Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi (XVII-XVIII. Yüzyıl) 1

1. XVII. yüzyılda (IV. Mehmed dönemi), saray masraflarını kısarak ve gelir-gideri dengeleyerek Osmanlı tarihinin _ilk modern ve denk bütçesini_ hazırlayan sadrazam kimdir?

• A) Kuyucu Murad Paşa
• B) Köprülü Mehmed Paşa
• C) III. Selim
• D) Tarhuncu Ahmet Paşa ✓

Tarhuncu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ahmet Paşa, IV. Mehmed döneminde sadrazam olmuş ve hazinedeki açığı kapatmak için sert mali tedbirler almıştır. Sarayın gereksiz harcamalarını kesmiş ve 'Tarhuncu Bütçesi' denilen Osmanlı tarihinin ilk denk bütçesini hazırlamış, ancak çıkarları zedelenenlerce öldürülmüştür.

2. XVII. yüzyılda Osmanlı'da yapılan ıslahatlar arasında aşağıdakilerden hangisi _yoktur_?

• A) Merkezi otoritenin güçlendirilmesi (IV. Murad)
• B) Denk bütçe hazırlanması (Tarhuncu)
• C) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ✓
• D) Tımar sisteminin yeniden düzenlenmesi (Köprülüler)

Yeniçeri‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ocağı'nın kaldırılması (1826 - Vaka-i Hayriye), XVII. yüzyıl değil XIX. yüzyılda II. Mahmut döneminde gerçekleşmiş bir ıslahattır. 💡 Püf Noktası (Karıştırılmamalı): 17. yüzyıldaki olay 'Vaka-i Vakvakiye' (Çınar Vakası - 1656) olup askerlerin isyan ederek saray görevlilerini çınara asmasıdır (ıslahat değildir). Yeniçeri Ocağı'nın tamamen kaldırılması olan 'Vaka-i Hayriye' ise 19. yüzyıldadır (1826).

3. XVII. yüzyılda devletin kötü gidişatını durdurmak için IV. Mehmed'in annesi Turhan Sultan'a _şartlar öne sürerek_ sadrazamlığı kabul eden devlet adamı kimdir?

• A) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• B) Köprülü Mehmed Paşa ✓
• C) Kuyucu Murad Paşa
• D) Tarhuncu Ahmet Paşa

Köprülü‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mehmed Paşa (1656), 'Kadınlar Saltanatı'nın yarattığı otorite boşluğunu bitirmek için Valide Turhan Sultan'a; sarayın devlet işlerine karışmaması, istediği atamaları yapması ve hakkında şikayet olursa savunması alınmadan idam edilmemesi gibi şartlar sunarak görevi kabul etmiştir. Bu, 'Köprülüler Devri'ni başlatmıştır.

4. Sultan IV. Mehmed saltanatında, başkentteki askeri zorbalıkları demir yumrukla ezen ve 24 yıllık Girit düğümünü çözerek adayı fetheden Köprülüler ailesine mensup meşhur sadrazam kimdir?

• A) Tarhuncu Ahmet Paşa
• B) Köprülü Fazıl Ahmet Paşa ✓
• C) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• D) Kuyucu Murad Paşa

Köprülü‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fazıl Ahmet Paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın oğludur. 'Köprülüler Devri'nin ikinci ve en başarılı sadrazamıdır. Girit'in 24 yıl süren fethini tamamlamış, Bucaş Antlaşması'nı imzalamış, ordu ve maliyede düzenlemeler yapmıştır.

5. Osmanlı devlet idaresi tarafından 'Vakanüvis' (resmi tarihçi) sıfatıyla ilk kez görevlendirilen ve 17. yüzyılın kriz dönemleri ile Kutsal İttifak Savaşları'nı detaylıca kayıt altına alan tarihçi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Naima Efendi ✓
• B) Evliya Çelebi
• C) Katip Çelebi
• D) Koçi Bey

Naima‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Efendi, 18. yüzyılın başlarında 'vakanüvis' (resmi tarih yazıcısı) olarak atanmıştır. 'Naima Tarihi' adlı eseri, 1591-1660 yılları arasındaki olayları (özellikle 17. yüzyıl krizlerini) analitik bir dille anlatan en önemli kaynaklardan biridir.

