XVII. Yüzyıl Osmanlı 4

1. Devlet otoritesini yeniden tesis etmek amacıyla 17. yüzyılda müsadere (mallara el koyma) usulünü devlet adamları üzerinde son derece tavizsiz bir biçimde tatbik eden Osmanlı hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) I. İbrahim
• B) II. Osman
• C) IV. Murad ✓
• D) I. Ahmet

IV. Murad, devlet otoritesini yeniden sağlamak (özellikle rüşveti ve liyakatsizliği engellemek) için 'Müsadere' sistemini (Padişahın, ölen veya suç işleyen kulunun malına el koyması) çok sert bir şekilde uygulamıştır. Bu, özel mülkiyetin gelişmesini engellemiş ancak merkezi otoriteyi geçici olarak güçlendirmiştir.

2. Sultan III. Selim devrinde, Avrupa'da meydana gelen siyasi ve teknolojik gelişmeleri yakından izleyebilmek için Londra, Viyana ve Paris gibi önemli merkezlerde kurulan diplomatik temsilciliklere ne ad verilmektedir?

• A) Sefaretnameler
• B) Konsolosluklar
• C) Daimi Elçilikler ✓
• D) Geçici Elçilikler

• Dönem: III. Selim (Nizam-ı Cedid). • İlk Daimi Elçilik: Londra (1793 - Yusuf Agah Efendi). • Diğerleri: Daha sonra Paris (Moralı Seyyid Ali) ve Viyana (İbrahim Afif) daimi elçilikleri açılmıştır. • Ayrım: Paris ve Viyana'ya Lale Devri'nde 'Geçici', III. Selim döneminde ise 'Daimi' elçiler gönderilmiştir.

3. 18. yüzyılda Osmanlı ordusuna hizmet etmek üzere Avrupa'dan davet edilen, Humbaracı Ocağı'nda modernleşme çalışmaları yapıp Hendesehane'nin açılmasına vesile olan Fransız kökenli askeri uzman kimdir?

• A) Said Efendi
• B) Comte de Bonneval ✓
• C) Moltke
• D) Baron de Tott

Comte de Bonneval, I. Mahmut döneminde Osmanlı'ya sığınmış ve Müslüman olarak 'Humbaracı Ahmet Paşa' adını almıştır. Topçu (Humbaracı) Ocağı'nı Batı tarzında modernleştirmiş ve 1734'te ilk askeri teknik okul olan 'Hendesehane'nin açılmasına öncülük etmiştir. Bu, 1739 Belgrad zaferinde etkili olmuştur.

4. Osmanlı Devleti'nde 17. yüzyılda yaşanan duraklamanın sebeplerini araştıran ve çözüm olarak Kanuni Sultan Süleyman devrindeki klasik kurumlara dönülmesini tavsiye eden yazılı metinlere (raporlara) ne isim verilirdi?

• A) Layiha ✓
• B) Kanunname
• C) Ferman
• D) Fetva

Layiha veya Risale, XVII. yüzyıl aydınlarının (Koçi Bey, Katip Çelebi) devletin bozulma nedenleri hakkında padişaha sundukları raporlardır. Bu raporlar, Batı'yı örnek almayı değil, Kanuni dönemindeki 'altın çağa' (liyakat, tımar sistemi, askeri disiplin) dönmeyi önermişlerdir.

5. 1718 Pasarofça Antlaşması'nın imzalanmasıyla başlayıp 1730'daki Patrona Halil İsyanı'na kadar süren, Osmanlı'da Avrupa'nın kültürel etkilerinin ilk kez yoğun olarak hissedildiği döneme hangi ad verilmiştir?

• A) Tanzimat Dönemi
• B) Meşrutiyet Dönemi
• C) Lale Devri ✓
• D) Nizam-ı Cedid Dönemi

Lale Devri (1718-1730), Padişah III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa dönemidir. Pasarofça Antlaşması ile barış dönemine girilmiş; matbaa, geçici elçilikler, çiçek aşısı, itfaiye (Tulumbacılar) gibi Batılı tarzda kültürel ve sosyal yenilikler yapılmıştır.

6. 18. yüzyılın sonlarında Rusya'nın Kırım'ı topraklarına katması (1783) ve akabinde Osmanlı'yı Yaş Antlaşması'na (1792) mecbur bırakmasının arkasında yatan temel Rus stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ✓
• B) Osmanlı'nın Fransa'ya savaş açması
• C) Celali İsyanları'nın Kırım'a sıçraması
• D) Kırım Hanı'nın Osmanlı'ya isyan etmesi

Rus Çariçesi II. Katerina'nın 'Grek Projesi' (Bizans'ı yeniden kurup torununu imparator yapmak) ve 'Sıcak Denizlere İnme' politikası, 18. yüzyıl boyunca Rusya'nın temel hedefi olmuştur. Kırım'ın ilhakı, bu hedefe (Karadeniz üzerinden Akdeniz'e inme) ulaşmak için atılan en stratejik adımdı.

