Osmanlı Kültür ve Uygarlığı 3

1. Sultan II. Mahmut'un emriyle 1831'de yayımlanmaya başlayan ve Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk resmi yayın organı olma özelliğini taşıyan gazete aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ceride-i Havadis
• B) Tercüman-ı Ahval
• C) Takvim-i Vekayi ✓
• D) Tasvir-i Efkâr

Takvim-i Vekayi (Olayların Takvimi), 1831'de II. Mahmut tarafından çıkarılan ilk resmi gazetedir. Amacı, padişahın emirlerini, yeni kanunları ve resmi duyuruları halka ulaştırmak, merkezi otoriteyi güçlendirmekti.

2. Osmanlı toprak sisteminde, mülkiyet hakkı doğrudan doğruya devlete ait olan arazilere verilen genel isim nedir?

• A) Mülk Arazi
• B) Vakıf Arazi
• C) Miri Arazi ✓
• D) Öşür Arazisi

Miri Arazi, mülkiyeti (rekabesi) devlete ait olan topraklardı ve Osmanlı topraklarının büyük çoğunluğunu oluştururdu. Kullanım hakkı ise Tımar sistemiyle reayaya (köylü) veya dirlik sahiplerine (Sipahi) verilirdi. Alınıp satılamaz, miras bırakılamazdı.

3. 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman devrinde yaşamış, eserlerini Azeri Türkçesiyle kaleme almış ve Peygamberimize duyduğu sevgiyi anlattığı 'Su Kasidesi' ile ölümsüzleşmiş ünlü divan edebiyatı şairi kimdir?

• A) Baki
• B) Nef'i
• C) Fuzuli ✓
• D) Nedim

Fuzuli, Yükselme Dönemi'nin en büyük şairlerinden biridir. İlahi aşkı (tasavvuf) ve acıyı işlemesiyle ünlüdür. 'Leyla vü Mecnun' mesnevisi ve 'Su Kasidesi' (Hz. Muhammed'e övgü) en bilinen eserleridir.

4. Osmanlı eğitim sisteminde modern anlamda ilk üniversite teşebbüsü olarak kabul edilen ve kelime anlamı 'Fenler Evi' olan yükseköğretim kurumunun adı nedir?

• A) Darülfünun ✓
• B) Mekteb-i Mülkiye
• C) Mekteb-i Sultani (Galatasaray)
• D) Sahn-ı Seman

Darülfünun ('Fenler Evi'), Osmanlı'nın ilk modern üniversite denemesidir. İlk olarak 1846'da (Tanzimat) açılması planlanmış, ancak çeşitli kesintilerle ancak II. Abdülhamid döneminde (Darülfünun-ı Şahane, 1900) kalıcı olarak açılabilmiştir. Günümüz İstanbul Üniversitesi'nin temelidir.

5. Osmanlı İmparatorluğu'nun fethettiği bölgelerde uyguladığı 'İskân (Yerleştirme) Politikası' ile; I. Yeni alınan toprakların Türk-İslam kimliği kazanmasını sağlamak II. Tarıma elverişli ancak atıl durumdaki arazileri üretime açmak III. Kırsal bölgelerdeki ekonomik ve ticari hayatı canlandırmak gibi hedeflerden hangisi veya hangileri gözetilmiştir?

• A) Yalnız I
• B) I ve II
• C) Yalnız II
• D) I, II ve III ✓

İskan siyaseti hem Türkleştirmeyi, hem üretimi artırmayı hem de nizamı sağlamayı amaçlar.

6. Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı Devleti'nin uzun yıllar başarıyla uyguladığı Dirlik (Tımar) sisteminin temel amaçları arasında sayılamaz?

• A) Merkez ordusunun asker ihtiyacını karşılamak ✓
• B) Bölgenin güvenliği sağlamak
• C) Düzenli vergi toplamak
• D) Üretimde sürekliliği sağlamak

Merkez ordusunun (Kapıkulu) ihtiyacı Tımar sisteminden değil, Pençik/Devşirme sistemi ve Ulufe ile karşılanır. Tımar sistemi Eyalet askerlerini (Cebelü) sağlar.

