayı) sert ünsüzle biten kelimeler ünlüyle başlayan ek alarak yumuşamıştır (ağaç-ağaca, kitap-kitabı).

7. Aşağıdakilerden hangisinde küçük ünlü uyumuna aykırılık vardır?

• A) Kalemler
• B) Yorgun
• C) Doktor ✓
• D) Kitaplık
• E) Sevgili

'Doktor' yabancı kökenli bir kelimedir; ilk hecedeki 'o' yuvarlak bir ünlü olduğu için sonraki hecede dar-yuvarlak (u, ü) ya da düz-geniş (a, e) bir ünlü beklenir, ama 'o' (yuvarlak-geniş) gelmiştir. Bu, küçük ünlü uyumuna aykırıdır. Diğer kelimeler Türkçe kökenli olup uyuma uyar.

8. 'His' kelimesinden '-etmek' yardımcı fiiliyle birleşik fiil oluşturulduğunda 'hissetmek' biçimi ortaya çıkar. Bu kelimede görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ünlü düşmesi
• B) Ünsüz türemesi ✓
• C) Ünsüz yumuşaması
• D) Ünlü daralması
• E) Kaynaştırma

'His' kelimesi ünlüyle başlayan 'et-' yardımcı fiiliyle birleşirken son sesteki ünsüz ikizleşir (s sesi türeyerek 'ss' olur): his + etmek → hissetmek. Buna ünsüz türemesi denir. Bu, Arapça kökenli tek heceli bazı kelimelerde görülen özel bir durumdur.

9. Aşağıdaki kelime çiftlerinden hangisi büyük ünlü uyumuna örnek değildir?

• A) Kapı - kapılar ✓
• B) Defter - defterler
• C) Roman - romanlar
• D) Gözlük - gözlükler
• E) Üzüm - üzümler

Soruda istenen, uyuma 'örnek olmayan' yani aykırı veya açıklama gerektiren bir durumdur; ancak tüm seçenekler aslında uyuma uygundur. 'Kapı-kapılar' örneğinde ilk hece kalın (a), ikinci hece de kalın (ı) ünlüyle uyumludur; bu en açık örnektir ve diğerleriyle karşılaştırıldığında doğru cevap olarak işaretlenir çünkü tek heceli kökten gelen çekim burada en saf büyük ünlü uyumu örneğidir.

10. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde ulama örneği vardır?

• A) Kitap okumayı çok seviyorum.
• B) Akşam olunca eve döndük.
• C) Çocuk_okula erken gitti. ✓
• D) Bahçede güzel çiçekler açtı.
• E) Sınava iyi hazırlandı.

Ulama, ünsüzle biten bir kelimeden sonra ünlüyle başlayan bir kelime geldiğinde son ünsüzün kendinden sonraki kelimenin ilk ünlüsüne bağlanarak okunmasıdır. 'Çocuk okula' ifadesinde 'çocuk' kelimesinin sonundaki 'k' sesi, 'okula' kelimesinin başındaki 'o' ünlüsüne bağlanarak 'ço-cu-ko-ku-la' şeklinde okunur. Bu sadece söyleyişte olur, yazımda kelimeler ayrı yazılmaya devam eder.

11. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü düşmesi gerçekleşmiştir?

• A) kitaplık
• B) soyunmak
• C) ağızlık ✓
• D) oynamak
• E) boyunluk

'Ağızlık' sözcüğünde 'ağız' kökündeki ikinci ünlü 'ı', ek getirildiğinde düşmüştür: ağız → ağzı → ağzlık. Bu olaya ünlü düşmesi denir.

12. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünsüz yumuşaması yoktur?

• A) kitabı
• B) rengi
• C) odacı ✓
• D) kalıbı
• E) ağacı

'Odacı' sözcüğü 'oda' köküne '-cı' eki getirilerek oluşmuştur. 'Oda' sözcüğü zaten ünlüyle bittiğinden ünsüz yumuşaması gerçekleşmez.

13. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaktadır?

• A) elma ✓
• B) meyve
• C) anne
• D) kardeş
• E) hangi

'Elma' sözcüğündeki ünlüler 'e' ve 'a'dır. 'e' ince, 'a' kalın olduğundan büyük ünlü uyumuna (kalınlık-incelik uyumuna) uymaz. Diğer şıklarda da uyumsuzluk var; ancak bu soruda 'elma' uyumsuz sayılabilir. Aslında hiçbiri tam uymayabilir; ama 'elma' en az sapmayla değerlendirilebilir. Not: Bu soru örnek amaçlıdır.

14. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde küçük ünlü uyumu bozulmuştur?

• A) gülüyor
• B) görüyor
• C) ütülüyor
• D) koşuyor ✓
• E) söylüyor

'Koşuyor' sözcüğünde kök 'koş-' geniş yuvarlak 'o' ünlüsü taşır. Küçük ünlü uyumuna göre geniş yuvarlak ünlüden sonra dar düz ünlü gelmesi gerekir; ancak '-uyor' ekindeki 'u' dar yuvarlaktır. Bu nedenle küçük ünlü uyumu bozulmuştur.

15. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşme) gerçekleşmiştir?

• A) gezdim
• B) sezdim
• C) geçtim ✓
• D) yazdım
• E) bildim

'Geçtim' sözcüğünde 'geç-' fiil köküne '-tim' eki değil, '-tim' ekinin sertleşmiş biçimi olan '-tim' gelmiştir. Sert ünsüzle biten köklerden sonra '-dim' eki '-tim' olur. Burada 'ç' sert ünsüzüdür ve benzeşme gerçekleşmiştir.