Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi (XVII-XVIII. Yüzyıl) 3

1. 1770 Çeşme faciasının yaralarını sarmak amacıyla 1773'te Sultan III. Mustafa zamanında 'Tersane Hendesehanesi' adıyla temelleri atılan ve I. Abdülhamid döneminde genişletilerek bugünkü Türk Deniz Harp Okulu'nun atası konumuna gelen eğitim kurumunun literatürdeki yaygın adı nedir?

• A) Mekteb-i Harbiye
• B) Mühendishane-i Bahr-i Hümayun ✓
• C) Hendesehane
• D) Enderun Mektebi

Deniz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Harp Okulu'nun atası sayılan bu kurum, 1773'te III. Mustafa döneminde 'Tersane Hendesehanesi' (veya Hendese Odası) adıyla açılmış; I. Abdülhamid döneminde ise müfredatı ve kapasitesi genişletilerek 'Mühendishane-i Bahr-i Hümayun' adını almıştır. Adayların padişah eşleştirmelerinde sıkça çelişkiye düştüğü bu kurum, MEB ve ÖSYM müfredatında genellikle temellerinin atıldığı III. Mustafa dönemiyle ve sonradan aldığı 'Mühendishane-i Bahr-i Hümayun' ismiyle özdeşleştirilerek sorulur.

2. Sultan IV. Murat'ın saltanatı boyunca tütün ve alkol kullanımını sert bir şekilde yasaklaması, kahvehaneleri ise sıkı bir denetime tabi tutup kapattırmasının asıl gerekçesi hangi olaylara dayanmaktadır?

• A) İstanbul Boğazı'nın taşması
• B) İstanbul yangınları ✓
• C) Viyana bozgunu
• D) Büyük İstanbul depremi

IV.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Murat; XVII. yüzyılda İstanbul yangınlarından sonra (özellikle 1633 büyük yangını), yangınların tütün içenlerin ihmalinden çıktığı düşüncesiyle tütünü yasaklamış ve kahvehaneleri kapatmıştır.

3. Anadolu'da devlete başkaldıran Celali isyancılarına karşı uyguladığı şiddet ve elebaşlarını diri diri su kuyularına attırmasıyla hafızalara kazınan 17. yüzyıl sadrazamı kimdir?

• A) Kuyucu Murad Paşa ✓
• B) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• C) IV. Murad
• D) Köprülü Mehmed Paşa

Kuyucu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Murad Paşa (I. Ahmet dönemi sadrazamı), Celali İsyanları'nın zirve yaptığı bir dönemde, devlet otoritesini yeniden sağlamak için isyancılara karşı orantısız güç kullanmış ve binlerce kişiyi kuyulara attırarak öldürtmüştür. Bu nedenle 'Kuyucu' lakabını almıştır.

4. Sultan I. Ahmet'in talimatıyla Sedefkâr Mehmet Ağa'ya inşa ettirilen ve mimarisiyle Osmanlı tarihinde altı minareye sahip olan ilk cami olma unvanını taşıyan tarihi eser hangisidir?

• A) Nuruosmaniye
• B) Ayasofya
• C) Sultanahmet ✓
• D) Ortaköy

Sultanahmet‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Camii, 1605-1616 yılları arasında I. Ahmet tarafından Mimar Sedefkâr Mehmet Ağa'ya yaptırılmıştır. Avrupalılarca 'Mavi Camii' (Blue Mosque) olarak bilinir ve Türkiye'nin ilk altı minareli camisidir.

5. 18. yüzyılın sonlarında, Sultan III. Selim önderliğinde özellikle Fransa model alınarak idari, mali ve en çok da askeri alanda uygulamaya konulan büyük çaplı reform hareketlerinin ortak ismi nedir?

• A) Lale Devri
• B) Nizam-ı Cedid ✓
• C) Tanzimat Fermanı
• D) Vaka-i Hayriye

Nizam-ı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Cedid ('Yeni Düzen'), III. Selim'in Batı (özellikle Fransa) örnek alınarak askeri, idari ve mali alanlarda yaptığı köklü yeniliklerin genel adıdır. Bu isim, aynı zamanda kurulan yeni orduya (Nizam-ı Cedid Ordusu) da verilmiştir.

6. Osmanlı padişahı II. Osman'ın (Genç Osman), Kapıkulu askerlerinin (yeniçerilerin) iyice yozlaştığına, emir komuta zincirini hiçe saydıklarına bizzat cephede şahit olduğu ve ocağı lağvetme fikrine kapıldığı tarihi sefer hangisidir?