7. Sultan III. Selim'in büyük umutlarla teşkilatlandırdığı Nizam-ı Cedit birlikleri, tarihlerindeki ilk ve en önemli askeri zaferini Akka önlerinde hangi ülkenin ordusuna karşı kazanmıştır?

• A) İngiltere
• B) Rusya
• C) Fransa ✓
• D) Avusturya

1798'de Mısır'ı işgal eden Napolyon Bonapart önderliğindeki Fransa ordusu, 1799'da Akka Kalesi önlerinde Cezzar Ahmet Paşa komutasındaki Nizam-ı Cedid askerleri tarafından durdurulmuştur. Bu zafer, Nizam-ı Cedid ordusunun tarihindeki ilk, en önemli ve tek başarısı olması bakımından sembolik bir öneme sahiptir; zira bu modern ordu kısa bir süre sonra (1807) Kabakçı Mustafa İsyanı ile lağvedilmiştir.

8. Nizam-ı Cedid ordusunun her türlü mali giderini karşılayabilmek ve mevcut hazineye yük olmasını engellemek amacıyla III. Selim tarafından ihdas edilen özel hazinenin ismi nedir?

• A) Hazine-i Amire
• B) Ceb-i Hümayun
• C) İrad-ı Cedid Hazinesi ✓
• D) Esham Hazinesi

III. Selim, Nizam-ı Cedid ordusunun maaş ve masraflarını mevcut devlet hazinesinden (Hazine-i Amire) ayırmak ve yeni gelir kaynakları oluşturmak amacıyla 'İrad-ı Cedid' (Yeni Gelir) adıyla özel bir hazine kurmuştur.

9. 17. yüzyıldan itibaren tımar sisteminin çöküşüyle beraber, devletin nakit ihtiyacını hızlıca karşılamak için vergi kaynaklarının peşin bedel alınarak mültezimlere kiralandığı usule ne ad verilirdi?

• A) Tımar
• B) Müsadere
• C) İltizam ✓
• D) Devşirme

İltizam sistemi, devletin acil nakit para (sıcak para) ihtiyacını karşılamak için tımar topraklarının vergi gelirlerinin açık artırmayla (ihale) peşin satılmasıdır. Bu ihaleyi alan kişiye 'Mültezim' denir. Bu sistem, kısa vadede hazineyi doldursa da, uzun vadede halkın daha çok ezilmesine ve Ayanların güçlenmesine yol açmıştır.

10. Bugünkü Türkiye-İran devlet sınırının temelini oluşturan ve 1639 senesinde Osmanlı İmparatorluğu ile Safevi Devleti (İran) arasında akdedilen tarihi antlaşma hangisidir?

• A) Ferhat Paşa
• B) Kasr-ı Şirin ✓
• C) Nasuh Paşa
• D) Amasya

Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639), bugünkü Türkiye-İran sınırını büyük ölçüde belirleyen antlaşmadır.

11. Avusturya Arşidükü'nün diplomatik protokol bakımından Osmanlı padişahına denk kabul edildiği ve Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğüne darbe vuran 1606 tarihli antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karlofça
• B) Kasr-ı Şirin
• C) İstanbul
• D) Zitvatorok ✓

Zitvatorok Antlaşması (1606) ile Avusturya Arşidükü (Kral), protokolde Osmanlı Padişahına eşit sayılmış (önceden Sadrazama eşitti) ve kendisine 'Cesar' (İmparator) denilmiştir. Bu, Osmanlı'nın siyasi üstünlüğünü kaybettiğini gösterir.

12. 17. yüzyılda Anadolu'yu kasıp kavuran Celâli İsyanları'nın Osmanlı Devleti üzerinde yarattığı tahribatlar düşünüldüğünde; I. Hazineye giren vergi miktarında düşüş yaşanması II. Taşra bölgelerinde asayiş ve sosyal nizamın altüst olması III. Tarımsal üretimin durma noktasına gelerek enflasyonun (fiyat artışlarının) tetiklenmesi gibi sonuçlardan hangileri doğrudan bu ayaklanmalarla ilişkilendirilebilir?

• A) I ve II
• B) Yalnız I
• C) Yalnız II
• D) I, II ve III ✓

Celali İsyanları vergi gelirlerinin azalmasına, köylerden kente göçe (Büyük Kaçgun) ve üretimin düşüp pahalılığın artmasına neden olmuştur.

