VATANDASLIK - i dare hukuku (Bölüm 2)

1. Merkezi idarenin taşra örgütündeki en büyük mülki idare amiri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Muhtar
• B) İl genel meclis başkanı
• C) Vali ✓
• D) Kaymakam
• E) Belediye başkanı

Vali, ilde merkezi idarenin temsilcisi ve en büyük mülki idare amiridir; ilde devletin genel temsilcisi sıfatıyla kanunları uygular, kamu düzenini korur. Kaymakam ilçede, muhtar ise köy ya da mahallede görev yapar; belediye başkanı ve il genel meclis başkanı yerel yönetim organlarıdır.

2. Aşağıdakilerden hangisi yerel yönetim birimlerinden biri değildir?

• A) İl özel idaresi
• B) Kaymakamlık ✓
• C) Belediye
• D) Büyükşehir belediyesi
• E) Köy

Kaymakamlık, merkezi idarenin ilçe düzeyindeki taşra örgütüdür; bir yerel yönetim birimi değildir. Anayasa'nın 127. maddesine göre yerel yönetimler il özel idaresi, belediye ve köyden oluşur; büyükşehir belediyeleri de belediye kategorisinde yer alır.

3. İdari yargıda iptal davası açma süresi, idari işlemin tebliğinden itibaren kaç gündür?

• A) 15 gün
• B) 45 gün
• C) 30 gün
• D) 90 gün
• E) 60 gün ✓

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesine göre idari işlemlere karşı idare mahkemelerinde iptal davası açma süresi, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden itibaren 60 gündür.

4. Bir üst makamın, alt makamların işlem ve eylemlerini denetleyip gerektiğinde iptal etme, değiştirme ya da emretme yetkisine ne ad verilir?

• A) Hiyerarşi yetkisi ✓
• B) Takdir yetkisi
• C) İdari vesayet
• D) Yetki devri
• E) İmza yetkisi devri

Hiyerarşi yetkisi (hiyerarşik denetim), aynı tüzel kişilik içindeki üst makamın alt makamlar üzerinde kullandığı denetim yetkisidir; üst makam alt makamın işlemlerini iptal edebilir, değiştirebilir, emir ve talimat verebilir. İdari vesayet ise farklı tüzel kişilikler arasındaki denetimi ifade eder.

5. Aşağıdakilerden hangisi idarenin eylem ve işlemlerine karşı açılan davaları inceleyen yargı koludur?

• A) Askeri yargı
• B) Anayasa yargısı
• C) Adli yargı
• D) Uyuşmazlık yargısı
• E) İdari yargı ✓

İdari yargı, idarenin eylem ve işlemlerine karşı açılan davaları inceleyen yargı koludur. İdare mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve Danıştay bu yargı kolunun temel organlarını oluşturur.

6. İdarenin, hukuka aykırı işlemleri nedeniyle kişilere verdiği zararları tazmin etme yükümlülüğüne ne ad verilir?

• A) Hizmet kusuru sorumluluğu ✓
• B) Disiplin sorumluluğu
• C) İdari sorumluluk
• D) Cezai sorumluluk
• E) Mali sorumluluk

İdarenin hizmet kusuru nedeniyle doğan zararlarda 'hizmet kusuru sorumluluğu' söz konusudur. İdare, yürüttüğü kamu hizmetinde kusur bulunması hâlinde bu kusur nedeniyle doğan zararları tazmin etmek zorundadır. Bu sorumluluk türü, Anayasa'nın 125. maddesinde güvence altına alınmıştır.

7. İdare hukukunda 'yetki genişliği' ilkesine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Merkezi idarenin taşradaki temsilcileri bazı konularda merkeze danışmadan karar alabilir. ✓
• B) Cumhurbaşkanı tüm bakanlıkların yetkilerini devralabilir.
• C) Yargı organları idari işlemler üzerinde doğrudan denetim yapabilir.
• D) Yerel yönetimler her konuda merkezi yönetimden bağımsız hareket edebilir.
• E) Kamu görevlileri kanunla açıkça yasaklanmayan her konuda işlem tesis edebilir.

Yetki genişliği ilkesi, merkezi idarenin taşra örgütünde yer alan il idarelerinin (valiler), belirli konularda merkeze danışmadan karar alabilmesini ifade eder. Bu ilke, hizmetlerin hızlı ve etkin yürütülmesini sağlamak amacıyla tanınmış bir ilkedir.

8. Aşağıdakilerden hangisi yerinden yönetim (ademi merkeziyetçilik) kuruluşlarına örnek gösterilemez?

• A) Köyler
• B) Kaymakamlıklar ✓
• C) Belediyeler
• D) İl özel idareleri
• E) Üniversiteler

Kaymakamlıklar, merkezi idarenin ilçedeki taşra örgütüdür ve merkezden yönetim (merkezi yönetim) ilkesine göre çalışır. Belediyeler, il özel idareleri ve köyler yerel yönetim kuruluşları; üniversiteler ise hizmet yerinden yönetim kuruluşu olarak yerinden yönetim kapsamında değerlendirilir.