• A) Zigetvar
• B) Hotin ✓
• C) Budin
• D) Belgrad

II.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osman'ın Hotin Seferi sırasında Yeniçerilerin isteksizliği ve disiplinsizliği, padişahın ocağı kaldırma fikrini geliştirmesine neden olmuştur.

7. Avrupa'da uzun süredir var olan 'Yenilmez Türk' algısının yıkılmasına sebep olan 1571 tarihli tarihi olay aşağıdakilerden hangisidir?

• A) I. Kosova Savaşı
• B) İnebahtı Deniz Savaşı ✓
• C) II. Viyana Kuşatması
• D) I. Viyana Kuşatması

1571‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yılında gerçekleşen İnebahtı Deniz Savaşı'nda Osmanlı donanmasının yakılması, Avrupa'da 'Yenilmez Türk' imajının sarsılmasına neden olmuştur.

8. Sultan I. Ahmet zamanında inşa edilen, altı minaresi ve göz alıcı İznik çinileri sebebiyle Batı dünyasında 'Mavi Cami' (Blue Mosque) ismiyle tanınan muazzam yapının mimarı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mimar Sinan
• B) Sedefkar Mehmet Ağa ✓
• C) Mimar Hayrettin
• D) Davud Ağa

Sultanahmet‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Camii (1616), Sedefkar Mehmet Ağa tarafından inşa edilmiştir. Mavi, yeşil ve beyaz renkli İznik çinileriyle bezendiği için 'Mavi Cami' olarak bilinir. Klasik Osmanlı mimarisinin son büyük eserlerindendir.

9. I. İltizam usulünün kontrolden çıkıp yaygınlaşması II. Taşradaki idarecilerin halktan haksız ve kanunsuz vergiler talep etmesi III. Kapıkulu Ocağı'na kurallara aykırı biçimde gereğinden fazla alım yapılması 17. yüzyılda Anadolu'yu sarsan Celâli İsyanları'nın sebepleri düşünüldüğünde, yukarıdaki öncüllerden hangisi veya hangileri bu isyanların ortaya çıkış nedenleri arasında gösterilemez?

• A) I ve III
• B) Yalnız III ✓
• C) Yalnız I
• D) II ve III

Celali‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İsyanları'nın nedenleri ekonomiktir (ağır vergiler, iltizam, haksızlıklar). Ancak Kapıkulu Ocağına usulsüz asker alınması İstanbul (Merkez) isyanlarının nedenidir, taşradaki Celali isyanlarının değil.

10. 1711 senesinde Rus ordusuna karşı elde edilen zafer neticesinde Azak Kalesi'nin Osmanlı'ya iade edilmesini sağlayan ve Karlofça'da yitirilen toprakların geri alınabileceği inancını yeşerten savaş ve akabindeki antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Prut Savaşı ve Antlaşması ✓
• B) Yaş Antlaşması
• C) Belgrad Antlaşması
• D) Çeşme Baskını

Prut‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Savaşı (1711), Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun Rus Çarı I. Petro'yu Prut Nehri kıyısında sıkıştırmasıyla kazanılmıştır. İmzalanan Prut Antlaşması ile Rusya, 1700'de aldığı Azak Kalesi'ni geri vermiş ve Osmanlı'nın Karadeniz'deki hakimiyeti geçici olarak yeniden sağlanmıştır.

11. Osmanlı diplomasi tarihinde bir ilk olarak, masa başında uzun müzakereler sonucunda ve yabancı devletlerin arabuluculuğuyla 1699'da imzalanan antlaşmanın adı nedir?

• A) Prut
• B) Karlofça ✓
• C) Belgrad
• D) Pasarofça

Karlofça‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1699), İngiltere ve Hollanda elçilerinin arabuluculuğuyla müzakere edilerek imzalanan ilk büyük Osmanlı antlaşmasıdır. (Not: Yabancı arabuluculuğu denince akla 1739 Belgrad Antlaşması'ndaki meşhur Fransız arabuluculuğu da gelebilir; ancak hem tarih [1699] hem de 'ilk olma' özelliği Karlofça'yı işaret eder.)

12. Avrupai tarzda yeniliklerin yapıldığı ve saray lüksünün arttığı Lale Devri'ne tepki olarak doğan, nihayetinde Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın katli ve Padişah III. Ahmet'in tahttan feragat etmesiyle sonuçlanan ayaklanma hangisidir?

• A) Celali İsyanları
• B) Patrona Halil İsyanı ✓
• C) Kabakçı Mustafa İsyanı
• D) Vak'a-i Vakvakiye

Patrona‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Halil İsyanı (1730), Lale Devri'ndeki sarayın lüks harcamalarına ve Batılılaşmaya karşı olan, halkın ve bazı Yeniçerilerin desteklediği bir isyandır. Bu isyan Lale Devri'ni sona erdirmiş ve I. Mahmut tahta çıkmıştır.

