VATANDASLIK - uluslararasi orgutler (Bölüm 3)

1. Aşağıdakilerden hangisi İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) hakkında doğru bir bilgi içermektedir?

• A) İİT, yalnızca Orta Doğu ülkelerinden oluşan bir bölgesel güvenlik örgütüdür.
• B) İİT merkezi Riyad'da bulunan ve üye sayısı bakımından BM'den sonra gelen en büyük devletlerarası örgüttür.
• C) İİT kuruluşunu doğrudan tetikleyen olay, 1969'da Mescid-i Aksa'ya yönelik gerçekleştirilen kundaklama eylemidir. ✓
• D) İİT'e üye olmak için nüfusun çoğunluğunun Müslüman olması zorunlu koşul olarak aranmaktadır.
• E) İİT, üye devletler arasındaki ticari uyuşmazlıkları çözmeye yetkili bağlayıcı kararlar alabilen bir mahkemeye sahiptir.

İİT'in kuruluşunu doğrudan tetikleyen olay, Ağustos 1969'da Avustralyalı bir aşırı dinci tarafından Mescid-i Aksa'ya düzenlenen kundaklama eylemidir. Bu olay İslam dünyasında büyük tepkiye yol açmış ve aynı yıl Rabat'ta toplanan konferansla İİT'in temeli atılmıştır. İİT, yalnızca Orta Doğu'yu değil Afrika, Asya ve Avrupa'yı kapsayan 57 üyeli küresel bir örgüttür. Genel merkezi Cidde'dedir. Üyelik için zorunlu koşul nüfus çoğunluğu değil; devletin İslam'a bağlılık beyanı ve üye devletlerin kabulüdür; nitekim Mozambik ve Uganda gibi ülkeler de üyedir.

2. ASEAN'ın temel ilkelerinden biri olan 'ASEAN Yolu' (ASEAN Way) kavramı hangi uygulamayı ifade etmektedir?

• A) Bölgede demokrasi ve insan hakları standartlarının üye devletlere yaptırımla dayatılması
• B) Üye devletlerin ulusal egemenliklerini kısmen AB modeline benzer şekilde üst bir yapıya devretmesi
• C) Üye devletler arasında ortak dış politika ve ortak savunma kuvvetlerinin oluşturulması
• D) İç işlere karışmama, konsensüse dayalı karar alma ve müzakere yoluyla anlaşmazlıkların çözümü ✓
• E) Üye devletlerin ekonomik kalkınmayı ortak fon havuzuyla finanse etmesi

ASEAN Yolu, örgütün çalışma biçimini tanımlayan gayri resmî normlar bütünüdür ve üç temel unsuru kapsar: iç işlere karışmama ilkesi, konsensüse dayalı (oybirliği gerektiren) karar alma ve anlaşmazlıkların müzakere yoluyla çözümü. Bu yaklaşım ASEAN'ı AB'den önemli ölçüde ayırır; ASEAN üyelere egemenlik devri öngörmez ve bağlayıcı karar mekanizmaları sınırlıdır. Eleştirmenler bu yaklaşımın Myanmar gibi konularda örgütün etkinliğini zayıflattığını savunsa da ASEAN'ın çeşitli siyasi rejimleri bir arada tutabilmesinin de bu esnekliğe dayandığı ileri sürülmektedir.

3. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi bir uluslararası örgütü, merkez şehri ve kuruluş amacını birlikte doğru biçimde vermektedir?

• A) UNHCR – Nairobi – Mülteci statüsünü tanımlamak ve mülteci iadesi kararları vermek
• B) WHO – Cenevre – Uluslararası sağlık standartlarını belirlemek ve küresel sağlık sorunlarıyla mücadele etmek ✓
• C) ILO – New York – Çok uluslu şirketlerin işçi haklarını ihlal etmesi durumunda yaptırım uygulamak
• D) UNESCO – Brüksel – Bilim ve teknoloji alanında Avrupa devletleri arasında ortaklık kurmak
• E) IAEA – Viyana – Nükleer silahsızlanmayı zorunlu kılmak ve nükleer silah üretimini cezalandırmak

WHO (Dünya Sağlık Örgütü) Cenevre merkezlidir ve uluslararası sağlık standartlarını belirlemek, hastalıklarla mücadele etmek görevlerini üstlenir; bu eşleştirme doğrudur. IAEA Viyana'da bulunmaktadır ancak nükleer silahsızlanmayı zorunlu kılmak değil nükleer enerji ve faaliyetleri denetlemek amacıyla kurulmuştur. ILO'nun merkezi Cenevre'dir. UNESCO Paris merkezlidir. UNHCR de Cenevre'dedir ve mülteci iadesi kararı vermez; koruma sağlar.

4. Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ile NATO'yu karşılaştıran aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) NATO ve ŞİÖ, ortak üyeleri bulunan ittifaklardır; bazı ülkeler her iki örgütte de tam üye statüsündedir.
• B) ŞİÖ, öncelikle terörle mücadele, ayrılıkçılık ve aşırılıkçılıkla mücadeleyi öne çıkaran; ekonomik ve güvenlik işbirliğine odaklanan bir örgüttür. ✓
• C) ŞİÖ kurucu üyeleri arasında Rusya yer almamakta; örgüt yalnızca Orta Asya devletleri tarafından kurulmuştur.
• D) ŞİÖ NATO'ya benzer şekilde kolektif savunma yükümlülüğü içeren bir askeri ittifaktır.
• E) ŞİÖ, BM Şartı'nın 51. Maddesi kapsamında tanınmış, hukuken bağlayıcı kolektif savunma mekanizmasına sahip tek Asya örgütüdür.

ŞİÖ, 2001 yılında Çin ve Rusya liderliğinde Orta Asya devletlerini kapsayacak biçimde kurulmuştur. Örgütün temel öncelikleri Şanghay Ruhu belgelerinde 'üç kötülük' olarak tanımlanan terörizm, ayrılıkçılık ve aşırılıkçılıkla mücadeledir; ekonomik ve enerji işbirliği de öncelikler arasındadır. ŞİÖ, NATO'nun 5. maddesi gibi otomatik askeri müdahaleyi zorunlu kılan bir kolektif savunma maddesi içermez. Rusya kurucu üyeler arasındadır. Türkiye diyalog ortağı statüsündedir; NATO üyesi olduğundan her iki örgütte tam üye olan devlet bulunmamaktadır.

5. BM'nin 'Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri' (SDG) ile 'Binyıl Kalkınma Hedefleri' (MDG) arasındaki temel farka ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) SDG'ler MDG'lerin aksine 17 hedef ve 169 alt hedefle daha kapsamlı olup hem gelişmiş hem gelişmekte olan ülkeleri kapsar. ✓
• B) SDG'ler yalnızca çevre sorunlarını ele alan hedeflerden oluşurken MDG'ler ekonomi ve sosyal alanlara odaklanmıştır.
• C) SDG'lerin uygulanmaması durumunda BM Güvenlik Konseyi ilgili devleti yaptırımla karşılaştırabilir.
• D) MDG'ler 2015'te tamamlanmış; SDG'ler 2030'a kadar sürecek olan ve yalnızca gelişmiş ülkeleri kapsayan hedefler bütünüdür.
• E) MDG'ler hukuken bağlayıcı uluslararası antlaşmalar iken SDG'ler yalnızca tavsiye niteliğindedir.

MDG'ler 2000-2015 dönemini kapsayan ve ağırlıklı olarak gelişmekte olan ülkeleri hedef alan 8 amaçlı bir çerçeveydi. SDG'ler ise 2015'te kabul edilip 2030'a uzanan, 17 ana hedef ve 169 alt hedeften oluşan; yoksulluk, iklim, eşitsizlik, sağlık gibi çok boyutlu alanlarda hem gelişmiş hem gelişmekte olan tüm ülkelere yönelik evrensel bir çerçevedir. Ne MDG'ler ne de SDG'ler hukuken bağlayıcıdır; ikisi de gönüllülük esasına dayalıdır. BM Güvenlik Konseyi'nin SDG'ler nedeniyle yaptırım uygulaması hukuken mümkün değildir.

