Ses Bilgisi 4

1. Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz düşmesi vardır?

• A) Rahmetli dedem soğanın cücüğünü çok severdi.
• B) Annesi öldüğünde daha küçücüktü Ayşecik. ✓
• C) Davul zurnayla gelin ettik ablamızı.
• D) Yeter, kesin şu gürültüyü.

'Küçücüktü'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'küçük'tür. '-cük' eki aldığında sondaki 'k' ünsüzü düşmüştür (küçük-cük -> küçücük).

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz türemesi' (ikizleşmesi) vardır?

• A) Yaptığı hatayı sonunda anladı.
• B) Bu konuyu etraflıca öğrendi.
• C) Onun affı olmayan bir yapısı vardı. ✓
• D) Çantası göründüğünden daha ağırdı.

'Af'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü, ünlüyle başlayan bir ek (af-ı) aldığında veya 'etmek' gibi bir yardımcı fiille birleştiğinde (af etmek -> affetmek) 'f' ünsüzünden bir tane daha türer (affı). Bu duruma ünsüz türemesi denir.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz düşmesini örneklendiren bir kullanım vardır?

• A) Ben bütün kusurlarının resimleştiği canavarım.
• B) Mağazadan büyücek bir masa aldım. ✓
• C) Size bir şey göstermek istiyorum.
• D) Her şeyde bir kusur bulmandan bıktım artık.

B‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'büyücek' sözcüğünün kökü 'büyük' ismidir. Bu isme küçültme anlamı katan '-cek' eki getirilirken sözcüğün sonundaki 'k' ünsüzü düşmüştür (büyük-cek > büyücek). Türkçede genellikle 'k' ünsüzü ile biten kelimelere '-cık, -cik, -cek, -cak, -l' ekleri geldiğinde bu ses olayı (ünsüz düşmesi) görülür.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi vardır?

• A) Sana bir şey göstermek istedim.
• B) Doğru olanı yapmayı istiyor.
• C) Yılanın zehri kaç dakikada öldürür? ✓
• D) Şu anda işine odaklanman lazım.

'Zehri'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'zehir'dir. Ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür (zehir-i -> zehri).

5. Aşağıdaki dizelerin hangisinde 'ulama' yoktur?

• A) Gözlerin gözlerime değince zaman durdu. ✓
• B) Korkma, sönmez o şafaklarda yüzen al sancak.
• C) Uzun ince bir yoldayım.
• D) Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç.

Ulama,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünsüzle biten bir kelimeden sonra ünlüyle başlayan bir kelime gelmesidir. B seçeneğinde: 'sönme(z) (o)', 'yüze(n) (a)l'. C seçeneğinde: 'Uzu(n) (i)nce'. D seçeneğinde: 'Dönülme(z) (a)kşamın'. Ancak A seçeneğinde ünsüzle bitip ünlüyle başlayan bir tamlama yoktur.

6. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, aldığı ek nedeniyle 'büyük ünlü uyumu' kuralına *uymayan* bir sözcük haline gelmiştir?

• A) Kalemlik
• B) Sabahleyin ✓
• C) Çocuklar
• D) Annemiz

Büyük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünlü uyumu, kalın ve ince ünlülerin uyumudur. '-ki', '-ken', '-leyin', '-mtırak', '-yor', '-gil' ekleri bu kurala genellikle uymaz. 'Sabah' (a-a, kalın) sözcüğü kurala uyar. Ancak '-leyin' (ince) ekini aldığında 'sabahleyin' (a-a-e-i) sözcüğü kuralı bozar.

7. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde '-cık' eki 'ünlü türemesi'ne neden olmuştur?

• A) Biricik arkadaşım ziyaretime geldi. ✓
• B) Küçücük bir kulübede yaşıyorlardı.
• C) Kedicik sobanın yanında uyuyordu.
• D) İncecik bir yağmur çiseliyordu.

'Bir'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü '-cik' ekini aldığında arada 'i' ünlüsü türemiştir (bir-cik -> biricik). 'Küçücük' sözcüğünde ünsüz düşmesi (küçük-cük) vardır. Kedicik ve incecik kelimelerinde ise hiçbir ses olayı yoktur. 💡 İpucu: Her -cık/-cik eki alan sözcükte ses olayı bulunmak zorunda değildir (kedi-cik, ince-cik). 'Biricik' kelimesinde ise ünlü türemesi gerçekleşmiştir.

8. Hangisinde ünlü türemesi vardır?

• A) saatçi
• B) koyun
• C) azıcık ✓
• D) çocuk

'Az'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesine '-cık' küçültme eki getirildiğinde, kelime ile ek arasına 'ı' ünlüsü girer. (az + cık -> az-ı-cık). Bu duruma ünlü türemesi denir. 'Saatçi' kelimesinde ünsüz benzeşmesi vardır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kaynaştırma harfi kullanılmıştır?

• A) Evin kapısı kapalı. ✓
• B) Sabah erkenden kalktım.
• C) Masada kitap var.
• D) Çocuk parkta oynuyor.

'Kapısı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesinde kökün sonundaki 'ı' ünlüsü ile ek arasında 's' kaynaştırma harfi kullanılmıştır.

10. Hangisinde ulama vardır?

• A) Ağaçlar rüzgarla sallanıyor.
• B) Güzel insan. ✓
• C) Kitap rafta duruyor.
• D) Sabah yola çıktık.