13. Osmanlı hanedan tarihinde henüz çok küçük bir çocukken (6 yaşında) padişahlık makamına oturan ve en genç yaşta tahta geçme rekorunu elinde bulunduran hükümdar kimdir?

• A) II. Mehmet
• B) I. Süleyman
• C) IV. Mehmet ✓
• D) I. Ahmet

IV.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mehmet altı yaşındayken Osmanlı tahtına çıkmıştır. 'Avcı' lakabıyla bilinir.

14. Sultan IV. Murad'ın saltanatı sırasında, Sarayburnu açıklarında barutla çalışan çoklu roket düzeneği kullanarak gökyüzüne yükseldiği ve ilk roketli uçuş tecrübesini başarıyla tamamladığı anlatılan tarihi figür kimdir?

• A) Ali Kuşçu
• B) Lagari Hasan Çelebi ✓
• C) Hezarfen Ahmet Çelebi
• D) Takiyüddin Mehmet

Lagari‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Hasan Çelebi, IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın doğumu şenliklerinde (1633), kendi icadı olan fişekli (roket) bir araçla gökyüzüne yükselmiş ve denize iniş yapmayı başarmıştır. Bu olay, roketçiliğin atası kabul edilir.

15. 17. asırda Osmanlı İmparatorluğu'na Batı yönündeki en geniş coğrafi sınırlarını kazandıran diplomatik antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hotin Antlaşması
• B) Bucaş Antlaşması ✓
• C) İstanbul Antlaşması
• D) Karlofça Antlaşması

1672'de‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Lehistan ile imzalanan Bucaş Antlaşması'yla Podolya arazisi Osmanlıya bırakılmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı batıda en geniş sınırlara ulaşmıştır.

16. 17. yüzyıl İstanbul'unda, kendi tasarladığı yapay kanatları takıp Galata Kulesi'nden süzülerek İstanbul Boğazı'nı aştığı ve Üsküdar'a sağ salim indiği efsaneleşen bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Lagari Hasan Çelebi
• B) Hezarfen Ahmet Çelebi ✓
• C) Cezeri
• D) Piri Reis

Hezarfen‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ahmet Çelebi, kuşların uçuşunu inceleyerek hazırladığı kanatlarla Galata Kulesi'nden atlayıp rüzgarı da kullanarak İstanbul Boğazı'nı geçmiş ve Üsküdar'a inmiştir. 'Hezarfen' (Bin fenli, çok bilgili) lakabıyla anılır.

17. 1774 tarihli Küçük Kaynarca Antlaşması neticesinde Kırım Hanlığı siyasi bağımsızlığını kazansa da, Osmanlı padişahının bölge halkı üzerindeki hangi sıfatı/yetkisi yasal olarak varlığını korumuştur?

• A) Asker toplama yetkisi
• B) Vali atama yetkisi
• C) Dini liderlik yetkisi ✓
• D) Vergi toplama yetkisi

Küçük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kaynarca Antlaşması ile Kırım siyasi olarak bağımsız olmuş, ancak 'dini bakımdan Osmanlı Halifesi'ne bağlı kalacaktır' maddesi eklenmiştir. Bu, Osmanlı'nın Halifelik unvanını ilk kez bir siyasi antlaşmada (kaybedilen topraklardaki Müslümanlarla bağı sürdürmek için) kullandığını gösterir.

18. 1787 ile 1792 yılları arasında patlak veren harplerde, Osmanlı Devleti'nin karşısında ittifak kurarak iki ayrı cepheden saldıran iki Avrupalı güç hangileridir?

• A) Fransa ve İngiltere
• B) Avusturya ve Rusya ✓
• C) İran ve Lehistan
• D) Venedik ve Malta

Avusturya‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Rusya, 'Grek Projesi' (Bizans'ı yeniden kurma) ve 'Dakya Projesi' (Balkanlarda ortak devlet) adı altında ittifak yaparak Osmanlı Devleti'ne karşı 1787'de birlikte savaş açmışlardır. Bu savaş, Osmanlı için Ziştovi (Avusturya) ve Yaş (Rusya) antlaşmalarıyla sonuçlanmıştır.

