Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi (XVII-XVIII. Yüzyıl) 2

1. Sultan I. Mahmut devrinde (18. yüzyıl), Osmanlı ordusunda modernleşme adımları kapsamında Batı örnek alınarak teşkilatlandırılan ilk teknik askeri okul aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mühendishane-i Berr-i Hümayun
• B) Hendesehane ✓
• C) Mekteb-i Harbiye
• D) Nizam-ı Cedid

Hendesehane (1734), I. Mahmut döneminde, Batı'dan getirilen uzman Comte de Bonneval'in (Humbaracı Ahmet Paşa) çabalarıyla açılan ilk askeri teknik okuldur. Amacı, orduya (özellikle Humbaracı Ocağı'na) matematik ve geometri bilen subaylar yetiştirmekti.

2. 17. yüzyılda Anadolu'yu adeta kan gölüne çeviren Celâli İsyanlarını acımasız yöntemlerle bastırıp sarsılan devlet otoritesini yeniden kuran ünlü sadrazam kimdir?

• A) Kuyucu Murat Paşa ✓
• B) Damat İbrahim Paşa
• C) Kara Mustafa Paşa
• D) Sokullu Mehmet Paşa

Celâli İsyanlarını sert bir şekilde bastıran veziriazam Kuyucu Murat Paşa'dır. Rivayete göre isyancıların kellesini kuyulara attırdığı için bu lakabı almıştır.

3. Lale Devri'nde Osmanlı sosyal hayatında uygulamaya konulan ve tıp/sağlık alanında bir ilk olan yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Modern tıp fakültesi açılması
• B) Hastanelerin (Darüşşifa) kurulması
• C) Çiçek aşısı uygulanması ✓
• D) Karantina uygulanması

Lale Devri'nde sağlık alanında yapılan en önemli yeniliklerden biri çiçek aşısının uygulanmasıdır. Bu aşı Batı'dan alınmamış, tam aksine İran/Doğu kökenli geleneksel bir uygulama olarak Osmanlı'ya gelmiş ve buradan da İngiliz büyükelçisinin eşi (Lady Montagu) aracılığıyla Avrupa'ya tanıtılmıştır. Yani çiçek aşısı, Lale Devri'nde Osmanlı'nın Batı'dan örnek aldığı değil, aksine Batı'ya öğrettiği nadir gelişmelerden biridir.

4. 17. yüzyılda Doğu Akdeniz'in hakimiyeti için Venedik ile girilen Girit Adası mücadelesinin (1645-1669) 24 yıl gibi uzun bir süreye yayılması ve Osmanlı'yı büyük bir külfete sokmasının temel nedeni nedir?

• A) Osmanlı'nın savaşa yeterince önem vermemesi
• B) Celali İsyanları'nın Girit'e sıçraması
• C) Venedik donanmasının çok güçlü olması ve adanın Kandiye Kalesi'nin sağlamlığı ✓
• D) Rusya'nın Venedik'e yardım etmesi

Girit Fethi'nin 24 yıl sürmesi, Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alarak adaya yardımı engellemesi ve Kandiye Kalesi'nin çok güçlü savunulması nedeniyledir. Bu uzun süren savaş, Osmanlı donanmasının eski gücünde olmadığını ve hazinenin yıprandığını göstermiştir. (Ada, Köprülü Fazıl Ahmet Paşa tarafından fethedilmiştir).

5. Aşağıdaki faktörlerden hangisi, Osmanlı İmparatorluğu'nun 17. yüzyılda iç ve dış dinamiklerde gerileyerek Duraklama Dönemi'ne adım atmasının sebepleri arasında yer almaz?

• A) Doğal sınırlara ulaşılması
• B) Avrupa'daki bilimsel gelişmelerin takip edilememesi
• C) Celâli İsyanları'nın yaygınlaşması
• D) Patrona Halil İsyanı'nın başarıya ulaşması ✓

Patrona Halil İsyanı 1730 yılında (XVIII. yüzyıl) gerçekleşmiş ve Lale Devri'ni sona erdirmiştir. Duraklama dönemi (XVII. yüzyıl) nedeni değildir.