6. Aşağıdakilerden hangisi Avrupa Konseyi hakkında doğru bir bilgi içermektedir?

• A) Avrupa Konseyi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları üye devletler için bağlayıcı değil tavsiye niteliğindedir.
• B) Avrupa Konseyi, Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgali öncesinde bu ülkeyi örgütten ihraç etmiştir.
• C) Türkiye, Avrupa Konseyi'ne üye değildir; yalnızca gözlemci statüsüyle katılım sağlamaktadır.
• D) Avrupa Konseyi, Avrupa Birliği'nin en üst karar organı olup üye devletlerin devlet başkanlarından oluşur.
• E) Avrupa Konseyi, AB üyesi olmayan ülkeleri de kapsayan; merkezi Strasbourg'da bulunan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni denetleyen bir örgüttür. ✓

Avrupa Konseyi (Council of Europe), 1949'da Strasbourg merkezli olarak kurulan ve AB'den tamamen bağımsız olan bir insan hakları örgütüdür. 46 üyesiyle AB dışındaki ülkeleri de kapsar; Türkiye 1949'dan bu yana tam üyedir. Örgütün en önemli belgesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'dir ve bu sözleşmenin denetim organı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'dir (AİHM). AİHM kararları üye devletler için hukuken bağlayıcıdır. Rusya, Ukrayna'yı işgal etmesinin ardından Mart 2022'de Avrupa Konseyi'nden ihraç edilmiştir. Sınavlarda 'Avrupa Konseyi' ile 'AB Konseyi' çok sık karıştırılmaktadır.

7. OPEC'in uluslararası ekonomik sistemdeki işlevi bakımından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) OPEC üyeleri dünya petrol rezervlerinin tamamına sahip olduğundan örgütün kararları fiyatları doğrudan ve kalıcı biçimde belirler.
• B) OPEC, üye devletlerin petrol üretim kotalarını koordine ederek uluslararası petrol piyasasını etkilemeye çalışan bir üretici karteli niteliğindedir. ✓
• C) OPEC, BM'nin denetiminde faaliyet gösteren ve kararları BM Güvenlik Konseyi tarafından onaylanan bir alt kuruluştur.
• D) OPEC, petrol ihraç eden ülkeler adına uluslararası petrol şirketleriyle bağlayıcı fiyat sözleşmeleri imzalayan bir hükümetlerarası ticaret mahkemesidir.
• E) OPEC yalnızca Körfez ülkelerinden oluşmakta olup Afrika ve Latin Amerika üreticileri örgüt dışında kalmaktadır.

OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü), 1960'ta Bağdat'ta kurulmuş; Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt ve Venezuela'nın öncülüğünde oluşturulmuş bir hükümetlerarası üretici örgütüdür. Üye devletlerin petrol üretim miktarlarını koordine ederek arz yoluyla fiyatları etkilemeye çalışır; bu yapısıyla bir kartel işlevi görür. Ancak piyasayı tam olarak kontrol etmesi mümkün değildir; ABD'nin kaya gazı üretimi ve OPEC dışı üreticiler (Norveç, Rusya, Kanada) örgütün gücünü sınırlar. OPEC üyeleri arasında Nijerya ve Angola gibi Afrika ülkeleri ile Venezuela gibi Latin Amerika ülkeleri de bulunmaktadır. BM'ye bağlı bir kuruluş değildir.

8. Türkiye'nin üye olduğu uluslararası örgütler ile bu örgütlere ilişkin bilgiler değerlendirildiğinde, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) NATO – 1952'de katılım – Kolektif savunma ittifakı
• B) Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) – Kurucu üye – İran ve Pakistan ile birlikte kurulmuş bölgesel ekonomik örgüt
• C) Türk Devletleri Teşkilatı – Tam üye – Türkdilli ülkeler arasında siyasi ve kültürel işbirliği
• D) AGİT – Kurucu üye statüsünde – İnsan hakları, güvenlik ve ekonomi alanlarında kapsamlı işbirliği ✓
• E) OECD – 1961'de kurucu üye – Sanayileşmiş demokrasiler arasında ekonomik işbirliği ve politika koordinasyonu

