Yapı Bilgisi 3

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “etmek” fiili yardımcı fiil olarak kullanılmamıştır?

• A) Sanatçılar biraz da aydınlık geleceklerden söz etmeli.
• B) Canı çok sıkkındı, ama bunu pek belli etmiyordu.
• C) Biraz da güzel günlerden bahset bana.
• D) İnsan ne ederse kendine eder, diye boşuna söylememişler. ✓

D‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğinde 'İnsan ne ederse' ve 'kendine eder' ifadelerinde 'etmek' fiili 'yapmak, eylemek' anlamında asıl fiil olarak kullanılmıştır, yardımcı fiil değildir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcük, türetilirken ünlü kaybına uğramıştır?

• A) Artık iş işten geçmiş, ağlayıp sızlamanın anlamı yok. ✓
• B) Küçücük elleriyle elindeki kitabı tutmaya çalışıyordu.
• C) Kapıyı açıp büyücek bir paketi açıp içeriye getirdi.
• D) Ne zamandan beri burada bekliyorum.

A‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'Sızlamanın' sözcüğü 'Sızı' (isim) kökünden '-la' yapım eki alırken 'ı' ünlüsü düşmüştür (sızı-la -> sızla). Bu, türetilirken ünlü kaybıdır.

3. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Vatandaş
• B) Kömürlük
• C) Bilge
• D) Çekyat ✓

'Çekyat'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'çek' ve 'yat' fiillerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir sözcüktür. 'Vatandaş' (vatan-daş), 'kömürlük' (kömür-lük) ve 'bilge' (bil-ge) sözcükleri ise yapım eki alarak türemişlerdir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-i' eki diğerlerinden *farklı* bir görevde kullanılmıştır?

• A) Onun evi okula çok yakındı.
• B) Dün akşam evi temizledim. ✓
• C) Kalemi az önce buradaydı.
• D) Kardeşi bu yıl mezun olacak.

İsmin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ '-i' eki hem iyelik (sahiplik) hem de belirtme hali eki olabilir. 'Evi temizledim' cümlesinde 'evi' sözcüğü 'neyi temizledim?' sorusuna cevap verir ve belirtme hal ekidir. Diğer seçeneklerde (onun evi, onun kalemi, onun kardeşi) aitlik bildiren iyelik ekidir.

5. Aşağıdaki dizelerin hangisinde birleşik sözcük kullanılmamıştır?

• A) Dolan kara toprağı dolan, Ulaş yeryüzüne ak tohum
• B) Dalar gider pencereler önünde şimdi, İlkyaz akşamlarını hatırlar
• C) Bomboş denizin üstünde, Aç bir karabatak dalar çıkar
• D) Solmuş bir resim gibidir, Eski bir yolculuktan kalan hatıra ✓

D‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğinde (Solmuş bir resim gibidir...) birleşik sözcük yoktur. A'da 'yeryüzü', B'de 'ilkyaz', C'de 'karabatak' birleşik kelimelerdir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-ler' eki diğerlerinden *farklı* bir görevde kullanılmıştır?

• A) Kuşlar güneye doğru uçuyordu.
• B) Çocuklar bahçede oyun oynuyor.
• C) Akşam olmadan eve geldiler. ✓
• D) Ağaçlar yapraklarını dökmüştü.

'-lar‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ / -ler' eki isme gelirse 'çoğul eki', fiile gelirse 'şahıs eki' olur. 'Geldiler' sözcüğünde 'gel-' fiiline eklendiği için 3. çoğul şahıs ekidir. Diğer seçeneklerde (kuşlar, çocuklar, ağaçlar) isimlere eklendiği için çoğul ekidir.

7. 'Savaş' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'fiil kökü' olarak kullanılmıştır?

• A) Bu, büyük bir bağımsızlık savaşıydı.
• B) İki ordu kıyasıya savaştı. ✓
• C) Savaşın galibi belli değildi.
• D) Barış, savaştan daha değerlidir.

'Savaştı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'savaş-' (fiil)dir. '-tı' kip ekini almıştır. Bu cümlede 'savaşmak' eylemi anlamındadır. Diğer seçeneklerde 'savaş' (isim) olarak kullanılmıştır. Bu bir ortak kök örneğidir.

8. Rüzgâr essem mi esmesem mi diyor / Bir başkalık var arktaki suda / Bu saatte yalnız ölüler uykuda / Bahar almış başını gidiyor Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Son dizede yapım eki almış sözcük yoktur?
• B) Birinci dizede hem haber hem dilek kipine örnek gösterilebilir.
• C) Türetilirken ünlü kaybına uğramış iki sözcük vardır.
• D) Hem yapım hem çekim eki almış sözcüğe örnek gösterilemez. ✓

D‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ şıkkı 'Hem yapım hem çekim eki almış sözcüğe örnek gösterilemez' demektedir. Oysa 'Başkalık' (başka-lık) sadece yapım eki almıştır. Ancak 'Arktaki' (ark-ta-ki), 'Uykuda' (uyu-ku-da) sözcüklerinde hem yapım (ku) hem çekim (da) eki vardır (uyku örneğinde). Dolayısıyla 'gösterilemez' ifadesi yanlıştır.

