VATANDASLIK - temel haklar (Bölüm 2)

1. Temel hakların olağanüstü hallerde sınırlandırılmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Olağanüstü hallerde tüm haklar tamamen askıya alınabilir
• B) Savaş halinde işkence yasağı kaldırılabilir
• C) Olağanüstü hal kararnameleri Anayasa'ya aykırı düzenleme yapabilir
• D) Olağanüstü hal ilanı için TBMM onayı aranmaz
• E) Yaşam hakkı olağanüstü hallerde de askıya alınamaz ✓

Anayasa'nın 15. maddesi, olağanüstü hallerde temel hakların kısmen durdurulabileceğini düzenler; ancak yaşam hakkı, işkence ve eziyet yasağı, suç ve cezaların geriye yürümezliği ile masumiyet karinesi gibi çekirdek haklar hiçbir koşulda askıya alınamaz.

2. Anayasa'ya göre haberleşme özgürlüğü aşağıdaki durumların hangisinde kısıtlanabilir?

• A) Haberleşme özgürlüğü hiçbir şekilde kısıtlanamaz
• B) Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle her zaman
• C) Ekonomik kriz dönemlerinde
• D) Bakanlık emriyle sınır ötesi haberleşmede
• E) Millî güvenlik, kamu düzeni ve suç önleme gibi nedenlerle usulüne uygun hâkim kararıyla ✓

Anayasa'nın 22. maddesi haberleşme özgürlüğünü güvence altına almakta; ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi gibi nedenlerle usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça bu özgürlüğün kısıtlanamayacağını hükme bağlamaktadır.

3. Aşağıdakilerden hangisi 'negatif statü hakları (kişi hakları)' arasında sayılır?

• A) Çalışma hakkı
• B) Konut hakkı
• C) Eğitim hakkı
• D) Sosyal güvenlik hakkı
• E) Kişi dokunulmazlığı ✓

Negatif statü hakları, devletin müdahale etmemesini gerektiren haklardır. Kişi dokunulmazlığı bu grubun klasik örneğidir. Sosyal güvenlik, eğitim, konut ve çalışma hakları ise devletin aktif edim yükümlülüğü gerektiren pozitif statü (sosyal ve ekonomik) hakları arasındadır.

4. Türkiye'de seçme ve seçilme hakları bakımından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Seçme yaşı 18, seçilme yaşı 30'dur
• B) Seçme ve seçilme yaşı 21'dir
• C) Seçme ve seçilme yaşı 18'dir ✓
• D) Seçme yaşı 21, seçilme yaşı 25'tir
• E) Seçme yaşı 18, seçilme yaşı 25'tir

2017 Anayasa değişikliğiyle milletvekili seçilme yaşı 25'ten 18'e indirilmiştir. Seçme hakkı da 18 yaşında başladığından hem seçme hem de seçilme yaşı şu anda 18 olarak uygulanmaktadır.

5. Anayasa'nın 24. maddesi kapsamında din eğitimi ve öğretimi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Devlet okullarında din eğitimi hiçbir koşulda verilmez
• B) Din eğitimi tamamen yasaktır
• C) Din eğitimi almak tamamen bireyin takdirine bırakılmıştır
• D) İlk ve ortaöğretimde Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersi zorunlu dersler arasındadır ✓
• E) Din eğitimi yalnızca özel okullarda verilebilir

Anayasa'nın 24. maddesi uyarınca Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersleri ilk ve ortaöğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer almaktadır. Bunun dışında din eğitimi, Devletin denetim ve gözetimi altında yapılabilir.

6. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre temel hak ve özgürlükler, ancak hangi durumlarda kısıtlanabilir?

• A) Anayasada öngörülen sebeplerle ve ancak kanunla ✓
• B) Yüksek Mahkeme kararıyla
• C) Bakanlar Kurulu kararnamesiyle
• D) Meclis iç tüzüğüyle
• E) Cumhurbaşkanı kararıyla

Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlükler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasada öngörülen sebeplerle ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

7. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nda yer alan 'kişi dokunulmazlığı' kapsamında korunan haklardan biridir?

