Türkiye'nin Fiziki Özellikleri 2

1. İç Anadolu'nun güneyi (Karapınar hattı) ile Güneydoğu Anadolu ovalarında akarsu aşınım şekillerinin yanı sıra aktif rüzgâr birikim ve aşınım şekillerine de rastlanmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkilidir?

• A) Yüz ölçümün büyük olması
• B) Bitki örtüsünün cılız olması ve kurak iklim ✓
• C) Volkanik arazilerin bulunması
• D) Karstik süreçlerin yaşanması

Rüzgârın‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ bir dış kuvvet olarak araziyi şekillendirebilmesi için iklimin yarı kurak/kurak olması, toprağın nemsiz-gevşek kalması ve en önemlisi toprağı tutacak koruyucu bir bitki örtüsünün (orman/gür ot) bulunmaması şarttır.

2. Akarsuların taşıdığı alüvyal malzemeleri sığ kıyı denizlerinde biriktirmesiyle oluşan kıyı ovalarından, yüzölçümü büyüklüğü bakımından ilk sırada gelen delta ovamız hangisidir?

• A) Çukurova ✓
• B) Harran Ovası
• C) Bafra Ovası
• D) Konya Ovası

Seyhan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Ceyhan nehirlerinin Akdeniz'e taşıdığı devasa çamur ve alüvyon depolarının birikmesiyle şekillenen Çukurova, Türkiye'nin en büyük delta ovasıdır. Konya Ovası ise karstik-tektonik kökenli en büyük iç ovamızdır.

3. Aşağıda verilen dağ kütlelerinden hangisi, oluşum kökeni yönüyle Ege Bölgesi'ndeki yan basınçlarla kırılmış sert kütleleri (horst) temsil eden dağlardan biridir?

• A) Canik Dağları
• B) Aydın Dağları ✓
• C) Küre Dağları
• D) Yıldız Dağları

Aydın‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Dağları, Ege'deki kırıklı yer yapısının (horst-graben sistemi) tipik bir horst (yüksekte kalan blok) örneğidir. Canik, Küre ve Yıldız dağları ise tortul tabakaların bükülmesiyle oluşan kıvrım dağ sıralarımızdandır.

4. Türkiye topografyasında batı kıyılarından doğu sınırlarına doğru gidildikçe dağların ve ovaların yükselti basamaklarının radikal biçimde tırmanmasının temel jeolojik nedeni hangisidir?

• A) Doğu Anadolu'nun tektonik yapısı ve sıkışması ✓
• B) Dağların uzanış yönü
• C) Karadeniz ve Akdeniz'in etkisi
• D) Jeolojik yapı farklılıkları

Günün‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ jeolojik dönemlerinde (özellikle Üçüncü Zaman sonu ve Dördüncü Zaman başında) Arap levhasının Anadolu'yu kuzeye doğru itmesi ve Doğu Anadolu bloklarını sıkıştırarak dikey yönde yükseltmesi, bu doğu-batı yükselti basamağını doğurmuştur.

5. Eriyebilen karstik kayaçların (kalker, jips) bulunduğu sahalarda gelişen ve 'Polye' adı verilen en geniş kapalı çözünme ovalarından (karstik ova) biri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çarşamba Ovası
• B) Elmalı Ovası ✓
• C) Harran Ovası
• D) Iğdır Ovası

Teke‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Yarımadası ve çevresinde (Antalya-Burdur-Denizli hattı) yer alan Elmalı, Acıpayam, Tefenni gibi ovalar çözünmeyle oluşmuş karstik ovalardır (polye). Seçeneklerde verilen diğer ovalar (Çarşamba delta; Harran ve Iğdır tektonik) karstik kökenli değildir. Bu yüzden doğru cevap B seçeneğidir.

6. Doğal yaşamı koruma, ekolojik çeşitlilik ve kapladığı arazi büyüklüğü (yüzölçümü) yönüyle Türkiye'nin en büyük milli parkı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Köprülü Kanyon Milli Parkı
• B) Kaçkar Dağları Milli Parkı
• C) Ağrı Dağı Milli Parkı ✓
• D) Yedigöller Milli Parkı

Iğdır‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Ağrı illerinin kesişiminde yer alan Ağrı Dağı Milli Parkı, barındırdığı devasa dağ kütlesi, lav akıntıları ve sulak alan habitatlarıyla yüzölçümü en büyük olan milli park alanımızdır.

7. Akdeniz Bölgesi kıyı kuşağının hemen arkasında yükselen, kıyıya paralel uzanarak iç kesimlerle kıyı arasındaki fiziki bağı koparan en önemli Alp kökenli dağ silsilesi hangisidir?