9. Türkiye'de idare hukukunun temel ilkeleri arasında yer alan 'idarenin kanuniliği' ilkesi ne anlama gelir?

• A) İdarenin tüm eylem ve işlemleri Anayasa ve kanunlara uygun olmak zorundadır. ✓
• B) Kanunlar yalnızca Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından yapılır.
• C) İdari işlemler herhangi bir denetime tabi tutulamaz.
• D) İdare, kanunlarla düzenlenmemiş alanlarda hiçbir işlem yapamaz.
• E) İdare, yalnızca Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle hareket edebilir.

İdarenin kanuniliği (hukuki idare) ilkesi, idarenin tüm eylem ve işlemlerinin Anayasa ve kanunlara uygun olması gerektiğini ifade eder. Bu ilke, 'hukuk devleti' ilkesinin bir gereğidir ve idarenin keyfi hareket etmesinin önüne geçer.

10. İdare mahkemelerinde açılan 'tam yargı davası' hangi amaca hizmet eder?

• A) Kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek
• B) İdarenin cezai sorumluluğunu tespit etmek
• C) İdarenin eylem veya işlemi nedeniyle uğranılan zararın tazmin edilmesini sağlamak ✓
• D) İdari işlemin iptalini sağlamak
• E) Kamu görevlilerini görevden uzaklaştırmak

Tam yargı davası, idarenin eylem veya işlemleri nedeniyle kişilerin uğradığı maddi ve manevi zararların tazmin edilmesini sağlamak amacıyla açılan davadır. İptal davasından farkı, yalnızca iptal değil aynı zamanda tazminat talep edilmesidir.

11. Türk idare hukukuna göre valiler aşağıdaki kurumlardan hangisine bağlıdır?

• A) İçişleri Bakanlığı ✓
• B) Danıştay
• C) Sayıştay
• D) Cumhurbaşkanlığı
• E) Türkiye Büyük Millet Meclisi

Valiler, İçişleri Bakanlığı'na bağlı olarak görev yapan ve merkezi idarenin ildeki temsilcisi olan kamu görevlileridir. Vali, ilde devletin ve hükümetin temsilcisi olup aynı zamanda tüm bakanlıkların ildeki yürütme organı konumundadır.

12. Aşağıdakilerden hangisi idarenin tek yanlı irade açıklamasıyla doğan ve hukuki sonuç doğuran işlemleri ifade eder?

• A) İdari sözleşme
• B) İdari eylem
• C) İdari karar
• D) Bireysel idari işlem ✓
• E) İdari yaptırım

Bireysel idari işlem (birel idari işlem), idarenin tek yanlı irade açıklamasıyla belirli bir kişi ya da sınırlı sayıda kişi hakkında hukuki sonuç doğuran işlemlerdir. Atama, lisans verme, disiplin cezası gibi işlemler bu kapsamda değerlendirilir.

13. Danıştay'ın Türk idare hukukundaki temel işlevi nedir?

• A) Uluslararası antlaşmaların iç hukuka uygunluğunu denetlemek
• B) Anayasaya aykırı kanunları iptal etmek
• C) Yerel yönetimlerin kararlarını onaylamak
• D) Kamu görevlilerini yargılamak
• E) İdari uyuşmazlıklarda temyiz mercii olarak görev yapmak ve bazı davalara ilk derece mahkemesi olarak bakmak ✓

Danıştay, idari yargının en yüksek mahkemesidir. İdare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı temyiz mercii olarak görev yapar; aynı zamanda bazı davalara ilk derece mahkemesi sıfatıyla bakar. Anayasa'da 'idari yargının zirvesi' olarak konumlandırılmıştır.

14. Bir belediye başkanının almış olduğu hukuka aykırı bir kararın iptali için hangi yola başvurulmalıdır?

• A) Yargıtay'a temyiz başvurusu
• B) Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru
• C) İdare mahkemesinde iptal davası ✓
• D) Sayıştay'a şikâyet
• E) Asliye hukuk mahkemesinde dava

Belediyelerin hukuka aykırı işlemlerine karşı idare mahkemelerinde iptal davası açılabilir. İdari işlemlerin iptali için başvurulacak yargı kolu idari yargıdır ve ilk derece mahkemesi idare mahkemesidir.

15. İdare hukukunda 'kamu düzeni' kavramı aşağıdaki unsurların hangisini kapsamaz?