13. Avrupa'nın içinde bulunduğu durumu ve kaydettiği ilerlemeleri yerinde gözlemleyip devlete bildirmeleri için Lale Devri'nde Viyana, Paris gibi merkezlere yollanan diplomatlara hangi unvan verilmiştir?

• A) Ateşe
• B) Geçici Elçi ✓
• C) Kalıcı Elçi
• D) Konsolos

Lale Devri'nde Avrupa'yı tanımak ve oradaki yenilikleri rapor etmek (sefaretname) amacıyla Paris'e (Yirmisekiz Mehmed Çelebi) ve Viyana'ya geçici elçiler gönderilmiştir. (Kalıcı elçilikler III. Selim döneminde kurulacaktır).

14. Sultan III. Mehmet'in ordunun başında bizzat sefere çıkarak Mohaç Meydan Muharebesi'nden yıllar sonra kazandığı en büyük sahra savaşı zaferi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çaldıran
• B) Kosova
• C) Haçova ✓
• D) Mercidabık

III. Mehmet komutasındaki ordu 1596 yılında Haçova Meydan Muharebesi'nde Avusturya ordusunu yenmiştir.

15. 17. yüzyılda tımar sisteminin gerilemesi neticesinde ordudaki asker açığını kapatmak için Anadolu'dan toplanan ve yalnızca sefer dönemlerinde maaş ödenen tüfekli ücretli askerlere ne denilmekteydi?

• A) Ayan
• B) Sekban ve Sarıca ✓
• C) Yeniçeri
• D) Akıncı

Devlet, Tımarlı Sipahi'nin yerini doldurmak için 'Sekban' ve 'Sarıca' adı verilen, tüfek kullanabilen Anadolu gençlerinden ücretli askerler (Levent) toplamaya başlamıştır. Savaş bitince işsiz kalan bu gruplar, Celali İsyanları'nın ana kitlesini oluşturmuşlardır.

16. Eyalet askerlerinin bel kemiği olan Tımarlı Sipahilerin 17. yüzyılda sayıca azalması üzerine, devletin askeri gücünü ayakta tutmak için doğrudan hazineden ulufe alarak geçinen hangi birliğin mevcudu bilinçli olarak çoğaltılmıştır?

• A) Kapıkulu askerleri ✓
• B) Azaplar
• C) Deliler
• D) Akıncılar

Tımar sisteminin bozulması ve savaş teknolojisindeki değişimler (ateşli silah kullanan piyade ihtiyacı), devleti merkez ordusuna yöneltmiştir. Bu nedenle devletten doğrudan maaş (Ulufe) alan Merkez Ordusu yani **Kapıkulu Askerleri** (özellikle Yeniçeriler) sayıca artırılmıştır. Bu durum hazine giderlerini büyük ölçüde yükseltmiştir.

17. Yeniçeri Ocağı'nı kaldırma fikrini planladığı için isyancı askerler tarafından tahttan indirilip Yedikule Zindanları'nda feci şekilde öldürülen ilk Osmanlı padişahı kimdir?

• A) I. Mustafa
• B) I. Murat
• C) II. Osman ✓
• D) II. Abdülhamid

II. Osman (Genç Osman), Hotin Seferi'nden sonra Yeniçeri Ocağını kaldırmak istediği anlaşılınca Yedikule Zindanları'na götürülerek şehit edilmiştir.

18. Osmanlı donanmasının 1645'te kuşatmaya başladığı ancak alınması çeyrek asra (24 yıl) yakın süren ve nihayetinde 1669'da Venediklilerden koparılan Doğu Akdeniz adası neresidir?

• A) Sakız
• B) Rodos
• C) Girit ✓
• D) Kıbrıs

24 yıl süren kuşatma sonucunda 1669'da Fazıl Ahmet Paşa tarafından fethedilen ada Girit Adası'dır.

19. Otuzdan fazla devlet adamının isyancı askerlerin talebi doğrultusunda Sultanahmet Meydanı'ndaki çınar ağaçlarına asılmasıyla sonuçlanan 1656 tarihli Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakiye), hangi padişahın saltanatı sırasında gerçekleşmiştir?

• A) I. Süleyman
• B) I. Ahmet
• C) IV. Mehmet ✓
• D) II. Osman

1656 yılında meydana gelen 'Vaka-i Vakvakiye' veya 'Çınar Vakası', devletin en üst bürokratlarından 30'a yakın kişinin çınar ağacına asılması olayıdır. Bu olay IV. Mehmet döneminde yaşanmıştır.

20. Osmanlı İmparatorluğu'nun 17. yüzyılda Avusturya ordusuna karşı elde ettiği son büyük askeri zaferin ve Uyvar Kalesi fethinin ardından 1664 yılında taraflar arasında akdedilen antlaşma nedir?