• A) Çalışma hakkı
• B) Yaşama hakkı ✓
• C) Seçme ve seçilme hakkı
• D) Eğitim hakkı
• E) Mülkiyet hakkı

Anayasa'nın 17. maddesi 'Kişi Dokunulmazlığı, Maddi ve Manevi Bütünlük' başlığını taşır ve yaşama hakkını, maddi ve manevi bütünlük hakkını güvence altına alır. Seçme-seçilme, mülkiyet, eğitim ve çalışma hakları ayrı maddelerde düzenlenmiştir.

8. Anayasa'ya göre hiç kimse zorla çalıştırılamaz ve angarya yasaktır. Bu ilke hangi maddede düzenlenmiştir?

• A) 19. madde
• B) 23. madde
• C) 18. madde ✓
• D) 17. madde
• E) 20. madde

Anayasa'nın 18. maddesi 'Çalışma Yükümlülüğü' başlığıyla zorla çalıştırma yasağını ve angaryanın yasak olduğunu düzenler. Bu maddeye göre şekil ve şartları kanunla belirtilmiş haller dışında hiç kimse zorla çalıştırılamaz.

9. 1982 Anayasası'na göre kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı hangi maddede düzenlenmiştir ve yakalanma ya da tutuklanma halinde kişi en geç kaç saat içinde hâkim önüne çıkarılmak üzere yetkili adli mercie gönderilmek zorundadır?

• A) 19. madde – 48 saat
• B) 21. madde – 72 saat
• C) 20. madde – 48 saat
• D) 19. madde – 24 saat ✓
• E) 17. madde – 24 saat

Anayasa'nın 19. maddesi kişi özgürlüğü ve güvenliğini düzenler. Bu maddeye göre yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç en geç 24 saat içinde hâkim önüne çıkarılır.

10. Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'da 'negatif statü hakları (kişisel haklar)' kapsamında yer almaz?

• A) Yerleşme ve seyahat özgürlüğü
• B) Haberleşme özgürlüğü
• C) Sosyal güvenlik hakkı ✓
• D) Konut dokunulmazlığı
• E) Özel hayatın gizliliği

Negatif statü hakları, devletin bireyin özgürlük alanına karışmamasını gerektiren haklardır. Konut dokunulmazlığı, haberleşme özgürlüğü, özel hayatın gizliliği ve yerleşme-seyahat özgürlüğü bu kategoridedir. Sosyal güvenlik hakkı ise devletin aktif edim yükümlülüğü gerektiren 'pozitif statü hakkı'dır.

11. Anayasa'ya göre özel hayatın gizliliği ve konut dokunulmazlığı hangi maddeler arasında düzenlenmiştir?

• A) 26. ve 27. maddeler
• B) 17. ve 18. maddeler
• C) 22. ve 23. maddeler
• D) 24. ve 25. maddeler
• E) 20. ve 21. maddeler ✓

Anayasa'nın 20. maddesi özel hayatın gizliliğini, 21. maddesi ise konut dokunulmazlığını düzenlemektedir. Bu iki madde birbirini tamamlayan ve bireyin özel yaşam alanını koruyan hükümler olarak Anayasa'da art arda yer almaktadır.

12. Anayasa'ya göre basın hürriyeti ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

• A) Yayımlanmadan önce haber ve makaleler denetlenebilir. ✓
• B) Basımevi kurmak izin alma ve mali teminat şartına bağlanamaz.
• C) Süreli yayınlar kanunun gösterdiği suçların soruşturma veya kovuşturulmasına geçilmiş olması halinde hâkim kararıyla toplatılabilir.
• D) Devlet, basın ve haber alma hürriyetlerini sağlayacak tedbirleri alır.
• E) Basın hür olup sansür edilemez.