AGİT (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı), 1994'te AGSK'nın (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı) dönüşümüyle kurulmuştur. Türkiye AGSK sürecinin başından bu yana katılımcısıdır ve AGİT'in kurucu katılımcılarından sayılmaktadır; bu açıdan B şıkkı teknik olarak doğrudur. Ancak KPSS bağlamında 'kurucu üye' ifadesi yanıltıcı olabilir çünkü AGSK 1975'te Helsinki Nihai Senedi ile oluşturulmuş ve Türkiye o süreçte yer almıştır. Bununla birlikte diğer şıklar kesinlikle doğrudur: NATO'ya 1952, OECD'ye 1961'de katılım, EİT'in 1985'te İran ve Pakistan ile kuruluşu ve Türk Devletleri Teşkilatı tam üyeliği hepsi doğrudur. Soru, AGİT ifadesindeki nüansı kavramayı ölçmektedir.

9. Aşağıdaki uluslararası örgütlerden hangisi, üye devletlerin iç işlerine müdahale yetkisine sahip bağlayıcı kararlar alabilen bir yapıya sahip değildir?

• A) Dünya Ticaret Örgütü Uyuşmazlık Çözüm Organı
• B) Avrupa Birliği Adalet Divanı
• C) Uluslararası Para Fonu
• D) Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi
• E) G20 ✓

G20 (Yirmi Ülkeler Grubu), bağlayıcı kararlar alan ve üyeler üzerinde hukuki yaptırım uygulayan bir yapıya sahip değildir. Liderler zirvesinde alınan kararlar tavsiye niteliğindedir. Diğer seçeneklerde BM Güvenlik Konseyi daimi üyelerin veto hakkıyla bağlayıcı kararlar alabilir; WTO Uyuşmazlık Çözüm Organı'nın kararları tarafları bağlar; AB Adalet Divanı kararları üye devletler için bağlayıcıdır; IMF ise kredi koşulları aracılığıyla üye devletleri yükümlülük altına sokabilir.

10. NATO'nun 5. maddesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) 5. madde kapsamında her üye devlet askeri müdahale etmek zorundadır.
• B) 5. madde, üye devletlerden birine yapılan saldırının tüm ittifaka saldırı sayılacağını ve karşılıklı savunma yükümlülüğü doğuracağını hükme bağlar. ✓
• C) 5. madde yalnızca Avrupa topraklarındaki saldırılar için geçerlidir, Amerika kıtasındaki üyeler kapsam dışındadır.
• D) 5. madde, yalnızca BM Güvenlik Konseyi onayı alındığında uygulanabilir.
• E) 5. madde NATO tarihinde hiç resmen işletilmemiştir.

NATO'nun Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 5. maddesi, üyelerden birine yapılan silahlı saldırının tüm ittifaka karşı yapılmış sayılacağını öngörmektedir. Ancak her üyenin mutlaka askeri güç kullanması zorunlu değildir; 'gerekli gördüğü önlemleri almak' ifadesi esneklik tanımaktadır. Madde yalnızca Avrupa ile değil Kuzey Atlantik bölgesiyle ilgilidir. 5. madde tarihte ilk kez 11 Eylül 2001 saldırılarının ardından ABD lehine işletilmiştir. BM Güvenlik Konseyi onayı da bir ön koşul değildir.

11. Aşağıdakilerden hangisi Dünya Ticaret Örgütü'nün (DTÖ) temel ilkelerinden biri değildir?

• A) Ulusal muamele ilkesi
• B) Şeffaflık ilkesi
• C) Ortak gümrük tarifesi ilkesi ✓
• D) En çok kayrılan ülke ilkesi
• E) Pazara erişimin giderek serbestleştirilmesi ilkesi

Ortak gümrük tarifesi ilkesi DTÖ'nün değil, Avrupa Birliği Gümrük Birliği'nin temel özelliğidir. Gümrük birliğinde üye devletler üçüncü ülkelere karşı ortak gümrük tarifesi uygular. DTÖ'nün temel ilkeleri ise en çok kayrılan ülke ilkesi (bir ülkeye tanınan avantajın tüm üyelere tanınması), ulusal muamele ilkesi (yerli ve yabancı mallara eşit muamele), şeffaflık ve ticaretin serbestleştirilmesidir.

12. Uluslararası Para Fonu (IMF) ile Dünya Bankası arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisinde doğru biçimde açıklanmıştır?