9. Aşağıdaki dizelerin hangisinde sözcüğün kökünde, yapım eki aldığında ses değişmesi olmuştur?

• A) Ağardı saçların, gözlerin soldu ✓
• B) Yolculuk ne zaman biter demiştin
• C) Her bahar bir ümit verir içime
• D) Açığına çeker deniz beni

'Ağardı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'ak' (beyaz) ismidir. '-ar' yapım eki aldığında kökteki 'k' sesi yumuşayarak 'ğ' olmuştur (ak-ar-dı -> ağardı).

10. Aşağıdakilerden hangisi 'türemiş yapılı bir fiil'dir?

• A) Gelecek
• B) Oturdu
• C) Susadı ✓
• D) Baktı

Türemiş‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ fiil, kök veya gövdesine yapım eki alarak oluşan fiildir. 'Susadı' fiilinin kökü 'su' (isim)dir. '-sa' yapım ekini alarak 'susamak' (fiil) olmuştur. Diğer fiiller sadece çekim eki aldığı için basittir.

11. Aşağıdaki fiillerden hangisi 'birleşik yapılı'dır?

• A) Güzelleşti
• B) İlerledi
• C) Yardım etti ✓
• D) Okuttu

'Yardım‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ etti' fiili, 'yardım' (isim) ve 'etmek' (yardımcı fiil) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir fiildir. Diğer seçenekler (güzel-leş-, ileri-le-, oku-t-) yapım eki alarak türemiştir.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-in' eki diğerlerinden *farklı* bir görevde kullanılmıştır?

• A) Evin boyası dökülmüş.
• B) Senin kalemin nerede?
• C) Lütfen sıraya girin. ✓
• D) Okulun müdürü konuştu.

'Girin'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünde 'gir-' fiiline gelen '-in' eki, 'siz' anlamı katan 2. çoğul şahıs emir ekidir (fiil çekim eki). Diğer seçeneklerde (evin, senin, okulun) isimlere gelerek tamlama kuran tamlayan ekidir (isim çekim eki).

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yapılışı bakımından diğerlerinden farklıdır?

• A) Yaralarını sokan, ısıran bu sinekleri sert bakışı ile kovamadı.
• B) Kuduruk bir öfke ile derin derin iç çekiyordu. ✓
• C) Zavallı adamın bu feryadını kimse duyamadı.
• D) İsterseniz şehri akşama kadar gezdirebilirim.

'İç‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ çekiyordu' anlamca kaynaşmış (deyimişleşmiş) bir birleşik fiildir. Diğer seçeneklerdeki 'kovamadı', 'duyamadı' ve 'gezdirebilirim' kurallı birleşik fiil (yeterlilik) grubuna girer.

14. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem yapım eki hem de çekim eki bir arada kullanılmamıştır?

• A) Gözlükçüden
• B) Sevgimiz
• C) Balıklar ✓
• D) Bilgiliyim

'Balıklar'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'balık' köküne sadece '-lar' (çoğul eki / çekim eki) almıştır, yapım eki yoktur. Diğer sözcüklerde (göz-lük-çü-den, sev-gi-miz, bil-gi-li-yim) hem yapım eki hem de çekim eki bir arada kullanılmıştır.

15. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'birleşik' *değildir*?

• A) Buzdolabı
• B) Gökdelen
• C) Uyurgezer
• D) Karamsar ✓

'Karamsar'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'kara' (isim) kökünden '-m-sar' yapım ekini alarak türemiş bir sözcüktür. Birleşik değildir. 'Buzdolabı' (isim+isim), 'gökdelen' (isim+fiil), 'uyurgezer' (fiil+fiil) birleşik yapılı sözcüklerdir.

16. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'gövde' halinde *değildir*?

• A) Saygı
• B) Kitap ✓
• C) Başlık
• D) Umut

Gövde,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ bir sözcüğün en az bir yapım eki almış halidir. 'Saygı' (say-gı), 'Başlık' (baş-lık) ve 'Umut' (um-ut) sözcükleri yapım eki alarak gövde haline gelmiştir. 'Kitap' ise kök halindedir, yapım eki almamıştır.