6. Sultan IV. Mehmet zamanında sadrazamlık makamına getirilmek istendiğinde, rahatça çalışabilmek ve yetkisini kullanabilmek adına saraya bazı ön şartlar sunarak bu görevi devralan ilk devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• B) Tarhuncu Ahmet Paşa
• C) Köprülü Mehmet Paşa ✓
• D) Köprülü Fazıl Ahmet Paşa

Köprülü‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mehmet Paşa, saraya şartlar öne sürerek sadrazam olan ilk kişidir. Amacı rahat çalışabileceği bir ortam oluşturmaktır.

7. Osmanlı maliyesinde gelir-gider dengesini sağlamak adına 17. yüzyılda modern manada ilk denk bütçe hazırlıklarına imza atan devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kuyucu Murat Paşa
• B) Tarhuncu Ahmet Paşa ✓
• C) Köprülü Mehmet Paşa
• D) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

IV.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mehmet döneminde görevlendirilen Tarhuncu Ahmet Paşa, çoğunlukla maliye alanında ıslahatlar yapmıştır. Modern anlamda ilk denk bütçe (Tarhuncu Bütçesi) çalışması da onun döneminde yapılmıştır.

8. XVII. yüzyılda günümüz _Türkiye-İran sınırını_ büyük ölçüde çizen ve IV. Murad'ın Bağdat Seferi sonrası imzalanan antlaşma hangisidir?

• A) Ferhat Paşa Antlaşması
• B) Serav Antlaşması
• C) Kasr-ı Şirin Antlaşması ✓
• D) Amasya Antlaşması

Kasr-ı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Şirin Antlaşması (1639), Osmanlı (IV. Murad) ile Safeviler (İran) arasında imzalanmıştır. Bağdat ve Revan'ın fethi sonrasında yapılan bu antlaşma, Zagros Dağları'nı sınır kabul etmiş ve günümüz Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde bu antlaşmaya dayanmaktadır.

9. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde yapılan ıslahatların _temel özelliği_ nedir?

• A) Köklü ve kalıcı olmaları
• B) Halk hareketlerine dayanmaları
• C) Avrupa'yı (Batı'yı) örnek almaları
• D) Baskı ve şiddet yoluyla otoriteyi sağlamayı amaçlamaları ✓

XVII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyıl ıslahatları (II. Osman, IV. Murad, Köprülüler) Avrupa'yı örnek almamıştır. Sorunların temeline inmemiş, daha çok baskı ve şiddet yoluyla (Kuyucu Murad, IV. Murad) Kanuni dönemindeki 'eski düzene' dönmeyi amaçlamıştır. Bu nedenle kalıcı olamamış ve ulema/Yeniçeri direnişiyle karşılaşmıştır.

10. Osmanlı Devleti'nde XVII. yüzyılda yapılan ıslahatlar hangi alanda yoğunlaşmıştır?

• A) Eğitim
• B) Ekonomik
• C) Askeri ve Mali ✓
• D) Siyasi

XVII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyıl ıslahatları (Genç Osman, IV. Murad, Tarhuncu, Köprülüler), öncelikle bozulan askeri disiplini (Yeniçeri) sağlamaya ve boşalan hazineyi (mali) düzeltmeye odaklanmıştır. Ancak sorunların temeline (eğitim, sosyal yapı) inilmemiştir.

11. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin duraklama dönemine girmesinin _dış nedenleri_ arasında hangisi en etkilidir?

