VATANDASLIK - temel haklar (Bölüm 1)

1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre temel hak ve özgürlükler kaç ana grupta incelenir?

• A) 5
• B) 3 ✓
• C) 4
• D) 2
• E) 6

Temel hak ve özgürlükler Anayasa'da üç ana grupta incelenir: Kişi Hakları ve Ödevleri (negatif statü hakları), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler, Siyasi Haklar ve Ödevler.

2. Aşağıdakilerden hangisi 'negatif statü hakları' olarak da adlandırılan kişi haklarına örnek gösterilebilir?

• A) Sosyal güvenlik hakkı
• B) Çalışma hakkı
• C) Eğitim hakkı
• D) Kişi dokunulmazlığı ✓
• E) Seçme hakkı

Negatif statü hakları, devletin bireyin özgürlük alanına müdahale etmemesini gerektiren haklardır. Kişi dokunulmazlığı (yaşama hakkı, maddi ve manevi bütünlük) bu gruba girer. Diğer şıklar sosyal veya siyasi haklar kapsamındadır.

3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunulamaz ilkesi hangi maddede düzenlenmiştir?

• A) Madde 11
• B) 13. Madde ✓
• C) 17. Madde
• D) 15. Madde
• E) 14. Madde

1982 Anayasası'nın 13. maddesi, temel hak ve özgürlüklerin yalnızca Anayasa'da belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceğini, bu sınırlamaların özlerine dokunamayacağını hüküm altına almıştır.

4. Aşağıdaki haklardan hangisi Anayasa'da 'dokunulamaz, devredilemez, vazgeçilemez' olarak nitelendirilmiştir?

• A) Eğitim ve öğrenim hakkı
• B) Çalışma hakkı
• C) Temel hak ve hürriyetler ✓
• D) Mülkiyet hakkı
• E) Seçme ve seçilme hakkı

1982 Anayasası'nın 12. maddesine göre herkes, kişiliğine bağlı, dokunulamaz, devredilmez ve vazgeçilemez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Bu ifade Anayasa'da temel hakların genel niteliğini ortaya koymaktadır.

5. Olağanüstü hallerde temel hak ve özgürlüklerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Bu düzenleme Anayasa'nın hangi maddesinde yer alır?

• A) 13. Madde
• B) 16. Madde
• C) 15. Madde ✓
• D) 14. Madde
• E) 17. Madde

Anayasa'nın 15. maddesi, savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde temel hak ve özgürlüklerin kullanılmasının kısmen veya tamamen durdurulabileceğini düzenler. Ancak bu durumda dahi dokunulamayacak çekirdek haklar mevcuttur.

6. Aşağıdakilerden hangisi olağanüstü dönemlerde dahi askıya alınamayan mutlak haklardan biri değildir?

• A) Suç ve cezaların geçmişe yürümezliği
• B) Basın özgürlüğü ✓
• C) Vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyeti
• D) Yaşama hakkı
• E) İşkence ve eziyet yasağı

Anayasa'nın 15/2. maddesine göre olağanüstü dönemlerde dahi dokunulamayacak haklar arasında yaşama hakkı (savaş hali hariç), işkence yasağı, suç ve cezaların geçmişe yürümezliği ve din-vicdan özgürlüğünün özü sayılabilir. Basın özgürlüğü bu mutlak koruma kapsamında değildir.

7. Türk hukukunda 'yabancıların temel hakları' konusunda aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Yabancıların temel hak ve hürriyetleri milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. ✓
• B) Yabancılar hiçbir temel haktan yararlanamaz.
• C) Yabancılar tüm temel haklardan Türk vatandaşları ile eşit biçimde yararlanır.
• D) Yabancıların hakları yalnızca ikili antlaşmalarla belirlenir.
• E) Yabancılar yalnızca sosyal ve ekonomik haklardan yararlanabilir.

Anayasa'nın 16. maddesine göre yabancıların temel hak ve hürriyetleri, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Yabancılar da pek çok temel haktan yararlanabilir; ancak siyasi haklar gibi bazı haklar yalnızca vatandaşlara tanınmıştır.

8. Aşağıdakilerden hangisi yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan siyasi haklardandır?

• A) Din ve vicdan hürriyeti
• B) Kişi özgürlüğü ve güvenliği
• C) Konut dokunulmazlığı
• D) Seçme ve seçilme hakkı ✓
• E) Haberleşme hürriyeti

Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakları Anayasa'da yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan siyasi haklardandır. Diğer şıklardaki haklar yabancılar dahil herkes için güvence altına alınan haklardır.

9. Anayasa'ya göre kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının istisnası olarak tutukluluk süresi konusunda aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Tutukluluk süresi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle belirlenir.
• B) Bireysel suçlarda hâkim kararı olmadan tutukluluk 24 saati geçemez. ✓
• C) Toplu suçlarda bu süre en fazla 4 gün olup hâkim kararıyla 7 güne uzatılabilir.
• D) Tutukluluk süresi hiçbir zaman uzatılamaz.
• E) Tutukluluk süresi yalnızca savcılık kararıyla uzatılır.