17. Aşağıdakilerden hangisi 'basit yapılı bir fiil'dir?

• A) Güzelleşti
• B) Okuttu
• C) Koşuyor ✓
• D) Başladı

Basit‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ fiil, yapım eki almamış fiildir. Çekim ekleri (kip, şahıs) yapıyı değiştirmez. 'Koşuyor' fiili 'koş-' köküne '-yor' (kip eki) almıştır, bu yüzden basittir. Diğer fiiller (güzel-leş-, oku-t-, baş-la-) yapım eki alarak türemiş fiil olmuşlardır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “olmak” fiili yardımcı fiil olarak kullanılmıştır?

• A) Bazı günler onu özlediğim de oldu, ama bu uzun sürmedi.
• B) Çoğu sanatçıda olduğu gibi onda da halk kültürü hâkimdi.
• C) O, yıllarca edebiyatımızda, fikir babası sayılan biri oldu.
• D) Bu açıklamalar onu tanımamıza çok yardımcı oluyor. ✓

'Yardımcı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ oluyor' ifadesinde 'yardımcı' ismi ile 'olmak' fiili birleşerek birleşik fiil oluşturmuştur. Diğer seçeneklerde 'olmak' fiili 'geçmek', 'bulunmak', 'gerçekleşmek' gibi anlamlarda asıl fiil olarak kullanılmıştır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma kelime türemiştir?

• A) Fermuarı çekerken cırt diye ses çıktı.
• B) Suyun şırıltısı ruhumu dinlendiriyordu. ✓
• C) Koyunların hepsi bana mee diyordu.
• D) Kapıdan çıt diye bir ses çıktı.

'Şırıltı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'şır' yansıma sesidir. Üzerine gelen yapım ekleriyle türemiş bir isim haline gelmiştir (şır-ıl-tı).

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basit, türemiş ve birleşik yapılı sözcükler bir arada kullanılmıştır?

• A) Evin bahçesi çok güzeldi.
• B) Bilgisayar başında uyuya kalmış.
• C) Yaşlı adam anılarını yâd etti. ✓
• D) Yağmur yağınca eve kapandık.

Bu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümlede: 'Yaşlı' (yaş-lı) türemiş, 'adam' (kök) basit, 'yâd etti' (yâd + etmek) birleşik yapılıdır. Böylece üç yapı türü de bir arada bulunmaktadır.

21. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'basit' *değildir*?

• A) Kalemim
• B) Yolda
• C) Gökyüzü ✓
• D) Evden

'Gökyüzü'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü, 'gök' ve 'yüz' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir sözcüktür. Diğer sözcükler (kalemim, yolda, evden) yapım eki almadıkları için basit yapılıdır.

22. (I) Şiire her zaman sözcükten önce gidilir. (II) Sıradan bir duygu ve düşüncenin anlatımında bile yerini yadırgamamalı sözcük. (III) Ancak bir başına sözcük, yani yardımcı ögelerden yoksun bir sözcük bir ıssız ada mahkumdur. (IV) Bir sözcükten çağrışımlar çalkantısı beklemek hata olur. (V) Her yeni şiir, derinlerdeki içgüdülerin, tutkuların yeni biçimlerde verilişidir. Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde hem basit hem türemiş hem birleşik sözcüklere örnek gösterilebilir?

• A) II
• B) III
• C) IV
• D) V ✓

V.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümlede: 'Yeni' (basit), 'Şiir' (basit), 'Derinlerdeki' (türemiş -ki), 'İçgüdülerin' (iç+güdü birleşik) kelimeleri mevcuttur. Böylece üç yapı türüne de örnek vardır.

23. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'yapım eki' almıştır?

• A) Evin kapısı
• B) Tuzluk ✓
• C) Koşuyor
• D) Masada

Yapım‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ekleri, sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. 'Tuzluk' sözcüğü 'tuz' isminden '-luk' ekini alarak 'tuz konulan kap' anlamına gelmiş, yani anlamı değişmiştir (İsimden İsim Yapan Ek). Diğer seçeneklerdeki ekler çekim ekidir.

24. Aşağıdaki fiillerden hangisi 'dilek (tasarlama) kipi' eki almıştır?

• A) Her gün spor _yapar_.
• B) Yarın ödevini _bitirecek_.
• C) Bu konuyu tekrar _çalışmalı_. ✓
• D) Dün yağmur _yağmış_.

Dilek‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kipleri; gereklilik (-malı), şart (-sa), istek (-e), emir (-) kipleridir. 'Çalışmalı' sözcüğü gereklilik kipi almıştır. Diğer seçenekler (geniş, gelecek, geçmiş zaman) haber kipleridir.

25. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'türemiş'tir?

• A) Yollar
• B) Evimiz
• C) Okul ✓
• D) Kitabı

Türemiş‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcük, en az bir yapım eki almış sözcüktür. 'Okul' sözcüğünün kökü 'oku-' fiilidir. '-l' yapım ekini alarak 'okul' ismi (okunan yer) olmuştur. Fiilden isim türemiştir. Diğer sözcükler sadece çekim eki aldığı için basittir.