• A) Kuzey Anadolu Dağları
• B) Toros Dağları ✓
• C) Yıldız Dağları
• D) Kaçkar Dağları

Toros‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Dağları (Batı, Orta ve Güneydoğu Toroslar), Akdeniz kıyı şeridini baştan başa kuşatan, bölgenin iklimini, morfolojisini ve hidrografyasını şekillendiren asli kıvrım dağ kuşağıdır.

8. Deniz seviyesinin yükselmesiyle kıyıya paralel uzanan dağ vadilerinin sular altında kalması sonucu oluşan, kıyının önünde çok sayıda irili ufaklı adanın paralel dizildiği kıyı tipi hangisidir?

• A) Boyuna Kıyı Tipi
• B) Ria Kıyı Tipi
• C) Fiyort Kıyı Tipi
• D) Dalmaçya Kıyı Tipi ✓

Kıyıya‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ paralel uzanan sıradağların çöküntü alanlarının deniz sularıyla dolması ve dağ zirvelerinin adalar zinciri şeklinde su üstünde kalmasıyla Dalmaçya kıyı tipi oluşur. Ülkemizde Finike-Kaş kıyı şeridi bu kıyı yapısının tek ve en net temsilcisidir.

9. Orta Karadeniz bölümünde Yeşilırmak nehrinin taşıdığı zengin malzemeleri denize boşalttığı alanda inşa ettiği verimli delta ovası hangisidir?

• A) Çukurova
• B) Silifke Ovası
• C) Çarşamba Ovası ✓
• D) Bafra Ovası

Yeşilırmak'ın‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ taşıdığı alüvyonları Karadeniz kıyısında biriktirmesiyle Çarşamba Delta Ovası oluşmuştur. Kızılırmak ise Samsun'un batısında Bafra Delta Ovası'nı oluşturur; bu iki nehir ve ova ikiz delta olarak bilinir.

10. Türkiye'deki platolar jeomorfolojik gelişimlerine göre; Karstik, Lav kaplamalı ve Aşınım düzlüğü gibi sınıflara ayrılır. Bu oluşum türleri ile aşağıdaki platolar eşleştirildiğinde, hangi plato seçeneği dışarıda kalır?

• A) Erzurum - Kars
• B) Taşeli
• C) Perşembe
• D) Cihanbeyli ✓

Erzurum-Kars‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ lav örtülü, Taşeli karstik çözünmeli, Perşembe ise eski bir aşınım düzlüğünün (peneplen) dikey yükselmesiyle oluşmuş platolardır. Cihanbeyli Platosu ise yatay duruşlu (tabaka düzlüğü) karakterindedir ve soru kökündeki üç spesifik grupta yer almaz.

11. Tektonik hatlar ve fay sistemleri düşünüldüğünde, deprem tehlikesi ve sismik risk bakımından Türkiye'nin en güvenli (deprem riski en az) sahası neresidir?

• A) Erzincan Ovası
• B) Gediz Graben'i
• C) Taşeli Platosu ve Konya-Karaman çevresi ✓
• D) Marmara Denizi kıyıları

Konya,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Karaman güneyi ile Akdeniz kıyısındaki Taşeli Platosu, jeolojik açıdan eski yaşlı masif bloklardan oluştukları ve aktif kırık hatları barındırmadıkları için Türkiye'nin en az sismik risk taşıyan alanlarıdır.

12. Türkiye'yi çevreleyen denizlerde kıyı çizgisi boyunca çok sayıda yarımada uzanır. Bu yarımadaların büyük kısmı jeolojik dönemlerdeki tektonik çökmelerle ada veya kıyı bloklarına dönüşmüştür. Ancak aşağıdaki yarımadalardan hangisinin oluşum mekanizması dalga biriktirmesi (tombolo) ile ilgilidir?

• A) Dilek Yarımadası
• B) Karaburun Yarımadası
• C) Kapıdağ Yarımadası ✓
• D) Kocaeli Yarımadası

Marmara‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Denizi'ndeki Kapıdağ Yarımadası, eski bir ada iken kıyı akıntıları ve dalgaların taşıdığı malzemelerin oluşturduğu çift kıyı kordonuyla karaya bağlanmıştır. Bu saplı ada (tombolo) yapısı tektonik çökme değil, dalga birikim şeklidir.

13. Denizli il sınırlarında yer alan, yer altından çıkan kalsiyum bikarbonatlı termal suların yüzeyde oksijenle temas ederek basamaklı beyaz kalker setleri oluşturduğu dünyaca ünlü jeotermal yapı hangisidir?

• A) Kapadokya
• B) Nemrut Dağı
• C) Pamukkale ✓
• D) Obruklar

Pamukkale,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ fay hatlarından yüzeye çıkan kireçli sıcak suların buharlaşması ve içindeki kalsiyum karbonatın basamaklar halinde çökelmesi sonucu oluşmuş, karstik birikim şekli olan traverten anıtlarıdır.