• A) Vasvar Antlaşması ✓
• B) Zitvatorok Antlaşması
• C) Karlofça Antlaşması
• D) Bucaş Antlaşması

Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın Avusturya seferi (Uyvar Kalesi'nin fethi) sonrası Vasvar Antlaşması (1664) imzalanmıştır. Bu antlaşma, Avusturya'ya karşı kazanılan son zafer ve toprak kazanılan son antlaşmalardan biridir. (Bucaş ise Lehistan'a karşıdır).

21. Osmanlı Devleti'nin Gerileme Dönemi'ni kapatıp Dağılma Dönemi'ne girmesine yol açan ve Kırım'ın Rusya hakimiyetinde olduğunu kalıcı olarak teyit eden 1792 tarihli siyasi antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Aynalıkavak Tenkihnamesi
• B) Küçük Kaynarca Antlaşması
• C) Ziştovi Antlaşması
• D) Yaş Antlaşması ✓

Yaş Antlaşması (1792), Osmanlı'nın Rusya (ve Avusturya ile Ziştovi) ile yaptığı savaşları bitirmiştir. Bu antlaşma ile Osmanlı, Kırım'ın (1783'te ilhak edilmişti) Rusya'ya ait olduğunu çaresizce kabul etmiştir. Bu, Dağılma Dönemi'nin başlangıcı sayılır.

22. Sultan III. Selim'in büyük emeklerle vücuda getirdiği Nizam-ı Cedit reformlarının tamamen ortadan kaldırılmasına ve kendisinin padişahlıktan edilmesine neden olan gerici ayaklanma hangisidir?

• A) 31 Mart Vakası
• B) Kabakçı Mustafa İsyanı ✓
• C) Patrona Halil İsyanı
• D) Edirne Vakası

Kabakçı Mustafa İsyanı (1807), Nizam-ı Cedid yeniliklerine karşı olan Yeniçerilerin ve bazı ulema gruplarının çıkardığı bir gerici isyandır. Bu isyan sonucunda III. Selim tahttan indirilmiş, Nizam-ı Cedid ıslahatları ve ordusu dağıtılmıştır.

23. 17. yüzyılda Anadolu'da medrese öğrencileri tarafından çıkarılan Suhte (Softa) İsyanları'nın temel dinamikleri göz önüne alındığında, aşağıdaki sebeplerden hangisi bu ayaklanmaların bir tetikleyicisi olarak gösterilemez?

• A) Medreselere kapasitenin üzerinde öğrenci alınması
• B) Artan enflasyon sebebiyle medrese gelirlerinin azalması
• C) Köylünün ağır vergileri ödeyememesi ✓
• D) İlmiye sınıfında yükselmenin rüşvete bağlı olması

Suhte (medrese öğrencisi) ayaklanmaları eğitim ve ilmiye sınıfındaki bozulmalarla ilgilidir. Köylünün ağır vergileri ödeyememesi Celali İsyanları'nın nedenidir.

24. 17. yüzyıl itibarıyla Osmanlı sosyo-ekonomik yapısının temel taşı olan dirlik (tımar) sisteminin yozlaşması beraberinde pek çok sorun getirmiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu bozulmanın doğurduğu sonuçlardan biri değildir?

• A) Üretimin azalması
• B) Köylülerin göç etmesi
• C) Halktan yeteri derecede vergi toplanamaması
• D) Örfi vergilerin köylüden alınmasının yasaklanması ✓

Tımarın bozulmasıyla devletin nakit ihtiyacı artmış ve halktan alınan vergiler (avarız vb.) daha da ağırlaşmıştır. Yasaklanma söz konusu değildir.

25. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması metninde yer alan ve ilerleyen yıllarda Rusya'ya Osmanlı'nın iç meselelerine müdahale etme hususunda en büyük diplomatik kozu sağlayan imtiyaz aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İstanbul'da daimi elçilik açma hakkı
• B) Kapitülasyonlardan yararlanma hakkı
• C) Karadeniz'de donanma bulundurma hakkı
• D) Osmanlı'daki Ortodoks Hristiyanların koruyuculuğunu üstlenme hakkı ✓

Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya'ya İstanbul'da daimi elçilik ve Balkanlar'da konsolosluk açma hakkı verilmiştir. Ancak Rusya'nın Osmanlı'nın iç işlerine (özellikle Ortodoks tebaa üzerinden) sürekli karışması için en büyük yasal zemini ve diplomatik kozu sağlayan gelişme, Rusya'ya Ortodoksların koruyuculuğunu (himayesini) üstlenme hakkının verilmesidir.