Anayasa'nın 28. maddesi basın hürriyetini düzenler ve 'Basın hürdür, sansür edilemez' ilkesini getirir. Yayımlanmadan önce haber ve makalelerin denetlenmesi önceden sansür anlamına gelir ve Anayasa'ya açıkça aykırıdır. Diğer şıklardaki ifadeler Anayasa'ya uygundur.

13. Türk vatandaşlarının yurt dışına çıkma hakkını düzenleyen Anayasa maddesi hangisidir ve bu hak hangi gerekçeyle kısıtlanabilir?

• A) 23. madde – Suç soruşturması ve kovuşturması sebebiyle ✓
• B) 25. madde – Genel ahlak gerekçesiyle
• C) 22. madde – Kamu düzeni gerekçesiyle
• D) 24. madde – Milli güvenlik gerekçesiyle
• E) 26. madde – Kamu yararı gerekçesiyle

Anayasa'nın 23. maddesi yerleşme ve seyahat hürriyetini düzenler. Bu maddeye göre yurt dışına çıkma hürriyeti ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararıyla sınırlandırılabilir. Diğer gerekçeler bu madde kapsamında yurt dışına çıkış yasağı için yeterli değildir.

14. Anayasa'ya göre din ve vicdan hürriyeti hangi maddede düzenlenmektedir ve ibadet, dini ayin ile törenler hangi koşulda kısıtlanabilir?

• A) 26. madde – Ölçülülük ilkesi çerçevesinde
• B) 23. madde – Milli güvenlik gerekçesiyle
• C) 24. madde – Genel ahlak ve kamu düzenini bozmama koşuluyla ✓
• D) 25. madde – Kanunla
• E) 24. madde – Yargı kararıyla

Anayasa'nın 24. maddesi din ve vicdan hürriyetini düzenler. İbadet, dini ayin ve törenler, genel ahlaka veya kamu düzenine aykırı olmamak koşuluyla serbesttir. Kimse ibadet etmeye, dini ayin ve törenlere katılmaya zorlanamaz; kimse de bunlardan dolayı kınanamaz veya suçlanamaz.

15. Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlandırılabileceği meşru amaçlar arasında yer almaz?

• A) Milli güvenlik
• B) Suç işlenmesinin önlenmesi
• C) Kamu düzeni
• D) Genel sağlık
• E) Ekonomik kalkınma ✓

Anayasa'nın 26. maddesi düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetini düzenler. Bu hak; milli güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması, başkalarının şöhret veya haklarının korunması gibi amaçlarla sınırlandırılabilir. Ekonomik kalkınma bu maddede sayılan meşru sınırlama amaçları arasında yer almaz.

16. Anayasa'ya göre toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Yabancılar da bu haktan Türk vatandaşlarıyla eşit biçimde yararlanır.
• B) Toplantı ve gösteri yürüyüşleri için önceden izin alınması zorunludur.
• C) Gösteri yürüyüşleri yalnızca kapalı alanlarda yapılabilir.
• D) Bu hak hiçbir şekilde kısıtlanamaz.
• E) Silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı Anayasa'da güvence altındadır. ✓

Anayasa'nın 34. maddesi toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını güvence altına alır. Maddeye göre herkes önceden izin almaksızın, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir. Bu hak yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmış olup yabancılar bu haktan aynı biçimde yararlanamaz.

17. Anayasa'ya göre mülkiyet hakkı hangi maddede düzenlenmekte ve kamulaştırma hangi koşullara bağlanmaktadır?

• A) 46. madde – Kamu yararı ve taksitli ödemeyle
• B) 36. madde – Kamu yararı ve peşin ödeme koşuluyla
• C) 34. madde – Kamu yararı ve peşin ödeme koşuluyla
• D) 35. madde – Kamu yararı ve peşin ödeme koşuluyla ✓
• E) 35. madde – Sosyal denge gerekçesiyle ve taksitli ödemeyle

Anayasa'nın 35. maddesi mülkiyet ve miras haklarını güvence altına alır. Aynı Anayasa'nın 46. maddesi ise kamulaştırmayı düzenler: Devlet ve kamu tüzelkişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla özel mülkleri kamulaştırabilir.