Anayasa'nın 19. maddesine göre suçüstü hali dışında bireysel suçlarda yakalanan kişi, hâkim önüne çıkarılmaksızın 24 saatten fazla tutulamaz. Toplu olarak işlenen suçlarda bu süre 4 güne kadar uzatılabilir.

10. Anayasa'da düzenlenen 'özel hayatın gizliliği' hakkına göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

• A) Herkes özel ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir.
• B) Bu hak, ulusal güvenlik ve kamu düzeni gerekçesiyle sınırlanabilir.
• C) Özel hayatın gizliliği hiçbir koşulda sınırlanamaz. ✓
• D) Haberleşme hürriyeti özel hayatla bağlantılı bir haktır.
• E) Konut dokunulmazlığı bu hakkın kapsamında değerlendirilir.

Özel hayatın gizliliği mutlak bir hak değildir. Anayasa'nın 20. maddesine göre bu hak; millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla kanunla sınırlanabilir.

11. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre zorla çalıştırma yasağı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Angarya ve zorla çalıştırma yasaktır. ✓
• B) Olağanüstü hallerde zorla çalıştırma serbesttir.
• C) Zorla çalıştırma yalnızca ağır suçlarda uygulanabilir.
• D) Mahkûmiyet kararı olmaksızın da zorla çalıştırma mümkündür.
• E) Zorla çalıştırma Bakanlar Kurulu kararıyla uygulanır.

Anayasa'nın 18. maddesine göre hiç kimse zorla çalıştırılamaz; angarya yasaktır. Şekil ve şartları kanunla düzenlenen hapis cezası veya tutukluluk kararlarının gereği olarak yapılan çalışmalar ile olağanüstü dönemlerde zorunlu hale gelen çalışmalar istisna kapsamında sayılabilir.

12. Basın özgürlüğü kapsamında aşağıdakilerden hangisi Anayasa tarafından açıkça yasaklanmıştır?

• A) Dağıtım şirketleri kurmak
• B) Yayın organlarına reklam almak
• C) Gazete çıkarmak için izin almak
• D) Haber ajansları oluşturmak
• E) Sansür uygulamak ✓

Anayasa'nın 28. maddesine göre basın hürdür, sansür edilemez. Sansür, bir yayının önceden denetlenerek engellenmesi anlamına gelir ve Anayasa tarafından açıkça yasaklanmıştır. Diğer seçenekler serbest faaliyetlerdir.

13. Anayasa'ya göre aşağıdakilerden hangisi dilekçe hakkının özelliklerinden biridir?

• A) Bu hak yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmıştır.
• B) Dilekçeler yalnızca TBMM'ye verilebilir.
• C) Dilekçe hakkı Anayasa'da düzenlenmemiştir.
• D) Dilekçe hakkı yalnızca bireysel olarak kullanılabilir.
• E) Türkiye'de ikamet eden yabancılar da karşılıklılık şartıyla bu haktan yararlanabilir. ✓

Anayasa'nın 74. maddesine göre Türkiye'de ikamet eden yabancılar, karşılıklılık ilkesi gözetilerek kendileriyle ilgili konularda yetkili makamlara dilekçeyle başvurabilir. Bu hak bireysel ya da toplu olarak kullanılabilir ve TBMM'ye veya yetkili makamlara yöneltilebilir.

14. Aşağıdakilerden hangisi 'sosyal ve ekonomik haklar' grubunda yer almaz?

• A) İfade özgürlüğü ✓
• B) Konut hakkı
• C) Çalışma hakkı
• D) Sosyal güvenlik hakkı
• E) Sağlık hakkı

İfade özgürlüğü (düşünce ve kanaat hürriyeti) kişi hakları ve ödevleri grubunda, yani negatif statü hakları arasında yer alır. Çalışma, sağlık, konut ve sosyal güvenlik hakları ise pozitif statü hakları olan sosyal ve ekonomik haklar grubundadır.

15. Anayasa'nın 74. maddesiyle düzenlenen ve vatandaşların kamu yönetimine katılımını güçlendiren başvuru hakkı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bireysel başvuru hakkı
• B) İdari itiraz hakkı
• C) İtiraz hakkı
• D) Kamu denetçisine (Ombudsmana) başvurma hakkı ✓
• E) İtirazın iptali davası

Anayasa'nın 74. maddesinde 2010 değişikliğiyle 'Kamu Denetçisine Başvurma Hakkı' eklenmiştir. Bu hak, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri incelemek üzere TBMM bünyesinde kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu'na (Ombudsman) başvurmayı kapsar.

16. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre temel hak ve özgürlükler kaça ayrılmaktadır?

• A) Beşe
• B) Üçe ✓
• C) İkiye
• D) Dörde
• E) Altıya

1982 Anayasası temel hak ve özgürlükleri üç ana gruba ayırır: Kişi hakları ve ödevleri (negatif statü hakları), sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (pozitif statü hakları) ile siyasi haklar ve ödevler.

17. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre 'dokunulamaz, devredilemez, vazgeçilemez' nitelikte olan temel haklardandır?