6. Asayişi sağlamak ve sıkça yaşanan İstanbul yangınlarının önüne geçmek amacıyla Osmanlı tarihinde ilk kez gece sokağa çıkma (fenersiz dolaşma) yasağı ilan eden hükümdar kimdir?

• A) II. Osman
• B) IV. Murat ✓
• C) I. Ahmet
• D) IV. Mehmet

IV. Murat, İstanbul yangınlarından sonra güvenliği sağlamak amacıyla ilk kez gece sokağa çıkma yasağı (yatsıdan sonra fenersiz çıkma yasağı) getirmiştir.

7. 17. yüzyılda Safevilere (İran) karşı yürüttüğü başarılı askeri harekatlar sonucunda eski Osmanlı toprağını geri alarak 'Bağdat Fatihi' şanına layık görülen Osmanlı padişahı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) I. Ahmet
• B) IV. Murat ✓
• C) II. Selim
• D) II. Osman

IV. Murat, 1638 Bağdat Seferi ile şehri İran'dan geri almış ve 'Bağdat Fatihi' unvanını kazanmıştır.

8. Lale Devri'nin sembol yeniliklerinden olan ve Osmanlı'da bilginin daha hızlı yayılmasını sağlayarak sosyo-kültürel bir devrime öncülük eden, Avrupa'dan alınan ilk teknik yenilik hangisidir?

• A) Demiryolu
• B) Telefon
• C) Matbaa ✓
• D) Telgraf

Lale Devri'nin (III. Ahmet) en önemli teknik yeniliği, İbrahim Müteferrika ve Yirmisekiz Çelebizade Said Efendi'nin gayretleriyle kurulan ilk Türk matbaasıdır (1727). Bu kurum, Avrupa'dan alınan ilk teknik yeniliktir ve matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati'dir. (Not: Osmanlı'da gayrimüslimlere ait matbaalar daha önceden de mevcuttu, bu gelişme Müslüman Türkler tarafından kurulan ilk matbaa olması yönüyle tarihi bir öneme sahiptir.)

9. 1672 yılında Lehistan ile akdedilen ve Osmanlı İmparatorluğu'nu Batı'daki nihai sınır genişliğine (Podolya'nın alınmasıyla) ulaştıran antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Vasvar Antlaşması
• B) Karlofça Antlaşması
• C) Bucaş Antlaşması ✓
• D) Zitvatorok Antlaşması

Bucaş Antlaşması (1672), Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde Lehistan (Polonya) ile imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Podolya toprağı alınmış ve Osmanlı Devleti Batı'daki en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

10. Sultan IV. Mehmed saltanatında, başkentteki askeri zorbalıkları demir yumrukla ezen ve 24 yıllık Girit düğümünü çözerek adayı fetheden Köprülüler ailesine mensup meşhur sadrazam kimdir?

• A) Tarhuncu Ahmet Paşa
• B) Köprülü Fazıl Ahmet Paşa ✓
• C) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• D) Kuyucu Murad Paşa

Köprülü Fazıl Ahmet Paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın oğludur. 'Köprülüler Devri'nin ikinci ve en başarılı sadrazamıdır. Girit'in 24 yıl süren fethini tamamlamış, Bucaş Antlaşması'nı imzalamış, ordu ve maliyede düzenlemeler yapmıştır.

11. 1727'de Lale Devri'nin en önemli adımlarından biri olan ilk Türk matbaasını hayata geçiren ve bu matbaadan çıkan ilk eser olarak 'Vankulu Lügati'ni basan tarihi şahsiyet kimdir?