7. Osmanlı idaresinde, bir memuriyete atama yapıldığını, nişan veya ayrıcalık verildiğini kanıtlayan ve mutlaka padişahın tuğrasını taşıyan resmi evraklara ne denilirdi?

• A) Beratname ✓
• B) Ferman
• C) Ahitname
• D) Kanunname

Atama (tayin) belgelerine Berat (Beratname) denir.

8. Kanuni Sultan Süleyman devrinin önde gelen denizcilerinden olan, çizdiği dünya haritaları ve Akdeniz için bir rehber niteliğindeki 'Kitab-ı Bahriye' eseriyle tanınan usta haritacı kimdir?

• A) Turgut Reis
• B) Seydi Ali Reis
• C) Barbaros Hayreddin
• D) Piri Reis ✓

Piri Reis, Kanuni Sultan Süleyman döneminin en önemli denizcilerinden ve haritacılarından biridir. 1513'te çizdiği (Yavuz'a sunduğu) ilk dünya haritası ve Akdeniz seyrüsefer rehberi olan 'Kitab-ı Bahriye' (1526) ile tüm dünyada tanınmaktadır.

9. Sultan II. Mahmut'un Divan-ı Hümayun'u kaldırarak Nazırlıklar (Bakanlıklar) sistemine geçmesiyle divan üyelerinin unvanları değişmiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu yeni sistemde kullanılan kurumsal isimlerden biri değildir?

• A) Hariciye Nazırlığı
• B) Maliye Nazırlığı
• C) Başvekâlet
• D) Nizam-ı Cedit ✓

Nizam-ı Cedit bir ordu ve ıslahat ismidir, bir bakanlık (nazırlık) adı değildir.

10. Osmanlı devlet teşkilatını, saltanat verasetini ve çeşitli örfi hukuk kurallarını yazılı bir yasa metninde toplayan Fatih Sultan Mehmet dönemi eseri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mecelle
• B) Fetva Kitabı
• C) Kanunname-i Al-i Osman ✓
• D) Siyasetname

Kanunname-i Al-i Osman, Fatih Sultan Mehmet tarafından çıkarılan ve Osmanlı'nın örfi hukukunu (devlet teşkilatı, veraset, ceza vb.) toplayan ilk büyük kanun derlemesidir. 'Kardeş katli' gibi tartışmalı konular bu kanunnamede yer almıştır.

11. Ömrünün yarım asrını seyahatlere adayan ve gezip gördüğü coğrafyaların kültürel, sosyal özelliklerini 10 ciltlik meşhur 'Seyahatname' adlı eserinde toplayan 17. yüzyıl gezgini kimdir?

• A) Evliya Çelebi ✓
• B) Matrakçı Nasuh
• C) Naima Efendi
• D) Katip Çelebi

Evliya Çelebi, 17. yüzyılda yaşamış ve Osmanlı toprakları başta olmak üzere Avrupa, Asya ve Afrika'da gezdiği yerlerin sosyal hayatını, kültürünü, dilini ve coğrafyasını abartılı ve eğlenceli bir üslupla 10 ciltlik 'Seyahatname'sinde anlatmıştır.

12. Merkeze uzaklığı sebebiyle tımar sisteminin uygulanmadığı ve vergilerin doğrudan merkeze aktarıldığı 'salyaneli (yıllıklı)' eyaletler grubuna aşağıdakilerden hangisi dâhil edilemez?

• A) Cezayir
• B) Mısır
• C) Tunus
• D) Karaman ✓

Karaman salyanesiz (yıllıksız) eyaletlerdendir. Mısır, Tunus, Cezayir gibi merkeze uzak eyaletler salyanelidir.

13. 16. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı toprak düzeninin temeli olan Tımar sisteminin çöküşe geçmesiyle birlikte; I. Eyaletlerde asayiş ve güvenliğin sarsılması II. Köylülerin toprağını terk edip kentlere akın etmesi (Büyük Kaçgun) III. Tarımsal üretimin düşmesi ve askeri harcamaların doğrudan devlet hazinesine yük olması gibi sorunlardan hangileri baş göstermiştir?