• A) Eğitim ve öğrenim hakkı
• B) Temel haklar ve hürriyetler ✓
• C) Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı
• D) Çalışma hakkı
• E) Mülkiyet hakkı

Anayasa'nın 12. maddesi uyarınca herkes kişiliğine bağlı, dokunulamaz, devredilmez ve vazgeçilemez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Bu tanım temel hakların genel niteliğini ifade eder.

18. Anayasa'ya göre temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında esas alınan ilke aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kanunsuz suç olmaz ilkesi
• B) Ölçülülük ilkesi ✓
• C) Belirlilik ilkesi
• D) Eşitlik ilkesi
• E) Hukuki güvenlik ilkesi

1982 Anayasası'nın 13. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlükler sınırlandırılırken demokratik toplum düzeninin gereklilikleri ile ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Ölçülülük; elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkelerini kapsar.

19. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına tanınan siyasi haklar arasında yer almaz?

• A) Seyahat özgürlüğü ✓
• B) Referanduma katılma hakkı
• C) Seçme hakkı
• D) Seçilme hakkı
• E) Parti kurma hakkı

Seyahat özgürlüğü, kişi hakları ve ödevleri kapsamında yer alan bir negatif statü hakkıdır; siyasi haklar arasında değil, kişi özgürlükleri arasında sayılır. Diğer seçenekler siyasi haklar kategorisindedir.

20. Anayasa'nın 17. maddesine göre kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi bütünlüğü kapsamında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle yasaktır?

• A) Bilimsel amaçlı deney
• B) Rıza alınarak yapılan tıbbi müdahale
• C) Meşru müdafaa
• D) Savaş koşullarında zorunlu müdahale
• E) İşkence ve eziyet ✓

Anayasa'nın 17. maddesi kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağını, kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan cezaya veya muameleye tabi tutulamayacağını mutlak biçimde yasaklar. Bu yasak hiçbir koşulda kaldırılamaz.

21. 1982 Anayasası'na göre zorla çalıştırma yasağı kapsamında aşağıdakilerden hangisi zorla çalıştırma sayılmaz?

• A) Borç yükümlülüğü nedeniyle çalıştırma
• B) Siyasi baskıyla çalıştırma
• C) Ticari kazanç amaçlı zorla çalıştırma
• D) Ceza yaptırımı tehdidiyle çalıştırma
• E) Olağanüstü hallerde vatan hizmeti niteliğindeki çalışma ✓

Anayasa'nın 18. maddesi zorla çalıştırmayı yasaklamakla birlikte; olağanüstü hallerde vatan hizmeti niteliğinde alınan tedbirleri, mahkûmların çalıştırılmasını ve olağan vatandaşlık yükümlülüklerini bu yasak kapsamı dışında tutmaktadır.

22. Anayasa'ya göre kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı çerçevesinde tutuklanan bir kişi hâkim önüne en geç kaç saat içinde çıkarılmalıdır?

• A) 12 saat
• B) 24 saat
• C) 72 saat
• D) 48 saat ✓
• E) 36 saat

Anayasa'nın 19. maddesi uyarınca suçüstü hali dışında bireysel suçlarda yakalanan kişiler, hâkim önüne çıkarılmak amacıyla en geç 48 saat içinde yetkili mercie teslim edilmek zorundadır.

23. Düşünce ve kanaat özgürlüğü kapsamında aşağıdakilerden hangisi Anayasa ile güvence altına alınmıştır?

• A) Devlet sırrı niteliğindeki bilgilerin paylaşımı
• B) Kimsenin düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması ✓
• C) Yayın organları üzerinde sınırsız özgürlük
• D) Düşüncenin yalnızca yazılı açıklanması
• E) Yabancı yayınların denetimsiz biçimde yayılması

Anayasa'nın 25. maddesi uyarınca herkes düşünce ve kanaat özgürlüğüne sahiptir ve hiç kimse düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; aynı şekilde düşünce ve kanaatleri nedeniyle kınanamaz ve suçlanamaz.

24. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası kapsamında sosyal ve ekonomik haklar arasında yer almaktadır?

• A) Din ve vicdan özgürlüğü
• B) Konut dokunulmazlığı
• C) Basın özgürlüğü
• D) Seçme ve seçilme hakkı
• E) Sağlık hakkı ✓

Sağlık hakkı, Anayasa'nın 56. maddesiyle düzenlenen ve pozitif statü hakları kategorisinde yer alan sosyal ve ekonomik bir haktır. Diğer seçeneklerdeki haklar ise negatif statü hakları ya da siyasi haklar kapsamındadır.

25. Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen 'hak arama özgürlüğü' ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmıştır
• B) Herkes, meşru vasıta ve yollardan yargı mercilerine başvurma hakkına sahiptir ✓
• C) Sadece ceza davalarında geçerlidir
• D) Bu hak olağanüstü hallerde tamamen kaldırılabilir
• E) Mahkemelere erişim ancak avukat aracılığıyla mümkündür

Anayasa'nın 36. maddesi uyarınca herkes meşru vasıta ve yollardan yararlanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. 'Herkes' ifadesi yabancıları da kapsar.