• A) Genel ahlak (umumi ahlak)
• B) Trafiğin düzenlenmesi
• C) Sağlık
• D) Özel şirketlerin kâr oranları ✓
• E) Güvenlik

Kamu düzeni; güvenlik, sağlık, genel ahlak (umumi ahlak) ve trafiğin düzenlenmesi gibi unsurları kapsar. Özel şirketlerin kâr oranları ise kamu düzeninin değil, piyasa düzenlemelerinin ve ticaret hukukunun konusudur; kamu düzeni kavramının içinde yer almaz.

16. Türk Anayasası'na göre idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu hangi koşulda kapatılabilir?

• A) Millî güvenlik gerekçesiyle Bakanlar Kurulu kararıyla
• B) Hiçbir şekilde kapatılamaz ✓
• C) TBMM kararıyla belirli süreyle kısıtlanabilir
• D) Yüksek Askerî Şûra kararlarında belirli istisnalar dışında hiçbir şekilde kapatılamaz
• E) Olağanüstü hâl dönemlerinde Cumhurbaşkanı kararıyla

Anayasa'nın 125. maddesine göre idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır ve bu yol hiçbir koşulda kapatılamaz. Bu hüküm, hukuk devleti ilkesinin temel güvencelerinden biridir. Yüksek Askerî Şûra gibi bazı kararlar tartışmalı olsa da Anayasa metnindeki genel ilke yargı yolunun kapatılamayacağı yönündedir.

17. Aşağıdakilerden hangisi merkezi yönetimin taşra örgütlenmesinde yer almaz?

• A) Belediye ✓
• B) İlçe millî eğitim müdürlükleri
• C) Bakanlık il müdürlükleri
• D) Valilik
• E) Kaymakamlık

Belediyeler, merkezi yönetimin taşra örgütü değil; yerel yönetim (yerinden yönetim) kuruluşlarıdır. Valilik, kaymakamlık, bakanlık il ve ilçe müdürlükleri ise merkezi idarenin taşra örgütleri içinde yer alır.

18. İdare hukukunda 'idarenin takdir yetkisi' ne anlama gelir?

• A) İdarenin kanun çıkarabilmesi
• B) Kamu görevlilerinin kişisel çıkarları doğrultusunda karar alabilmesi
• C) Kanunun idarenin tercih yapmasına bıraktığı serbestlik alanı ✓
• D) İdarenin yargıdan bağımsız hareket edebilmesi
• E) İdarenin kanunların üzerinde işlem tesis edebilmesi

Takdir yetkisi, kanunun idarenin belirli konularda tercih yapmasına olanak tanıdığı serbestlik alanını ifade eder. Örneğin idarenin bir yatırımı 'uygun' veya 'uygun değil' olarak nitelendirmesi bu yetkinin kullanımıdır. Ancak takdir yetkisi keyfilik anlamına gelmez; kamu yararı amacına uygun kullanılmak zorundadır.

19. İdari yaptırımlar arasında yer alan 'para cezası' aşağıdaki hangi özelliği taşır?

• A) İdari makamlar tarafından resen (kendiliğinden) uygulanabilir. ✓
• B) Yalnızca idare mahkemesince hükmedilebilir.
• C) Yalnızca tüzel kişilere uygulanabilir.
• D) Ceza hukuku kurallarına göre verilir.
• E) Kişi özgürlüğünü doğrudan kısıtlar.

İdari para cezaları, idari makamlar tarafından herhangi bir yargı kararı aranmaksızın resen (doğrudan) uygulanabilen yaptırımlardır. Trafik para cezası, vergi ziyaı cezası gibi örnekler bu kapsamda değerlendirilir. Bu işlemlere karşı ilgililer idari yargı yoluna başvurabilir.

20. Aşağıdakilerden hangisi idarenin takdir yetkisini kullandığı bir durumda yargısal denetimin sınırını oluşturur?

• A) İdari işlemin konu unsuru bakımından denetlenmesi
• B) İdari işlemin yetki unsuru bakımından denetlenmesi
• C) İdari işlemin usul açısından incelenmesi
• D) İdari işlemin yerindeliğinin denetlenmesi ✓
• E) İdari işlemin hukuka uygunluğunun denetlenmesi

İdare hukukunda yargı, idarenin işlemlerini hukuka uygunluk (sebep, konu, amaç, yetki, şekil unsurları) açısından denetleyebilir; ancak idarenin takdir yetkisini kullandığı alanlarda yerindelik denetimi yapamaz. Yerindelik denetimi yargıya değil, idareye aittir. Bu nedenle B şıkkı yargı denetiminin sınırını oluşturmaktadır.

21. Bir belediye başkanının, kanunda öngörülmemesine rağmen kendi görev alanındaki bir konuda yönetmelik çıkarması halinde söz konusu işlem hangi unsur bakımından sakatlıdır?