• A) Tımar sisteminin bozulması
• B) Avrupa'nın Coğrafi Keşifler ve Rönesans ile güçlenmesi ✓
• C) Eğitim sisteminin bozulması
• D) Saray isyanları

Duraklamanın‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ iç nedenleri (tımar, saray, eğitim) kadar dış nedenleri de önemlidir. Coğrafi Keşifler Osmanlı'nın ticaret yollarını (İpek/Baharat) önemsizleştirmiş, Rönesans ve Bilimsel Devrim ise Avrupa'yı askeri ve teknolojik olarak Osmanlı'nın önüne geçirmiştir.

12. Aşağıdaki faktörlerden hangisi, Osmanlı İmparatorluğu'nun 17. yüzyılda iç ve dış dinamiklerde gerileyerek Duraklama Dönemi'ne adım atmasının sebepleri arasında yer almaz?

• A) Doğal sınırlara ulaşılması
• B) Avrupa'daki bilimsel gelişmelerin takip edilememesi
• C) Celâli İsyanları'nın yaygınlaşması
• D) Patrona Halil İsyanı'nın başarıya ulaşması ✓

Patrona‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Halil İsyanı 1730 yılında (XVIII. yüzyıl) gerçekleşmiş ve Lale Devri'ni sona erdirmiştir. Duraklama dönemi (XVII. yüzyıl) nedeni değildir.

13. 17. asır aydınlarından Koçi Bey'in padişaha sunduğu meşhur risalesinde ordunun yozlaşması ve askerin itaatsizliğinden dem vururken, aşağıdaki olaylardan hangisini bu duruma bir örnek teşkil etmesi amacıyla kaleme almış olamaz?

• A) Beylerbeyi Vakası (1589)
• B) II. Osman'ın tahttan indirilmesi
• C) Cülus bahşişi için sık padişah değişikliği
• D) II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağını kaldırması ✓

Koçi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bey Risalesi XVII. yüzyılda yazılmıştır. Beylerbeyi Vakası, II. Osman'ın tahttan indirilmesi ve cülus bahşişi nedeniyle yaşanan askerî huzursuzluklar Koçi Bey'in döneminden önce veya kendi döneminde gerçekleşmiştir. II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağını kaldırması (Vaka-i Hayriye) ise XIX. yüzyılda, 1826'da gerçekleştiği için risalede örnek gösterilmiş olamaz.

14. 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında yetişen, Doğu dünyasının birikimini Batı ilimleriyle harmanlayarak 'Cihannüma' (Coğrafya) ve 'Keşfü'z-Zunûn' (Bibliyografya) gibi başyapıtlara imza atan meşhur bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Naima Efendi
• B) Katip Çelebi ✓
• C) Evliya Çelebi
• D) Koçi Bey

Katip‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Çelebi, 17. yüzyılın en büyük entelektüelidir. Doğu bilimlerinin yanı sıra Batı bilimlerini de (Kopernik) takip etmiş, 'Cihannüma' adlı coğrafya eserini ve 15.000 kitabı tanıttığı 'Keşfü'z-Zunûn' adlı bibliyografya ansiklopedisini yazmıştır.

15. Ömrünün yarım asrını seyahatlere adayan, Osmanlı topraklarının yanı sıra Avrupa ve Afrika'yı da gezerek gözlemlerini 10 ciltlik eşsiz 'Seyahatname'sinde kendine has üslubuyla kaleme alan efsanevi seyyahımız kimdir?

• A) Koçi Bey
• B) Naima Efendi
• C) Evliya Çelebi ✓
• D) Katip Çelebi

Evliya‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Çelebi, 17. yüzyılda yaşamış ve Osmanlı coğrafyasını karış karış gezmiştir. 'Seyahatname' adlı eseri, o dönemin sosyal hayatı, dili, kültürü, mimarisi ve coğrafyası hakkında benzersiz bilgiler içeren devasa bir kültür hazinesidir.

16. 17. yüzyılda bizzat komuta ettiği Hotin Seferi esnasında Yeniçeri Ocağı'nın ne derece bozulduğunu fark ederek, bu askeri yapıyı ortadan kaldırmak suretiyle köklü bir ıslahat planlayan Osmanlı hükümdarı kimdir?