• A) Nedim
• B) Evliya Çelebi
• C) İbrahim Müteferrika ✓
• D) Katip Çelebi

İbrahim Müteferrika, Said Efendi ile birlikte Lale Devri'nde (III. Ahmet) ilk resmi Türk matbaasını kurmuştur. Şeyhülislam'dan fetva alınarak kurulan bu matbaada, hattatların işsiz kalmaması için _dini eserlerin_ basılması (başlangıçta) yasaklanmıştır.

12. Osmanlı'nın Avrupa'da ağır bir darbe aldığı 1699 Karlofça Antlaşması metninin ileride ihlal edilmesini önlemek amacıyla, antlaşmanın şartlarına 'garantör (kefil)' olarak imza koyan devlet hangisidir?

• A) Rusya
• B) Fransa
• C) İngiltere
• D) Avusturya ✓

Karlofça Antlaşması, Kutsal İttifak Savaşları'nı bitiren ve Osmanlı'nın ilk kez büyük toprak kaybettiği antlaşmadır. Bu antlaşmanın garantör devleti (imzaların güvencesi) Avusturya olmuştur. Bu, Osmanlı'nın artık masada tek başına şartları belirleyemediğini, diplomatik olarak zayıfladığını gösterir.

13. 17. yüzyılın başlarında (1603-1610) Anadolu halkının köylerini, tarlalarını bırakıp can havliyle şehirlere ve dağlara sığınmasına yol açan ve tarihe 'Büyük Kaçgun' adıyla kazınan sürecin asıl sebebi nedir?

• A) Rumeli'deki toprak kayıpları
• B) Moğol istilası
• C) Celâli isyanları ✓
• D) Veba salgını

Anadolu halkının can ve mal güvenliği kalmadığı için köylerini terk etmesine 'Büyük Kaçgun' denir. Bu devasa göçün asıl sebebi Celâli İsyanları'dır. Özellikle 1596 Haçova Muharebesi'nden kaçan on binlerce firari askerin dirliklerinin (tımar) iptal edilmesiyle Anadolu'ya dağılıp eşkıyalığa (Celâli) başlaması, isyanların yıkıcılığını zirveye taşımış ve bu büyük göç dalgasını tetiklemiştir.

14. 17. asır aydınlarından Koçi Bey'in padişaha sunduğu meşhur risalesinde ordunun yozlaşması ve askerin itaatsizliğinden dem vururken, aşağıdaki olaylardan hangisini bu duruma bir örnek teşkil etmesi amacıyla kaleme almış olamaz?

• A) Beylerbeyi Vakası (1589)
• B) II. Osman'ın tahttan indirilmesi
• C) Cülus bahşişi için sık padişah değişikliği
• D) II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağını kaldırması ✓

Koçi Bey Risalesi XVII. yüzyılda yazılmıştır. Beylerbeyi Vakası, II. Osman'ın tahttan indirilmesi ve cülus bahşişi nedeniyle yaşanan askerî huzursuzluklar Koçi Bey'in döneminden önce veya kendi döneminde gerçekleşmiştir. II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağını kaldırması (Vaka-i Hayriye) ise XIX. yüzyılda, 1826'da gerçekleştiği için risalede örnek gösterilmiş olamaz.

15. 1770 senesinde Rus savaş gemilerinin Avrupa'yı boydan boya dolanarak Ege Denizi'ne sızdığı ve Osmanlı filosunu demirli haldeyken küle çevirdiği o yıkıcı olayın adı nedir?

• A) Sinop Baskını
• B) İnebahtı Felaketi
• C) Navarin Baskını
• D) Çeşme Baskını ✓

Çeşme Baskını (1770), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında gerçekleşmiştir. Rus donanması, Çeşme limanında demirlemiş olan Osmanlı donanmasını gafil avlayarak tamamen yakmıştır. Bu felaket, Küçük Kaynarca Antlaşması'na giden süreci hızlandırmıştır.