Ulama:‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sessiz harf ile biten bir kelime, ünlü harf ile başlayan bir kelimeye bağlanırken ses bağlantısı yapılır. Kontrol: • 'Ağaçlar rüzgarla': 'ağaçlar' → 'r' (sessiz), 'rüzgarla' → 'r' (sessiz) → Ulama yok • 'rüzgarla sallanıyor': 'rüzgarla' → 'a' (ünlü), 'sallanıyor' → 's' (sessiz) → Ulama yok • 'Güzel insan': 'güzel' → 'l' (sessiz), 'insan' → 'i' (ünlü) → Ulama VAR ✓ • 'Kitap rafta': 'kitap' → 'p' (sessiz), 'rafta' → 'r' (sessiz) → Ulama yok • 'Sabah yola': 'sabah' → 'h' (sessiz), 'yola' → 'y' (sessiz) → Ulama yok Doğru cevap: Güzel insan

11. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi '-l' yapım ekini alarak türetilirken ünsüz düşmesine uğrar?

• A) yavaş
• B) kısa
• C) küçük ✓
• D) düz

'Küçük'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi '-l' yapım ekini aldığında 'küçülmek' şeklini alır. Bu birleşme sırasında kelimenin sonundaki 'k' ünsüzü düşer. Buna ünsüz düşmesi denir. Diğer seçeneklerde (yavaşlamak, kısalmak, düzelmek) bu durum görülmez.

12. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz türemesi vardır?

• A) hissetmek ✓
• B) saat
• C) küçük
• D) gençlik

'Hissetmek'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi 'his' ve 'etmek' yardımcı fiilinin birleşmesi sırasında araya fazladan bir 's' ünsüzü almıştır (his + etmek -> his-s-etmek). Bu duruma ünsüz türemesi denir.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz sertleşmesi (benzeşmesi) görülür?

• A) Kitapçıya gittim. ✓
• B) Bu köy çok güzel.
• C) Elma ağacını suladı.
• D) Kalemi masadan aldı.

A‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'kitap' sözcüğü sert ünsüzle bittiği için aldığı '-cı' eki sertleşerek '-çı' olmuş (kitapçı), 'git-' fiili de yine sert ünsüzle bittiği için aldığı '-di' geçmiş zaman eki sertleşerek '-ti' olmuştur (gittim). Diğer seçeneklerin hiçbirinde ünsüz sertleşmesi kuralına örnek bir kullanım yoktur. (C seçeneğindeki 'ağacını' sözcüğünde ünsüz yumuşaması görülmektedir.)

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses türemesi vardır?

• A) Sabah erkenden kalktım.
• B) Araba hızla geçti.
• C) Bunu zannetmiyorum. ✓
• D) Bu kitabı çok seviyorum.

'Zannetmiyorum'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi 'zan' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'n' ünsüzü türemiştir (zan + etmek -> zannetmek). Bu bir ünsüz türemesidir. A ve B'de sertleşme, D'de yumuşama vardır.

15. Hangi kelimede kaynaştırma harfi yoktur?

• A) arabası
• B) kapının
• C) ev ✓
• D) elbisenin

'Ev'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesinde herhangi bir ek veya kaynaştırma harfi bulunmamaktadır. Diğer seçeneklerde ('araba-s-ı', 'kapı-n-ın', 'elbise-n-in') 's' ve 'n' kaynaştırma harfleri kullanılmıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz düşmesi' vardır?

• A) Soğuk bir kış sabahıydı.
• B) Yolda ufacık bir kedi bulduk. ✓
• C) Kalbi her zamankinden hızlı atıyordu.
• D) Bu işte bir yanlışlık olmalı.

'Ufacık'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'ufak'tır. '-cık' küçültme ekini aldığında sondaki 'k' ünsüzü düşer (ufak-cık -> ufacık). Bu duruma ünsüz düşmesi denir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kaynaştırma ünsüzü' kullanılmamıştır?

• A) Kapının kolu.
• B) Onun evi.
• C) İkişer elma.
• D) Evin yolu. ✓

A‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (Kapı-n-ın), B (O-n-un), C (İki-ş-er). D şıkkında 'Evin' kelimesindeki 'n' tamlayan ekidir (ilgi eki), kaynaştırma değildir.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü türemesi' vardır?

• A) Bu sözler onun kalbini çok kırdı.
• B) Gökyüzü bugün masmavi görünüyordu.
• C) Ayakkabısının bağcığı çözülmüş.
• D) Daracık bir sokaktan geçtiler. ✓

'Dar'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü '-cık' ekini aldığında, 'dar' ve 'cık' arasına 'a' ünlüsü girer (dar-cık -> daracık). Bu olaya ünlü türemesi denir. Diğer örnekler 'biricik', 'azıcık', 'gencecik'tir.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ulama' vardır?

• A) Test çözmek, düzenli tekrar gerektirir.
• B) Dün akşam hep birlikte yemek yedik. ✓
• C) Herkes, onu büyük bir dikkatle dinliyordu.
• D) Sınav zordu ama iyi geçtiğini düşünüyorum.

Ulama,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, iki sözcüğün birbirine bağlanarak okunmasıdır. 'Dün akşam' ifadesinde 'n' ünsüzü ile 'a' ünlüsü arasında ulama vardır (dü-nak-şam). Araya noktalama işareti girdiğinde ulama olmaz.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz türemesi' vardır?

• A) Sessiz bir ortamda çalışmak isterdi.
• B) Bu yoldan gitmek daha doğru olacak.
• C) Kalemini arkadaşına verdi.
• D) Onun teklifini maalesef reddetti. ✓

'Reddetmek'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü, 'ret' ve 'etmek' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşur. Bu birleşme sırasında 'd' ünsüzü türemiştir (ret + etmek -> reddetmek). 'Sırrı', 'affı', 'hakkı', 'hissi' gibi sözcükler de diğer örneklerdir.