• A) IV. Mehmed
• B) IV. Murad
• C) II. Osman ✓
• D) I. Ahmet

II.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osman (Genç Osman), 1621'deki Hotin Seferi'ne bizzat katılmış ve Yeniçeri Ocağı'ndaki bozulmayı, disiplinsizliği ve savaştaki isteksizliği ilk elden görmüştür. Bu tecrübe, onun bu ocağı kaldırıp, yerine Anadolu'dan yeni bir ordu kurma fikrini geliştirmesine neden olmuştur.

17. Sultan IV. Murat, imparatorluğun içinde bulunduğu buhranın sebeplerini ve çözüm yollarını tespit edebilmek amacıyla aşağıdaki devlet adamlarından hangisi ya da hangilerinden rapor (risale) talep etmiştir? I. Koçi Bey II. Naima III. Kâtip Çelebi

• A) I, II ve III
• B) I ve II
• C) I ve III
• D) Yalnız I ✓

Sultan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ IV. Murat, devletin içindeki bozulmaları gidermek amacıyla raporlar hazırlatmış, bunlardan en meşhuru Koçi Bey'in sunduğu 'Koçi Bey Risalesi' olmuştur. Kâtip Çelebi ise ünlü ıslahat risalesi 'Düstûrü'l-Amel'i IV. Murat'ın ölümünden (1640) çok sonra, 1652-1653 yıllarında Sultan IV. Mehmed döneminde bütçe açığını gidermek amacıyla kaleme almıştır. Naima ise 18. yüzyılda yaşamış ilk resmi Osmanlı vakanüvisidir (tarihçidir). Dolayısıyla doğru cevap Yalnız I (D seçeneği) olur.

18. Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'da ilk defa devasa ölçüde toprak yitirmesine sebep olan ve tarihçiler tarafından Duraklama Devri'ni kapatıp Gerileme Devri'ni açtığı kabul edilen 1699 tarihli siyasi antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yaş Antlaşması
• B) Karlofça Antlaşması ✓
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Pasarofça Antlaşması

Karlofça‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1699), 16 yıl süren Kutsal İttifak Savaşları (II. Viyana Kuşatması sonrası) sonunda imzalanmıştır. Avusturya, Venedik ve Lehistan'a Macaristan, Podolya ve Mora gibi çok büyük topraklar bırakılmıştır. Bu, Osmanlı'nın Batı'da ilk büyük toprak kaybıdır ve psikolojik bir çöküş yaratmıştır.

19. 17. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde gerçekleştirilen yenilik ve ıslahat hareketlerinin karakteristik özellikleri göz önüne alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğru değildir?

• A) Askerî alana ağırlık verilmesi
• B) Avrupa'daki gelişmelerin takip edilmesi ✓
• C) Sorunların köküne inilmemesi
• D) Baskı ve şiddet yolu ile otoritenin sağlanması

XVII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyıl ıslahatlarında Avrupa örnek alınmamıştır. Avrupa'nın üstünlüğü XVIII. yüzyılda (Lale Devri ile) kabul edilmeye başlanacaktır.

20. XVII. yüzyılda (IV. Mehmed dönemi), Yeniçerilerin maaşlarının ayarı düşük akçeyle ödenmesi üzerine başlattıkları ve 30'a yakın devlet adamını _Çınar ağacına astıkları_ isyan hangisidir?

• A) Patrona Halil İsyanı
• B) Kabakçı Mustafa İsyanı
• C) Vak'a-i Vakvakiye ✓
• D) Edirne Vakası

Vak'a-i‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Vakvakiye (Çınar Vakası) (1656), IV. Mehmed döneminde yaşanan büyük bir Yeniçeri isyanıdır. Askerler, sorumlu gördükleri devlet adamlarının listesini padişaha verip idamlarını istemişler ve bu kişiler Sultanahmet Meydanı'ndaki çınar ağaçlarına asılmıştır. (Mitolojideki Vakvak ağacına benzetilmiştir).