16. 1770 Çeşme faciasının yaralarını sarmak amacıyla 1773'te Sultan III. Mustafa zamanında 'Tersane Hendesehanesi' adıyla temelleri atılan ve I. Abdülhamid döneminde genişletilerek bugünkü Türk Deniz Harp Okulu'nun atası konumuna gelen eğitim kurumunun literatürdeki yaygın adı nedir?

• A) Mekteb-i Harbiye
• B) Mühendishane-i Bahr-i Hümayun ✓
• C) Hendesehane
• D) Enderun Mektebi

Deniz Harp Okulu'nun atası sayılan bu kurum, 1773'te III. Mustafa döneminde 'Tersane Hendesehanesi' (veya Hendese Odası) adıyla açılmış; I. Abdülhamid döneminde ise müfredatı ve kapasitesi genişletilerek 'Mühendishane-i Bahr-i Hümayun' adını almıştır. Adayların padişah eşleştirmelerinde sıkça çelişkiye düştüğü bu kurum, MEB ve ÖSYM müfredatında genellikle temellerinin atıldığı III. Mustafa dönemiyle ve sonradan aldığı 'Mühendishane-i Bahr-i Hümayun' ismiyle özdeşleştirilerek sorulur.

17. Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyılda içine düştüğü kriz halini analiz ederek, Kanuni döneminin klasik kurumlarına dönülmesi gerektiğini savunan ve bu görüşlerini Padişah IV. Murad'a raporlar (Risale) halinde sunan aydın bürokrat kimdir?

• A) Katip Çelebi
• B) Koçi Bey ✓
• C) Evliya Çelebi
• D) Naima Efendi

Koçi Bey, IV. Murad'a ve Sultan İbrahim'e sunduğu 'Koçi Bey Risalesi'nde, bozulmanın nedenlerini (tımarın çöküşü, rüşvet, liyakatsizlik) tespit etmiş ve Kanuni dönemindeki 'eski düzene' dönmeyi (baskı ve disiplin yoluyla) önermiştir. Bu raporlar, XVII. yüzyıl ıslahat düşüncesinin temelini oluşturmuştur.

18. Sultan IV. Murat'ın saltanatı boyunca tütün ve alkol kullanımını sert bir şekilde yasaklaması, kahvehaneleri ise sıkı bir denetime tabi tutup kapattırmasının asıl gerekçesi hangi olaylara dayanmaktadır?

• A) İstanbul Boğazı'nın taşması
• B) İstanbul yangınları ✓
• C) Viyana bozgunu
• D) Büyük İstanbul depremi

IV. Murat; XVII. yüzyılda İstanbul yangınlarından sonra (özellikle 1633 büyük yangını), yangınların tütün içenlerin ihmalinden çıktığı düşüncesiyle tütünü yasaklamış ve kahvehaneleri kapatmıştır.

19. 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında yetişen, Doğu dünyasının birikimini Batı ilimleriyle harmanlayarak 'Cihannüma' (Coğrafya) ve 'Keşfü'z-Zunûn' (Bibliyografya) gibi başyapıtlara imza atan meşhur bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Naima Efendi
• B) Katip Çelebi ✓
• C) Evliya Çelebi
• D) Koçi Bey

Katip Çelebi, 17. yüzyılın en büyük entelektüelidir. Doğu bilimlerinin yanı sıra Batı bilimlerini de (Kopernik) takip etmiş, 'Cihannüma' adlı coğrafya eserini ve 15.000 kitabı tanıttığı 'Keşfü'z-Zunûn' adlı bibliyografya ansiklopedisini yazmıştır.

20. Anadolu'da devlete başkaldıran Celali isyancılarına karşı uyguladığı şiddet ve elebaşlarını diri diri su kuyularına attırmasıyla hafızalara kazınan 17. yüzyıl sadrazamı kimdir?