• A) Yetki ✓
• B) Sebep
• C) Amaç
• D) Şekil
• E) Konu

İdari işlemin yetki unsuru, işlemi yapmaya kimin yetkili olduğu sorusunu yanıtlar. Kanunda öngörülmeyen bir konuda yönetmelik çıkarmak, kural olarak o makama tanınmamış bir yetkiyi kullanmak anlamına gelir. İdari işlemler ancak kanunla ya da kanunun açıkça yetki verdiği durumlarda yapılabilir. Bu sebeple söz konusu işlem yetki unsuru bakımından sakatlanmıştır.

22. İdare hukukunda 'ağır ve açık hukuka aykırılık' ölçütü aşağıdaki kavramlardan hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

• A) Yetki tecavüzü
• B) İptal davası
• C) Hukuki el koyma
• D) Yokluk (var olmayan işlem) ✓
• E) Tam yargı davası

İdare hukukunda bazı idari işlemler o denli ağır ve açık hukuka aykırılıklar taşır ki hukuki varlıktan yoksun kabul edilirler; bu işlemler 'yok hükmünde' sayılır. Yokluk teorisinde, sakatlık o derece büyüktür ki işlem hiç doğmamış gibi değerlendirilir ve herhangi bir iptal davasına gerek olmaksızın hukuken yok sayılabilir. 'Ağır ve açık hukuka aykırılık' ölçütü yokluk kurumunun temel kriteridir.

23. Aşağıdakilerden hangisi 'idari işlemin geri alınması' ile 'idari işlemin kaldırılması' arasındaki temel farkı doğru biçimde açıklar?

• A) Geri alma geriye, kaldırma ileriye yönelik hüküm ifade eder. ✓
• B) Geri alma ileriye, kaldırma geriye yönelik hüküm ifade eder.
• C) Geri alma yalnızca hukuka aykırı işlemler için, kaldırma ise yalnızca hukuka uygun işlemler için uygulanır.
• D) Her ikisi de geriye yönelik hüküm ifade eder.
• E) Her ikisi de ileriye yönelik hüküm ifade eder.

İdari işlemin geri alınması, işlemin tesis edildiği tarihten itibaren ortadan kaldırılması anlamına gelir ve geçmişe yönelik (ex tunc) hüküm doğurur. Kaldırma ise işlemin kaldırıldığı tarihten itibaren hükümsüz sayılmasıdır, yani ileriye yönelik (ex nunc) hüküm doğurur. Bu temel ayrım KPSS'de sıklıkla sorulmaktadır.

24. Türk idare hukukunda idarenin sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda hangi tür sözleşmeler için idare mahkemelerinde dava açılabilir?

• A) İdarenin taraf olduğu tüm sözleşmeler için idare mahkemesine gidilir.
• B) Tüm idari sözleşmeler için idare mahkemesine, tüm özel hukuk sözleşmeleri için adli yargıya gidilir. ✓
• C) İdarenin özel hukuk sözleşmeleri dahil tüm sözleşmeleri idare mahkemesinin görev alanındadır.
• D) Yalnızca imtiyaz sözleşmeleri için idare mahkemesine gidilir.
• E) İdari sözleşmeler sadece Danıştay'ın ilk derece yargı yetkisindedir.

İdari sözleşmeler (kamu ihale sözleşmeleri, imtiyaz sözleşmeleri, kamu hizmeti devir sözleşmeleri vb.) ile bunlardan doğan uyuşmazlıklar idare mahkemelerinde görülür. İdarenin özel hukuk kişileri gibi taraf olduğu sözleşmeler (kira, alım-satım vb. özel hukuk sözleşmeleri) ise adli yargıda çözüme kavuşturulur. Temel ölçüt, sözleşmenin idari nitelik taşıyıp taşımadığıdır.

25. Danıştay'ın 'ilk derece mahkemesi' sıfatıyla baktığı davalar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

• A) İl özel idaresinin almış olduğu kararlardan doğan davalar ✓
• B) Birden fazla idare mahkemesinin yargı çevresini ilgilendiren uyuşmazlıklar
• C) Birden fazla idare mahkemesinin yargı çevresini ilgilendiren davalar
• D) Bakanlıklar arası uyuşmazlıklar
• E) Başbakanlık ve Bakanlıkların düzenleyici işlemlerine karşı açılan davalar

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'na göre Danıştay ilk derece mahkemesi olarak; Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Bakanlık ve Başbakanlık düzenleyici işlemleri, tüzükler, yönetmelikler, birden fazla idare mahkemesinin yargı çevresini kapsayan davalar gibi konularda bakar. İl özel idaresine ilişkin uyuşmazlıklar ise ilgili idare mahkemelerinin görev alanına girer; Danıştay bu konuda ilk derece değil, temyiz merciidir.