18. Anayasa'ya göre 'hak arama hürriyeti' hangi maddede düzenlenmekte ve bu madde kapsamında aşağıdakilerden hangisi güvence altına alınmaktadır?

• A) 37. madde – Kanuni hâkim güvencesi
• B) 36. madde – Yargı yoluna başvurma ve adil yargılanma hakkı ✓
• C) 38. madde – Suç ve cezalara ilişkin esaslar
• D) 35. madde – Mülkiyet hakkı
• E) 40. madde – Temel hak ve hürriyetlerin korunması

Anayasa'nın 36. maddesi hak arama hürriyetini düzenler. Bu maddeye göre herkes meşru vasıta ve yollardan yararlanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki bir davaya bakmaktan kaçınamaz.

19. Anayasa'nın 38. maddesiyle güvence altına alınan 'suç ve cezalara ilişkin esaslar' kapsamında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

• A) Hiç kimse kendisini suçlayan beyanda bulunmaya zorlanamaz.
• B) Kimseye suçu işlediği sırada kanunda öngörülen cezadan daha ağır bir ceza verilemez.
• C) Ceza sorumluluğu şahsidir; toplu suçlarda tüm aile bireyleri sorumlu tutulabilir. ✓
• D) Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
• E) Kimse, işlendiği zaman suç oluşturmayan bir eylem nedeniyle cezalandırılamaz.

Anayasa'nın 38. maddesi 'Suç ve cezalara ilişkin esaslar' başlığını taşır. Bu maddeye göre ceza sorumluluğu şahsidir; yani kişi yalnızca kendi fiilinden sorumludur. Toplu suçlarda tüm aile bireylerinin sorumlu tutulması bu ilkeye doğrudan aykırıdır ve Anayasa'nın 38. maddesince yasaklanmıştır. Diğer şıklardaki ifadeler maddenin içeriğiyle örtüşmektedir.

20. Anayasa'ya göre temel hak ve özgürlüklerin kullanımı olağanüstü hallerde nasıl etkilenebilir?

• A) Olağanüstü hallerde yalnızca ekonomik haklar askıya alınabilir.
• B) Olağanüstü hallerde Cumhurbaşkanı tüm hakları kanun olmaksızın kısıtlayabilir.
• C) Olağanüstü hallerde Anayasa'nın 15. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlükler durdurulabilir; ancak çekirdek haklara dokunulamaz. ✓
• D) Olağanüstü hallerde hiçbir hak kısıtlanamaz; Anayasa aynen uygulanır.
• E) Olağanüstü hallerde temel haklar tamamen ortadan kaldırılabilir.

Anayasa'nın 15. maddesi savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde temel hak ve özgürlüklerin durdurulmasını düzenler. Bu durumlarda milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla haklar durdurulabilir. Ancak yaşama hakkı, işkence yasağı, suç ve cezaların şahsiliği ile masumiyet karinesi gibi çekirdek haklara olağanüstü hallerde bile dokunulamaz.

21. Anayasa'ya göre temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında aşağıdakilerden hangisi bir ölçüt olarak sayılmamıştır?

• A) Hakkın özüne dokunmama
• B) Kamu yararının zorunlu kılması ✓
• C) Laik cumhuriyetin gereklerine aykırı olmama
• D) Demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmama
• E) Ölçülülük ilkesine aykırı olmama

1982 Anayasası'nın 13. maddesi temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılma ölçütlerini düzenlemiştir. Bu ölçütler; Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olma, kanunla sınırlandırılma, demokratik toplum düzeninin ve laik cumhuriyetin gereklerine aykırı olmama, ölçülülük ilkesine aykırı olmama ve hakkın özüne dokunmamadır. 'Kamu yararının zorunlu kılması' bu maddede genel bir sınırlandırma ölçütü olarak sayılmamıştır; bu ölçüt bazı özel maddelerde yer almakla birlikte 13. maddenin genel çerçevesinin dışındadır.