• A) Yalnız II
• B) Yalnız I
• C) I ve II
• D) I, II ve III ✓

Tımarın bozulmasıyla Tımarlı Sipahiler azalmış (güvenlik sorunu), Köyden kente göç (Büyük Kaçgun) yaşanmış ve üretim azalmıştır.

14. Kuşatma savaşlarında yer altından tüneller kazarak kale surlarının altına patlayıcılar (barut) döşeyen ve surları yıkmakla görevlendirilen Osmanlı askeri sınıfı hangisidir?

• A) Cebeciler
• B) Humbaracılar
• C) Lağımcılar ✓
• D) Topçular

Lağımcılar, Kapıkulu Ocaklarının bir parçası olan teknik bir sınıftı. Özellikle kale kuşatmalarında (İstanbul'un fethi gibi) tüneller kazarak surları zayıflatmak veya havaya uçurmakla görevliydiler.

15. Osmanlı tarım ekonomisinin temeli olan Çifthane sisteminde, üretimde sürekliliği sağlamak amacıyla toprağını mazeretsiz olarak terk eden veya işlemeyen köylüden alınan tazminat niteliğindeki vergi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Avarız
• B) Ağnam
• C) Çiftbozan ✓
• D) Öşür

Çiftbozan vergisi, toprağını nedensiz yere terk eden veya işlemeyen köylüden üretimin aksamaması için alınan cezai bir vergidir. Eğer köylü toprağını mazeretsiz olarak üst üste 3 yıl boş bırakırsa, devlet sadece vergi almakla kalmaz, toprağın kullanım hakkını köylünün elinden tamamen alarak başkasına verirdi. Sınavlarda 3 yıl kuralı ile vergi cezası sıkça birbirine karıştırıldığı için bu ayrıma dikkat edilmelidir.

16. Klasik Osmanlı ekonomik sisteminde halkı ve tüketici haklarını korumak amacıyla; I. Malların kalitesinin standartlara bağlanması II. Ürünlerin satış fiyatlarının devlet tarafından belirlenmesi (Narh) III. Temel ihtiyaç maddelerinin toptancı hallerinde (Kapan) denetlenerek dağıtılması uygulamalarından hangilerine başvurulmuştur?

• A) Yalnız II
• B) Yalnız I
• C) Yalnız III
• D) I, II ve III ✓

Tüketiciyi korumak için Standardizasyon (kalite kontrol), Narh (fiyat kontrol) ve Kapanlar (toptancı halleri) gibi uygulamalar yapılmıştır.

17. Avrupa'daki bilimsel gelişmeleri de takip eden, 'Keşfü'z-Zunûn' adlı devasa bibliyografyası ve 'Cihannüma' isimli coğrafya eseriyle 17. yüzyıla damga vuran büyük Osmanlı bilginimiz kimdir?

• A) Naima Efendi
• B) Katip Çelebi ✓
• C) Evliya Çelebi
• D) Hezarfen Ahmed Çelebi

Katip Çelebi, 17. yüzyılın (Duraklama Dönemi) en büyük alimlerinden biridir. Batı bilimini de takip etmiş, coğrafya alanında 'Cihannüma'yı ve 15.000'e yakın kitabı tanıttığı 'Keşfü'z-Zunûn' (Bilinmeyenleri Keşfetme) adlı bibliyografya ansiklopedisini yazmıştır.

18. Topkapı Sarayı'nda padişahın ve ailesinin özel yaşam alanı olan, dışarıdan kimsenin giremediği, aynı zamanda saray kadınları için disiplinli bir eğitim yuvası işlevi gören bölüm aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bab-ı Hümayun
• B) Enderun
• C) Harem ✓
• D) Birun

Harem, padişahın özel yaşam alanıydı ('yasak' anlamına gelir). Ancak sadece cariyelerin değil, padişahın annesi (Valide Sultan), eşleri (Hasekiler) ve çocuklarının (Şehzadeler) da yaşadığı, aynı zamanda cariyelerin ve saray kadınlarının sıkı bir eğitim aldığı bir kurumdu.

19. Vakıf kültürü çerçevesinde faaliyet gösteren; medrese talebelerine, kimsesizlere ve yolculara her gün ücretsiz sıcak yemek imkânı sunan Osmanlı hayır kurumlarına ne isim verilmektedir?