21. 17. yüzyılda Safevilere (İran) karşı yürüttüğü başarılı askeri harekatlar sonucunda eski Osmanlı toprağını geri alarak 'Bağdat Fatihi' şanına layık görülen Osmanlı padişahı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) I. Ahmet
• B) IV. Murat ✓
• C) II. Selim
• D) II. Osman

IV.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Murat, 1638 Bağdat Seferi ile şehri İran'dan geri almış ve 'Bağdat Fatihi' unvanını kazanmıştır.

22. Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyılda içine düştüğü kriz halini analiz ederek, Kanuni döneminin klasik kurumlarına dönülmesi gerektiğini savunan ve bu görüşlerini Padişah IV. Murad'a raporlar (Risale) halinde sunan aydın bürokrat kimdir?

• A) Katip Çelebi
• B) Koçi Bey ✓
• C) Evliya Çelebi
• D) Naima Efendi

Koçi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bey, IV. Murad'a ve Sultan İbrahim'e sunduğu 'Koçi Bey Risalesi'nde, bozulmanın nedenlerini (tımarın çöküşü, rüşvet, liyakatsizlik) tespit etmiş ve Kanuni dönemindeki 'eski düzene' dönmeyi (baskı ve disiplin yoluyla) önermiştir. Bu raporlar, XVII. yüzyıl ıslahat düşüncesinin temelini oluşturmuştur.

23. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde Anadolu'da çıkan Celali İsyanları'nın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeniçeri ocaklarının bozulması
• B) Veraset sisteminde değişikliğe gidilmesi
• C) Avrupa'daki askeri gelişmelerin gerisinde kalınması
• D) Tımar sisteminin bozulması ✓

Celali‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İsyanları, 17. yüzyılda Anadolu'da çıkan ayaklanmalardır. Bu isyanların en temel nedeni, taşradaki idari ve ekonomik yapı olan Tımar sisteminin bozulması, dirliklerini kaybeden sipahilerin eşkıyalığa başlaması ve artırılan vergiler yüzünden köylünün toprağını terk etmesidir. Seçeneklerdeki veraset sistemi değişiklikleri ve yeniçeri ocaklarının durumu ise Anadolu isyanlarının değil, merkez (İstanbul) isyanlarının nedenleri arasındadır.

24. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde mali sıkıntıların artmasının sebepleri arasında aşağıdakilerden hangisi _yer almaz_?

• A) Vergi gelirlerinin azalması
• B) Deniz ticaret yollarının Osmanlı'ya kayması ✓
• C) Savaşların uzun sürmesi
• D) Tımar sisteminin bozulması

Deniz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ticaret yollarının değişmesi (Coğrafi Keşifler), yani İpek ve Baharat Yollarının önemini kaybedip ticaretin Atlas Okyanusu'na kayması, Osmanlı'yı olumsuz etkilemiştir. Seçenekteki 'Osmanlı'ya kayması' ifadesi olumlu bir durum belirtir, bu nedenle mali sıkıntıların bir nedeni değildir.

25. Osmanlı Devleti'nde XVII. yüzyılda şehzadelerin sancağa gönderilmesi uygulamasına (sancak sistemi) son verilmesinin en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Devlet yönetiminde tecrübesiz ve yetersiz padişahların tahta çıkması ✓
• B) Tımar sisteminin yerine iltizamın getirilmesi
• C) Sınırların genişlemesinin tamamen durması
• D) Ekonomik gelirlerin en üst seviyeye ulaşması

Şehzadelerin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sancağa çıkma usulünün kaldırılması (Kafes Usulü), onların idari ve askeri deneyim kazanmasını engellemiş; bu durum devlet yönetiminde tecrübesiz ve yetersiz padişahların tahta çıkmasına neden olmuştur.