• A) Dünya Bankası para politikalarını denetlerken IMF yoksulluğu azaltma projelerini destekler.
• B) IMF yalnızca gelişmiş ülkelere üyelik hakkı tanırken Dünya Bankası tüm ülkelere açıktır.
• C) IMF'in kararlarında oy eşitliği ilkesi geçerliyken Dünya Bankası'nda kotaya dayalı oy sistemi uygulanır.
• D) IMF yalnızca gelişmekte olan ülkelere kredi verirken Dünya Bankası tüm üye ülkelere kredi verir.
• E) IMF ödemeler dengesi sorunları ve kısa vadeli finansman krizleriyle ilgilenirken Dünya Bankası uzun vadeli kalkınma projelerini finanse eder. ✓

IMF, ülkelerin döviz krizleri ve ödemeler dengesi sorunları yaşadığında kısa vadeli finansman sağlayan ve makroekonomik istikrarı destekleyen bir kuruluştur. Dünya Bankası ise altyapı, eğitim, sağlık gibi alanlarda uzun vadeli kalkınma projelerini finanse eder. Her iki kurumda da kotaya dayalı ağırlıklı oy sistemi uygulanır; oy eşitliği ilkesi geçerli değildir. Her iki kurum da tüm üye devletlere açık olup gelişmiş-gelişmekte olan ülke ayrımı yapmaksızın çalışır.

13. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Avrupa Konseyi hakkında yanlıştır?

• A) Avrupa Konseyi'nin üye sayısı Avrupa Birliği'nin üye sayısından fazladır.
• B) Avrupa Konseyi, üye devletlere ekonomi politikası alanında bağlayıcı direktifler yayımlayabilir. ✓
• C) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa Konseyi bünyesinde faaliyet göstermektedir.
• D) Avrupa Konseyi, Avrupa Birliği'nden bağımsız ve farklı bir uluslararası örgüttür.
• E) Türkiye, Avrupa Konseyi'nin kurucu üyelerinden biridir.

Avrupa Konseyi insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü alanında çalışan bir örgüttür; üye devletlere ekonomi politikası alanında bağlayıcı direktif yayımlama yetkisi yoktur. Bu tür bağlayıcı düzenleyici yetkiler Avrupa Birliği kurumlarına aittir. Diğer şıklar doğrudur: Avrupa Konseyi AB'den farklı bir örgüttür; Türkiye 1949'dan bu yana üyedir; AİHM Avrupa Konseyi bünyesindedir; Konseyin 47 üyesi AB'nin 27 üyesinden fazladır.

14. BM Güvenlik Konseyi'nde veto hakkına sahip beş daimi üye ülke aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

• A) ABD, Rusya, Birleşik Krallık, Fransa, İtalya
• B) ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Japonya
• C) ABD, Rusya, Çin, Hindistan, Fransa
• D) ABD, Rusya, Çin, Fransa, Almanya
• E) ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Fransa ✓

BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi ve veto hakkı sahipleri; Amerika Birleşik Devletleri, Rusya Federasyonu (eski SSCB'nin halefi olarak), Çin Halk Cumhuriyeti, Birleşik Krallık ve Fransa'dır. Bu üyeler, 1945'te imzalanan BM Şartı'nın kabul edildiği dönemin büyük güçlerini yansıtmaktadır. Almanya, Japonya, Hindistan ve İtalya daimi üye değildir; dönemsel olarak seçilen geçici üyelik pozisyonlarında yer alabilirler.

15. Aşağıdaki uluslararası örgüt – merkez eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) Uluslararası Çalışma Örgütü – Cenevre (İsviçre)
• B) Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı – Viyana (Avusturya)
• C) Interpol – Brüksel (Belçika) ✓
• D) NATO – Brüksel (Belçika)
• E) Dünya Ticaret Örgütü – Cenevre (İsviçre)

Interpol'ün (Uluslararası Kriminal Polis Örgütü) genel merkezi Lyon, Fransa'dadır; Brüksel'de değil. NATO'nun karargahı gerçekten Brüksel yakınlarındaki Evere'dedir. DTÖ ve ILO'nun merkezi Cenevre'dedir. UAEA'nın merkezi ise Viyana'dır. Brüksel aynı zamanda AB'nin önemli kurumlarına (Avrupa Komisyonu, Konsey) ev sahipliği yapması nedeniyle yanıltıcı bir seçenek olarak sunulmuştur.

16. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) OECD'nin genel merkezi New York'tadır.
• B) OECD kararları üye devletleri hukuken bağlar ve yaptırım mekanizması içerir.
• C) OECD, ülkelerin vergi sistemleri ve eğitim kalitesi gibi konularda da çalışmalar yapar. ✓
• D) OECD yalnızca Avrupa ülkelerini kapsayan bölgesel bir ekonomi örgütüdür.
• E) Türkiye OECD'ye 1961'de kurucu üye olarak katılmıştır.

OECD, üye ülkelerin ekonomik verilerini analiz eden, politika önerilerinde bulunan ve vergi, eğitim, sağlık, yolsuzlukla mücadele gibi çok çeşitli alanlarda araştırmalar yürüten bir örgüttür. OECD'nin merkezi Paris'tedir, New York'ta değildir. Türkiye gerçekten OECD'nin kurucu üyesi olup 1961'de katılmıştır; bu doğrudur. Ancak OECD kararları hukuken bağlayıcı değildir, tavsiye niteliği taşır. Örgüt yalnızca Avrupa'yı değil Japonya, Avustralya, Kanada, ABD ve diğer ülkeleri de kapsamaktadır.

17. Şangay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Örgütün genel sekreterliği Pekin'de bulunmaktadır.
• B) Çin ve Rusya örgütün kurucu üyeleri arasındadır.
• C) Türkiye, ŞİÖ'nün tam üyesidir. ✓
• D) Örgüt ağırlıklı olarak güvenlik, terörle mücadele ve bölgesel istikrar konularına odaklanmaktadır.
• E) Hindistan ve Pakistan 2017 yılında tam üye olmuştur.

Türkiye, Şangay İşbirliği Örgütü'nün tam üyesi değildir. Türkiye 2012 yılından itibaren 'diyalog ortağı' statüsündedir ve tam üyelik tartışmaları zaman zaman gündeme gelse de bu statüye kavuşamamıştır. ŞİÖ 2001'de Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan tarafından kurulmuştur. Hindistan ve Pakistan 2017'de tam üye olmuştur. Örgüt güvenlik, terörle mücadele ve ekonomik işbirliği ekseninde çalışmaktadır.

18. Aşağıdakilerden hangisi Avrupa Birliği'nin karar alma organları arasında yer almaz?

• A) Avrupa Birliği Konseyi (Bakanlar Konseyi)
• B) Avrupa Komisyonu
• C) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ✓
• D) Avrupa Konseyi (Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi)
• E) Avrupa Parlamentosu

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), AB'nin değil Avrupa Konseyi'nin yargı organıdır. Bu iki örgüt birbirinden bağımsızdır. AB'nin temel karar alma ve kurumsal yapısı; siyasi yönlendirmeyi sağlayan Avrupa Konseyi (devlet ve hükümet başkanları zirvesi), üye devlet hükümetlerinin temsil edildiği AB Konseyi (Bakanlar Konseyi), doğrudan halk tarafından seçilen Avrupa Parlamentosu ve AB'nin yürütme organı niteliğindeki Avrupa Komisyonu'ndan oluşmaktadır.

19. ASEAN (Güneydoğu Asya Uluslar Birliği) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) ASEAN, Avrupa Birliği gibi ortak bir para birimine geçmiş ve siyasi birlik oluşturmuştur.
• B) ASEAN, üye devletler arasındaki toprak anlaşmazlıklarında bağlayıcı tahkim kararları verebilir.
• C) ASEAN'ın kurucu üyesi olan Türkiye örgütte gözlemci statüsüne gerilemiştir.
• D) ASEAN, üye devletlerin iç işlerine karışmama ilkesini temel ilkelerinden biri olarak benimsemiştir. ✓
• E) ASEAN, Çin ve Japonya'yı da kapsayan geniş tabanlı bir Asya örgütüdür.