14. Türkiye kıyılarının jeomorfolojik gelişim süreçleri ve özellikleri hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Ege Denizi'ndeki adalar Egeit kara parçasının çökmesiyle oluşmuştur
• B) İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşumunda buzullaşma sonucu seviye alçalması etkili olmuştur ✓
• C) Muğla Gökova Körfezi eski bir akarsu vadisinin çökmesi ile oluşmuştur
• D) Doğu Karadeniz'de yaygın görülen falez oluşumları dağların paralel uzanmasının sonucudur

İstanbul‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Çanakkale Boğazları, Kuvaterner'de küresel buzulların erimesiyle okyanus ve deniz seviyelerinin radikal biçimde YÜKSELMESİ (deniz ilerlemesi/transgresyon) sonucu eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşmuştur; seviye alçalmasıyla değil.

15. Çukurova sanayi ve tarım bölgesini, İç Anadolu platosuna bağlayan, Orta Toroslar üzerindeki en kritik, stratejik ve tarihi geçit koridoru hangisidir?

• A) Zigana Geçidi
• B) Sertavul Geçidi
• C) Gülek Boğazı ✓
• D) Belen Geçidi

Gülek‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Boğazı, Adana ve Çukurova havzasını İç Anadolu'ya bağlayan en önemli doğal yariktir. Sertavul Geçidi de İç Anadolu'ya açılır ancak o Mersin-Karaman hattındadır; bu güzergâh farkı sorularda ayırt edicidir.

16. Ege Bölgesi kıyı kuşağında birbirine paralel uzanan sıradağların (Horst) ve bu dağların arasında kalan verimli ovaların (Graben) temel jeolojik oluşum süreci hangisidir?

• A) Volkanizma
• B) Karstik erime
• C) Kırılma hareketleri ✓
• D) Buzul aşındırması

Ege‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bölgesi'ndeki tortul tabakalar genç ve sert yapıda olduğu için yan basınçlara maruz kaldığında bükülememiş, fay hatları boyunca kırılmıştır. Çöken bloklar graben ovalarını, yüksek kalan bloklar ise horst dağlarını oluşturmuştur.

17. Anadolu yarımadasının sismisitesini en çok etkileyen, Bingöl Karlıova kavşağından başlayıp Marmara havzasına kadar kesintisiz uzanan devasa sağ yönlü doğrultu atımlı aktif fay hattı hangisidir?

• A) Doğu Anadolu Fay Hattı
• B) Batı Anadolu Fay Sistemi
• C) Kuzey Anadolu Fay Hattı ✓
• D) Ecemiş Fayı

Kuzey‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Anadolu Fay Hattı (KAF), ülkeyi doğu-batı ekseninde kat eden, deprem üretme potansiyeli ve yıkıcılığı en yüksek olan dünyanın en aktif doğrultu atımlı kırık sistemidir.

18. Türkiye topoğrafyasının şekillenmesinde en baskın dış kuvvet akarsulardır. Akarsuların meydana getirdiği yer şekilleri ve aşınım/birikim özellikleri eşleştirildiğinde, hangisinde coğrafi bir hata yapılmıştır?

• A) Göksu - Kanyon Vadi
• B) Çoruh - Peneplen ✓
• C) Yeşilırmak - Delta Ovası
• D) Aras - Çentik Vadi

Peneplen‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (yontukdüz), bir arazinin akarsularca deniz seviyesine kadar aşındırıldığı son evre düzlüğüdür. Çoruh Nehri ise aşırı yüksek eğimde çok hızlı akan, derin vadiler oyan genç bir akarsudur. Türkiye genel olarak genç oluşumlu olduğundan peneplenleşmiş nehir yatağı yoktur.

19. Platolar oluşum altyapılarına göre ayrıldığında, aşağıdaki sahalardan hangisi tipik bir volkanik lav platosu karakteri sergiler?

• A) Cihanbeyli Platosu
• B) Erzurum-Kars Platosu ✓
• C) Taşeli Platosu
• D) Çatalca-Kocaeli Platosu

Erzurum-Kars‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Ardahan platoları, Üçüncü Zaman sonundaki şiddetli volkanizmadan çıkan akışkan lavların eski engebeli topoğrafyayı doldurup düzleştirmesiyle oluşan lav kaplamalı platolardır.

20. Üçüncü Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) yoğunlaşan Alp Orojenezi yan basınçlarıyla Türkiye'de geniş kıvrım dağ sistemleri oluşmuştur. Aşağıda verilen dağ kütlelerinden hangisi, bu Alp kökenli güney kıvrım (Toroslar) sistemi içerisinde yer almaz?

• A) Bolkarlar
• B) Tahtalı Dağları
• C) Dedegöl Dağları
• D) Beşparmak Dağları ✓

Beşparmak‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (Menteşe) Dağları, Ege Bölgesi'ndeki kırıklı sistem sonucunda yüksekte kalmış bir horst kütlesidir. Bolkarlar, Tahtalı ve Dedegöl dağları ise Toroslar silsilesine ait orijinal kıvrım dağlarıdır.