• A) Tabhane
• B) Darüşşifa
• C) İmaret ✓
• D) Bimarhane

İmaret (İmarethane), vakıf sisteminin bir parçası olarak kurulan aşevleridir. Özellikle külliyelerin içinde yer alır; medrese öğrencileri, hastane (darüşşifa) personeli ve bölgedeki yoksullar bu kurumlardan ücretsiz yemek alırdı. Bu, sosyal adaletin önemli bir göstergesiydi.

20. Sultan I. Murat zamanında başlatılan ve savaşlarda ele geçirilen esirlerin beşte birinin devlet hissesi olarak ayrılıp askeri eğitimden geçirilerek orduya kazandırıldığı sistemin adı nedir?

• A) Pençik ✓
• B) Tımar
• C) Narh
• D) Devşirme

Savaş esirlerinin beşte birinin ('Penç' = 5) alındığı sistem Pençik sistemidir. Daha sonra Devşirme sistemine dönüşmüştür.

21. Sınır boylarında konuşlanan; düşman topraklarına sızarak keşif, yıpratma ve istihbarat faaliyetleri yürüten, Evrenosoğulları ve Malkoçoğulları gibi meşhur sülalelerin komuta ettiği öncü süvari birliklerine ne ad verilirdi?

• A) Deliler
• B) Yörükler
• C) Akıncılar ✓
• D) Cebeciler

Sınır boylarında keşif ve akın yapan bu birlikler Akıncılardır.

22. Klasik Dönem Divan-ı Hümayun toplantılarında hazinenin gelir gider hesaplarından sorumlu olan ve padişahın malvarlığının mutlak vekili olarak kabul edilen üst düzey devlet görevlisi kimdir?

• A) Nişancı
• B) Defterdar ✓
• C) Veziriazam
• D) Vezir

Defterdar, maliye teşkilatının başıdır ve Padişahın malının mutlak vekili sayılır. Fatih Kanunnamesine göre Sadrazama karşı sorumludur.

23. Osmanlı toplumunda hastalara şifa dağıtmak ve tıp eğitimi vermek amacıyla vakıflar bünyesinde kurulan hastanelere genel olarak hangi ad verilirdi?

• A) Darülmuallimin
• B) Darülfünun
• C) Darüşşifa ✓
• D) Darülaceze

Darüşşifa ('Şifa Evi'), Osmanlı'da hastanelere verilen isimdi. Bimarhane veya Maristan da denilirdi. Bu kurumlarda sadece hasta tedavi edilmez, aynı zamanda tıp eğitimi (Fatih Darüşşifası, Süleymaniye Darüşşifası) de verilirdi. Tümü vakıflar aracılığıyla finanse edilirdi.

24. Topkapı Sarayı'nın teşkilat yapısında, devletin resmi işlerinin yürütüldüğü, Divan-ı Hümayun'un toplandığı ve elçilerin kabul edildiği dış saray bölümü hangi isimle anılırdı?

• A) Babüsselam
• B) Enderun
• C) Birun ✓
• D) Harem

Birun, sarayın 'dış' bölümüydü. Devlet işlerinin yürütüldüğü, Divan-ı Hümayun (Kubbealtı) toplantılarının yapıldığı, Babüsselam kapısından girilen ikinci avlu ve çevresindeki yapıları kapsardı.

25. 16. yüzyılda bilhassa İznik merkezli olarak altın çağını yaşayan; camilerin, türbelerin ve sarayların iç cephelerini rengarenk desenlerle kaplayan geleneksel seramik süsleme sanatımız hangisidir?

• A) Çini ✓
• B) Mozaik
• C) Malakari
• D) Vitray

Çini, özel olarak hazırlanan toprağın (seramiğin) sırlanıp pişirilmesiyle elde edilen ve 16. yüzyılda İznik'te zirveye ulaşan geleneksel duvar süsleme sanatıdır. Adayların sıklıkla karıştırdığı 'vitray' ise seramik değil, renkli cam parçalarının kurşunla birleştirilmesiyle oluşturulan pencere süsleme sanatıdır. Soru kökündeki 'İznik' ve 'seramik' vurguları bizi doğrudan çini sanatına götürür.