ASEAN'ın temel ilkelerinden biri, üye devletlerin iç işlerine karışmama (non-interference) ilkesidir. Bu ilke örgütü AB'den temelden ayırır ve ASEAN'ın otoriter rejimlere yönelik ortak eleştiri mekanizması geliştirmesini zorlaştırmaktadır. Çin ve Japonya ASEAN üyesi değildir; ASEAN Güneydoğu Asya'ya özgü bir örgüttür. Ortak para birimi veya siyasi birlik mevcut değildir. Türkiye'nin ASEAN ile bir üyelik ilişkisi hiç olmamıştır. ASEAN bağlayıcı tahkim mekanizmasına sahip değildir.

20. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) ABD, Rusya ve Çin Roma Statüsü'ne taraf olmayan büyük güçler arasındadır.
• B) UCM, ulusal mahkemeleri ikame etmez; tamamlayıcılık ilkesine göre çalışır.
• C) UCM, soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları gibi ağır uluslararası suçları yargılar.
• D) Türkiye, UCM'nin kurucu üyesi ve Roma Statüsü'nün onaylayıcı devleti olarak mahkemede aktif rol oynamaktadır. ✓
• E) UCM, 1998'de imzalanan Roma Statüsü ile kurulmuştur.

Türkiye Roma Statüsü'nü onaylamamıştır; dolayısıyla UCM'nin kurucu veya taraf devleti değildir. Türkiye statüyü imzalamış ancak onay sürecini tamamlamamıştır. UCM 1998 Roma Statüsü ile kurulmuş ve 2002'de faaliyete geçmiştir. Soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçlarını yargılar. ABD, Rusya ve Çin gibi büyük güçler statüye taraf değildir. Tamamlayıcılık ilkesi gereğince UCM, ulusal mahkemelerin yargılama yapamadığı veya yapmak istemediği durumlarda devreye girer.

21. Petrol ihraç eden ülkelerin örgütü OPEC ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) ABD, 2015'ten itibaren OPEC'e gözlemci üye olarak katılmıştır.
• B) Türkiye, büyük petrol rezervleri nedeniyle OPEC'in kurucu üyelerindendir.
• C) OPEC, Rusya'yı da kapsayan geniş bir petrol karteli olup dünya petrol üretiminin yüzde seksenini kontrol etmektedir.
• D) OPEC'in genel merkezi Viyana, Avusturya'dadır. ✓
• E) OPEC, üye ülkelerin petrol fiyatlarını bireysel olarak belirlemesini yasaklayan bağlayıcı kararlar alır.

OPEC'in (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) genel merkezi gerçekten Viyana, Avusturya'dadır. Rusya OPEC üyesi değildir; Rusya'nın da dahil olduğu daha geniş yapı OPEC+ olarak adlandırılmaktadır. OPEC dünya petrol üretiminin yaklaşık yüzde otuz ile kırkı arasında bir paya sahiptir. Türkiye'nin petrol rezervleri sınırlıdır ve OPEC üyesi değildir. OPEC kararları üye ülkeler üzerinde bağlayıcı hukuki yaptırımlar içermez; kararlar büyük ölçüde koordinasyon esaslıdır. ABD da OPEC üyesi veya gözlemcisi değildir.

22. Aşağıdaki ifadelerden hangisi BM'nin uzmanlaşmış kuruluşları ile ilgili yanlış bir bilgi içermektedir?

• A) ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) çalışma standartları ve işçi haklarıyla ilgilenir, merkezi Cenevre'dedir.
• B) UNESCO, eğitim, bilim ve kültür alanlarında çalışmalar yürütür ve merkezi Paris'tedir.
• C) UNICEF çocuk hakları ve refahı alanında çalışır; BM'nin bir alt organı olarak Cenevre'de faaliyet gösterir. ✓
• D) FAO (Gıda ve Tarım Örgütü), gıda güvencesi ve tarım politikaları alanında çalışır ve merkezi Roma'dadır.
• E) WHO (Dünya Sağlık Örgütü), küresel sağlık politikalarını koordine eder ve merkezi Cenevre'dedir.