• A) Kuyucu Murad Paşa ✓
• B) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• C) IV. Murad
• D) Köprülü Mehmed Paşa

Kuyucu Murad Paşa (I. Ahmet dönemi sadrazamı), Celali İsyanları'nın zirve yaptığı bir dönemde, devlet otoritesini yeniden sağlamak için isyancılara karşı orantısız güç kullanmış ve binlerce kişiyi kuyulara attırarak öldürtmüştür. Bu nedenle 'Kuyucu' lakabını almıştır.

21. Sultan I. Ahmet'in talimatıyla Sedefkâr Mehmet Ağa'ya inşa ettirilen ve mimarisiyle Osmanlı tarihinde altı minareye sahip olan ilk cami olma unvanını taşıyan tarihi eser hangisidir?

• A) Nuruosmaniye
• B) Ayasofya
• C) Sultanahmet ✓
• D) Ortaköy

Sultanahmet Camii, 1605-1616 yılları arasında I. Ahmet tarafından Mimar Sedefkâr Mehmet Ağa'ya yaptırılmıştır. Avrupalılarca 'Mavi Camii' (Blue Mosque) olarak bilinir ve Türkiye'nin ilk altı minareli camisidir.

22. 18. yüzyılın sonlarında, Sultan III. Selim önderliğinde özellikle Fransa model alınarak idari, mali ve en çok da askeri alanda uygulamaya konulan büyük çaplı reform hareketlerinin ortak ismi nedir?

• A) Lale Devri
• B) Nizam-ı Cedid ✓
• C) Tanzimat Fermanı
• D) Vaka-i Hayriye

Nizam-ı Cedid ('Yeni Düzen'), III. Selim'in Batı (özellikle Fransa) örnek alınarak askeri, idari ve mali alanlarda yaptığı köklü yeniliklerin genel adıdır. Bu isim, aynı zamanda kurulan yeni orduya (Nizam-ı Cedid Ordusu) da verilmiştir.

23. Osmanlı padişahı II. Osman'ın (Genç Osman), Kapıkulu askerlerinin (yeniçerilerin) iyice yozlaştığına, emir komuta zincirini hiçe saydıklarına bizzat cephede şahit olduğu ve ocağı lağvetme fikrine kapıldığı tarihi sefer hangisidir?

• A) Zigetvar
• B) Hotin ✓
• C) Budin
• D) Belgrad

II. Osman'ın Hotin Seferi sırasında Yeniçerilerin isteksizliği ve disiplinsizliği, padişahın ocağı kaldırma fikrini geliştirmesine neden olmuştur.

24. Ömrünün yarım asrını seyahatlere adayan, Osmanlı topraklarının yanı sıra Avrupa ve Afrika'yı da gezerek gözlemlerini 10 ciltlik eşsiz 'Seyahatname'sinde kendine has üslubuyla kaleme alan efsanevi seyyahımız kimdir?

• A) Koçi Bey
• B) Naima Efendi
• C) Evliya Çelebi ✓
• D) Katip Çelebi

Evliya Çelebi, 17. yüzyılda yaşamış ve Osmanlı coğrafyasını karış karış gezmiştir. 'Seyahatname' adlı eseri, o dönemin sosyal hayatı, dili, kültürü, mimarisi ve coğrafyası hakkında benzersiz bilgiler içeren devasa bir kültür hazinesidir.

25. Osmanlı devlet idaresi tarafından 'Vakanüvis' (resmi tarihçi) sıfatıyla ilk kez görevlendirilen ve 17. yüzyılın kriz dönemleri ile Kutsal İttifak Savaşları'nı detaylıca kayıt altına alan tarihçi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Naima Efendi ✓
• B) Evliya Çelebi
• C) Katip Çelebi
• D) Koçi Bey

Naima Efendi, 18. yüzyılın başlarında 'vakanüvis' (resmi tarih yazıcısı) olarak atanmıştır. 'Naima Tarihi' adlı eseri, 1591-1660 yılları arasındaki olayları (özellikle 17. yüzyıl krizlerini) analitik bir dille anlatan en önemli kaynaklardan biridir.