19. 1739 Belgrad Antlaşması sürecinde üstlendiği arabulucu rolünden dolayı 1740 yılında Fransa'ya tanınan ticari imtiyazları (kapitülasyonları) öncekilerden ayıran en kritik fark aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sadece gümrük vergisini kapsaması
• B) Kaldırılması
• C) Her padişah değişiminde yenilenme şartının kaldırılıp _sürekli_ hale getirilmesi ✓
• D) Sadece Venedik'e verilmesi

1740'ta‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (I. Mahmut dönemi) Fransa'ya verilen kapitülasyonlar, daha öncekilerin aksine 'Padişahın ömrüyle sınırlı' olma şartı kaldırılarak _sürekli (daimi)_ hale getirilmiştir. Bu durum, Osmanlı ekonomisinin çöküşünü hızlandıran en önemli adımlardan biri olmuştur.

20. Osmanlı Devleti'nde ağır savaş giderlerini finanse edebilmek amacıyla III. Mustafa döneminde hazırlanan ancak ilk defa I. Abdülhamit döneminde uygulamaya konulan, kağıt paraya geçişin ilk aşaması sayılan iç borçlanma (hisse senedi) sistemine ne ad verilir?

• A) İltizam
• B) Esham ✓
• C) Avarız
• D) Müsadere

Esham‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sistemi, devletin artan nakit ihtiyacını karşılamak için getirilen bir iç borçlanma sistemidir. Mukataa gelirlerinin hisselere (esham) bölünerek halka satılması esasına dayanır. Bu sistem III. Mustafa döneminde planlanmış ve hazırlanmış, ancak padişahın vefatı üzerine yerine geçen I. Abdülhamit döneminde (1775) fiilen uygulanmaya başlanmıştır.

21. 17. yüzyıl Türk musikisinin dehası olarak anılan, 'Nevakar' makamının mûcidi olan ve günümüzde 100 TL'lik banknotların arka yüzünü süsleyen ünlü bestekârımız kimdir?

• A) Dede Efendi
• B) Tamburi Cemil Bey
• C) Buhurizade Mustafa Itri ✓
• D) Hacı Arif Bey

Buhurizade‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mustafa Itri (1640-1712), XVII. yüzyıl Klasik Türk Musikisi'nin en büyük üstadıdır. Nevakar makamını bulmuş, Segah Tekbir ve Salat-ı Ümmiye gibi günümüze ulaşan ölümsüz eserler bestelemiştir.

22. Osmanlı İmparatorluğu'nun 18. yüzyılda Batılı devletlere karşı üstünlük kurarak imzaladığı son kazançlı antlaşma olarak bilinen ve Belgrad'ın yeniden Osmanlı egemenliğine girmesini sağlayan 1739 tarihli vesika hangisidir?

• A) Pasarofça Antlaşması
• B) Belgrad Antlaşması ✓
• C) Yaş Antlaşması
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması

Belgrad‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1739), I. Mahmut döneminde yapılan askeri ıslahatların (Hendesehane) başarısı sayesinde Avusturya ve Rusya'ya karşı kazanılan zaferler sonrası imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Pasarofça'da kaybedilen Belgrad geri alınmış ve Karadeniz'in bir Osmanlı gölü olduğu son kez kabul ettirilmiştir.

23. 17. yüzyıldan itibaren dirlik (tımar) sisteminin yozlaşması devletin birçok kurumunu derinden sarsmıştır. Ancak bu bozulmanın doğrudan olumsuz etkilerinin aşağıdaki alanlardan hangisinde nispeten daha kısıtlı kaldığı söylenebilir?

• A) Askerî
• B) Ekonomi
• C) Yönetim
• D) Eğitim ✓

Tımar‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sisteminin bozulması yönetim, askerlik (tımarlı sipahi), ekonomi (tarım) ve sosyal yapıyı doğrudan etkilemiştir. Eğitime etkisi dolaylı ve daha azdır.

24. 17. yüzyıl diplomasi tarihinde önemli bir yer tutan Zitvatorok, Vasvar ve Karlofça antlaşmaları, Osmanlı Devleti ile hangi Avrupalı güç arasında yapılmıştır?

• A) Rusya
• B) Avusturya ✓
• C) Fransa
• D) Macaristan

Bu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ antlaşmaların hepsi (Zitvatorok 1606, Vasvar 1664, Karlofça 1699) Osmanlı ile Avusturya arasında imzalanmıştır.

25. Osmanlı ordularının Avrupa içlerine doğru olan tarihsel ilerleyişini kesin olarak sonlandıran ve Türkleri 1921'deki Sakarya Meydan Muharebesi'ne dek sürecek bir geri çekilme/savunma sürecine iten 1699 tarihli antlaşma hangisidir?

• A) Belgrad Antlaşması
• B) Karlofça Antlaşması ✓
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) İstanbul Antlaşması

Karlofça‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1699) ile Osmanlı büyük toprak kaybetmiş ve savunmaya çekilmiştir. Sakarya Meydan Muharebesi'ne kadar geri çekilme sürmüştür.