22. Aşağıdaki haklardan hangisi 1982 Anayasası'nda 'dokunulamaz, devredilemez, vazgeçilemez' nitelikte tanımlanmıştır?

• A) Mülkiyet hakkı
• B) Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı
• C) Konut dokunulmazlığı
• D) Çalışma ve sözleşme özgürlüğü
• E) Temel hak ve hürriyetler ✓

1982 Anayasası'nın 12. maddesine göre herkes kişiliğine bağlı dokunulamaz, devredilemez ve vazgeçilemez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Bu ifade yalnızca temel hak ve hürriyetler bütünü için kullanılmıştır. Mülkiyet hakkı, kişi özgürlüğü ve konut dokunulmazlığı gibi haklar bu tanımın kapsamında olmakla birlikte söz konusu üç nitelik bu özel haklara değil, temel hak ve hürriyetlerin genel niteliğine ilişkindir.

23. Olağanüstü hâl döneminde temel hak ve özgürlüklerin kullanımının durdurulması konusunda aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Durdurma, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilerek yapılamaz. ✓
• B) Tüm temel hak ve özgürlüklerin kullanımı durdurulabilir.
• C) Yalnızca cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle değil, kanunla da durdurulabilir.
• D) Kısıtlama ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi kararıyla uygulamaya konulabilir.
• E) Durdurma kararı Danıştay tarafından denetlenir.

Anayasa'nın 15. maddesi uyarınca olağanüstü hâllerde temel hak ve özgürlükler milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek koşuluyla durdurulabilir. Bu temel sınırlamanın yanı sıra; yaşam hakkı, işkence yasağı, suç ve cezaların geriye yürümezliği gibi çekirdek haklar olağanüstü hâllerde dahi dokunulamaz güvence kapsamındadır. Durdurma cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılabilir; TBMM kararı zorunlu değildir ve denetim Anayasa Mahkemesi tarafından gerçekleştirilir.

24. Anayasa'nın 19. maddesi kapsamında bir kişi suçüstü hâli dışında hâkim kararı olmaksızın en fazla kaç saat özgürlüğünden yoksun bırakılabilir?

• A) 96 saat
• B) 12 saat
• C) 72 saat
• D) 24 saat ✓
• E) 48 saat

Anayasa'nın 19. maddesine göre yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en geç 24 saat içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu süre zarfında hâkim kararı olmaksızın özgürlükten yoksun bırakma mümkündür. Toplu suçlarda ise bu süre 4 güne kadar uzatılabilmektedir. Suçüstü hâli dışındaki yakalamalar için bireysel suçlarda 24 saatlik süre esas kuraldır.

25. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre olağanüstü hâllerde dahi askıya alınamayan haklardan biri değildir?

• A) Kişinin maddi ve manevi bütünlüğüne dokunulmaması hakkı
• B) Kimsenin yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesi nedeniyle özgürlüğünden yoksun bırakılamaması
• C) Basın özgürlüğü ✓
• D) Suç ve cezaların kanuniliği ilkesi
• E) Kimsenin din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması

Anayasa'nın 15. maddesine göre olağanüstü dönemlerde dahi çekirdek güvence niteliğindeki bazı haklar askıya alınamaz. Bu haklar arasında yaşam hakkı (savaş hâli hariç), kişinin maddi-manevi bütünlüğüne dokunulmaması, din-vicdan-düşünce açıklamaya zorlama yasağı, suç ve cezaların kanuniliği ile sözleşmeden doğan yükümlülük nedeniyle hapis yasağı sayılmaktadır. Basın özgürlüğü ise bu mutlak güvence kapsamında yer almamakta; olağanüstü dönemlerde kısıtlanabilmektedir.