UNICEF'in (BM Çocuklara Yardım Fonu) genel merkezi Cenevre'de değil, New York'tadır. UNICEF, BM Genel Kurulu'na bağlı bir yardımcı organdır. Diğer bilgiler doğrudur: UNESCO'nun merkezi Paris'tedir; WHO'nun merkezi Cenevre'dir; FAO'nun merkezi Roma'dır; ILO'nun merkezi de Cenevre'dedir. Bu soru, uluslararası örgütlerin merkezlerini birbirine karıştıran yaygın bir hataya dikkat çekmektedir.

23. Aşağıdakilerden hangisi NATO'nun kuruluş antlaşmasında yer alan kolektif savunma maddesini doğru tanımlamaktadır?

• A) Üye devletler saldırı durumunda otomatik olarak savaş ilan etmekle yükümlüdür.
• B) Kolektif savunma kapsamındaki kararlar NATO Genel Sekreteri'nin onayıyla yürürlüğe girer.
• C) Kolektif savunma yükümlülüğü yalnızca Avrupa topraklarında gerçekleşen saldırılar için geçerlidir.
• D) Üye devletlerden birine yapılan silahlı saldırı, tüm üyelere yapılmış sayılır ve her üye BM Şartı çerçevesinde gerekli gördüğü önlemleri alır. ✓
• E) Üye devletlerden birine yapılan saldırı durumunda NATO Konseyi oybirliğiyle askeri müdahale kararı almak zorundadır.

NATO'nun kurucu antlaşması olan Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 5. maddesi, üyelerden birine yapılan silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılacağını ve her üye devletin BM Şartı'nın 51. maddesi çerçevesinde bireysel ya da kolektif olarak gerekli gördüğü önlemleri alabileceğini düzenler. Madde otomatik savaş yükümlülüğü değil, BM çerçevesinde hareket etme serbestisi tanır. Diğer şıklar bu ilkeyi yanlış yorumlamaktadır.

24. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde 'çifte veto' uygulaması hangi durumu ifade etmektedir?

• A) Daimi üyelerden birinin veto hakkını başka bir üyeye devretmesi
• B) İki daimi üyenin aynı anda veto kullanması
• C) Bir daimi üyenin önce esasa ilişkin konuyu, ardından o konunun usul meselesi sayılıp sayılmayacağı oylamasını veto etmesi ✓
• D) Bir daimi üyenin aynı gün iki ayrı karar tasarısını veto etmesi
• E) İki farklı daimi üyenin birbirini izleyen oturumlarda veto kullanması

Çifte veto, daimi bir üyenin önce belirli bir konunun usul meselesi mi yoksa esas mesele mi olduğuna ilişkin oylamayı veto etmesi, ardından asıl karar tasarısını da veto etmesidir. Usul meseleleri veto edilemez; ancak daimi üye önce konunun niteliğini belirleme oylamasını veto ederek konuyu esas meselesi haline getirebilir ve ikinci kez veto kullanabilir. Bu durum Konsey'in işlevselliğini tartışmaya açmıştır.

25. Uluslararası Para Fonu (IMF) ile Dünya Bankası'nın birbirinden temel olarak ayrıştığı husus aşağıdakilerden hangisidir?

• A) IMF ödemeler dengesi ve kısa vadeli döviz krizlerine müdahale ederken Dünya Bankası uzun vadeli kalkınma projelerini finanse eder. ✓
• B) IMF üyeliği zorunlu değilken Dünya Bankası'na üyelik tüm BM üyeleri için zorunludur.
• C) Dünya Bankası para politikası tavsiyesi verirken IMF yalnızca teknik yardım sağlar.
• D) Dünya Bankası daha fazla üyeye sahipken IMF daha büyük mali kaynaklara sahiptir.
• E) IMF yalnızca gelişmiş ülkelere, Dünya Bankası yalnızca gelişmekte olan ülkelere hizmet verir.

IMF; döviz kuru istikrarı, ödemeler dengesi krizleri ve kısa vadeli likidite sorunlarını gidermek amacıyla kurulmuştur. Dünya Bankası ise altyapı, eğitim, sağlık gibi uzun vadeli kalkınma projelerini finanse eder. Her iki kurum da 1944 Bretton Woods Konferansı'nda kurulmuş olup birbirini tamamlayıcı niteliktedir. Diğer seçeneklerdeki ifadeler olgusal açıdan yanlıştır.