21. Kıyı Ege morfolojisinde dağ sıralarının denize dik doğrultuda uzanması, bölgede pek çok fiziki sonuç doğurmuştur. Aşağıdakilerden hangisi bu dağ uzanış doğrultusunun doğrudan bir sonucu olarak gösterilemez?

• A) Kıyıda koy körfez sayısının fazla olması
• B) Kıta sahanlığının geniş olması
• C) Horst Graben sisteminin oluşmuş olması ✓
• D) Doğu batı yönlü ulaşımın kolay olması

Ege'deki‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ horst-graben sisteminin kendisi kırıklı tektoniğin doğrudan bir sonucudur ve dağların dik uzanmasını sağlayan altyapı budur. Yani dağların dik uzanması horst-grabenleri yaratmamış; horst-graben kırık sistemi dağların dik uzanmasına neden olmuştur.

22. Doğu Anadolu Bölgesi sınırlarında yer alan, zirvesindeki patlama çanağında Türkiye'nin en büyük, dünyanın ise sayılı kaldera göllerinden birini barındıran sönmüş volkanik dağımız hangisidir?

• A) Ağrı Dağı
• B) Tendürek Dağı
• C) Nemrut Dağı ✓
• D) Süphan Dağı

Bitlis'te‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Van Gölü'nün hemen batısında yükselen Nemrut Dağı, zirve çöküntüsü olan devasa Nemrut Kalderası ve içindeki sıcak-soğuk kaldera gölleriyle tanınan ikonik bir volkan konisidir.

23. Türkiye, dördüncü zamandaki (Kuvaterner) buzullaşma dönemlerinde yüksek zirvelerinde buzul aşındırma ve birikim şekilleri kazanmış bir ülkedir. Ülkemizdeki buzul izleri ile ilgili verilen coğrafi bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Türkiye kıyı şeridinde deniz seviyesine inen fiyort kıyı tipine rastlanmaz.
• B) Batıdan doğuya doğru gidildikçe yükseltinin artmasına bağlı olarak buzul izleri artar.
• C) Ortalama yükseltisi az olan Ege Bölgesi dahil tüm coğrafi bölgelerimizin yüksek dağlarında buzul izlerine rastlanır. ✓
• D) Buzul şekillerinin oluşabilmesi için dağların genellikle 2000-2200 metre üzerindeki zirveleri etkilenmiştir.

Türkiye'de‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ dördüncü zaman (Kuvaterner) buzullaşma izlerine 2200-2500 metrenin üzerindeki yüksek dağlarda rastlanır. Ortalama yükseltileri yetersiz olan Ege Bölgesi ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde buzul izlerine HİÇ RASTLANMAZ. 💡 ÖSYM Püf Noktası: • Ege ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde buzul izi YOKTUR. • Dolayısıyla 'tüm coğrafi bölgelerimizde bulunur' ifadesi YANLIŞ olan seçenektir.

24. Jeolojik oluşumu bakımından tektonik bir çöküntü alanı olan, verimli tarım topraklarına sahip olmasına karşın ana ulaşım ve otoyol hatlarının geçmesi nedeniyle sanayi tesislerinin işgaline uğrayan ova hangisidir?

• A) Gediz Ovası
• B) Çukurova
• C) Adapazarı Ovası ✓
• D) Muş Ovası

Marmara‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bölgesi'nde yer alan Adapazarı (Sakarya) Ovası, Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde gelişmiş tektonik bir ovadır. Kuzey Marmara ve Anadolu otoyol koridorlarının kalbinde yer aldığı için verimli alüvyal tarım toprakları büyük oranda sanayi ve kentleşmeye feda edilmiştir. Çukurova delta ovasıdır, Muş ise bu denli yoğun sanayi işgaline uğramamıştır.

25. Batı Anadolu'daki tektonik sıkışmalar neticesinde sert tabakaların kırılmasıyla horst-graben sistemleri gelişmiştir. Buna göre, coğrafi dizilimleri dikkate alındığında Kaz Dağı ile Madra Dağı horst kütlelerinin arasında çöken graben alanı hangisidir?

• A) Büyük Menderes
• B) Bakırçay
• C) Edremit ✓
• D) Küçük Menderes

Kıyı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ege ve çevresindeki kırıklı dağların kuzeyden güneye doğru coğrafi dizilimi; Kaz Dağı (Horst) - Edremit (Graben) - Madra Dağı (Horst) - Bakırçay (Graben) - Yunt Dağı (Horst) şeklindedir. Madra ve Yunt arasında Bakırçay yer alırken; Kaz ve Madra arasında kalan çöküntü alanı Edremit Grabeni'dir.