XVIII. Yüzyıl Osmanlı (Gerileme ve Dağılma Başlangıcı) 2

1. Osmanlı tarihinde Sultan III. Selim devri reformları (Nizam-ı Cedit) düşünüldüğünde, aşağıdaki seçeneklerden hangisi bu dönemde hayata geçirilen yenilikler arasında yer almaz?

• A) Askeri teknik okullarda Fransızca'nın zorunlu yabancı dil olarak okutulması
• B) Avrupa'nın önemli başkentlerinde ilk daimi (sürekli) elçiliklerin açılması
• C) Batı tarzı askerî birliklerin oluşturulması
• D) Batı'dan ilk kez askeri alanda yararlanılmak üzere uzman getirilmesi ✓

Batı'dan askeri alanda yararlanılmak üzere ilk teknik uzmanların getirilmesi I. Mahmud Dönemi'nde (Humbaracı Ahmet Paşa / Comte de Bonneval) olmuştur. Fransızcanın zorunlu dil olması, daimi elçiliklerin açılması (ilk daimi elçi Yusuf Agâh Efendi - Londra) ve Batı tarzı ilk ordu (Nizam-ı Cedit) III. Selim dönemi gelişmeleridir.

2. Osmanlı maliyesinde 18. yüzyılda devletin nakit ihtiyacını karşılamak amacıyla hazırlanan iç borçlanma (Esham sistemi) senetleri fiilen hangi padişah döneminde uygulanmaya (satışa çıkarılmaya) başlanmıştır?

• A) III. Mustafa
• B) I. Abdülhamid ✓
• C) III. Selim
• D) I. Mahmut

Esham (iç borçlanma) sistemi, III. Mustafa döneminde planlanmış ve kanunlaşmış olsa da, fiilen uygulanması ve senetlerin satışa çıkarılarak iç borçlanmanın başlatılması 1775 yılında I. Abdülhamid döneminde gerçekleşmiştir.

3. I. Osmanlı Devleti II. İngiltere III. Avusturya-Macaristan 1789 Fransız İhtilali'nin ortaya çıkardığı milliyetçilik (ulusçuluk) fikri, yukarıdaki devletlerden hangilerinin toprak bütünlüğünü diğerlerine nazaran daha fazla tehdit etmiştir?

• A) Yalnız II
• B) I ve II
• C) Yalnız I
• D) I ve III ✓

Çok uluslu imparatorluklar olan Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik (ulusçuluk) akımından en çok ve olumsuz etkilenen devletlerdir.

4. Osmanlı Devleti'nde Lale Devri olarak bilinen süreçte matbaa, geçici elçilikler ve yeni mimari üsluplar gibi pek çok yenilik yaşanmıştır. Ancak bu dönemde hangi alanda belirgin bir ıslahat veya yenilik hareketinden söz edilemez?

• A) Kültürel
• B) Diplomatik
• C) Askeri ✓
• D) Sosyal

Lale Devri (1718-1730), Pasarofça Antlaşması ile başlayan bir barış dönemidir. Bu dönemde matbaa (kültürel), elçilik (diplomatik), mimari ve itfaiye (sosyal) yenilikler yapılmış, ancak Patrona Halil İsyanı korkusuyla ordu (askeri) alanında köklü bir ıslahat yapılmamıştır. Askeri ıslahatlar, I. Mahmut döneminde başlamıştır.

5. Sultan III. Selim, devleti eski gücüne kavuşturacak ıslahatları (Nizam-ı Cedit) planlarken, mevcut sorunları ve çözüm önerilerini belirlemek üzere devlet adamlarına hazırlattığı raporlara ne isim verilmiştir?

• A) Layiha ✓
• B) Fetva
• C) Risale
• D) Sefaretname

III. Selim, Nizam-ı Cedid ıslahatlarına başlamadan önce, devletin sorunlarını ve çözüm yollarını tespit etmek amacıyla yerli ve yabancı uzmanlardan raporlar (Layiha) istemiştir. (XVII. yüzyılda Koçi Bey'in sunduklarına ise 'Risale' deniyordu).

6. 18. yüzyılda Osmanlı mimarisinde Klasik dönemin sona erdiğini müjdeleyen, yapımında Batı (Avrupa) kökenli Barok ve Rokoko üsluplarının kullanıldığı ilk anıtsal cami aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ortaköy Camii
• B) Sultanahmet Camii
• C) Nuruosmaniye Camii ✓
• D) Süleymaniye Camii

Nuruosmaniye Camii (1755), I. Mahmut döneminde başlamış, III. Osman döneminde bitirilmiştir. Klasik Osmanlı mimarisinden (kare plan, büyük kubbe) farklı olarak, Avrupa Barok ve Rokoko üslubunun (kavisli çizgiler, yoğun süslemeler) uygulandığı ilk büyük camidir.

7. Aşağıda isimleri geçen tarihi yapılardan hangisi, Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyılında başlayan Avrupa mimarisi (Barok/Rokoko) etkilerinin bir ürünü değildir?

• A) Beylerbeyi Camii
• B) Laleli Külliyesi
• C) İshak Paşa Sarayı
• D) Sultanahmet Camii ✓

Sultanahmet Camii, 1616 yılında (XVII. yüzyıl) Osmanlı Devleti'nin Klasik Dönemi'nde Türk-İslam tarzı mimari ile yapılmış bir eserdir. Avrupa tarzı mimari (Barok ve Rokoko) XVIII. yüzyıldan itibaren görülmeye başlanmıştır.

8. Sultan III. Ahmet devrini (Lale Devri) karakterize eden yenilik ve gelişmeler dikkate alındığında, aşağıdaki olaylardan hangisi bu döneme ait bir icraat olarak gösterilemez?

• A) Çiçek aşısının uygulanması
• B) Resmî Gazete'nin yayımlanması ✓
• C) İlk Türk matbaasının açılması
• D) Tercüme Encümenliğinin kurulması

III. Ahmet Dönemi (Lale Devri) yenilikleri arasında matbaa, çiçek aşısı, tercüme faaliyetleri vardır. Ancak ilk resmi gazete (Takvim-i Vakayi) II. Mahmud döneminde (1831) çıkarılmıştır.

9. I. Rusya II. İngiltere III. Avusturya 1791'den sonraki süreçte, değişen Avrupa dengeleri ışığında yukarıdaki devletlerden hangileri Osmanlı İmparatorluğu'na yönelik politikalarını barış ve toprak bütünlüğünü koruma eksenine kaydırmıştır?

• A) Yalnız II
• B) II ve III ✓
• C) I, II ve III
• D) I ve III

1789 Fransız İhtilali'nin yıkıcı etkisi ve Rusya'nın giderek güçlenmesi üzerine Avusturya (1791 Ziştovi Antlaşması ile) ve İngiltere, çıkarları gereği Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma ve barış siyasetine yönelmişlerdir. Rusya ise sıcak denizlere inme ve yayılmacı politikasına (1792 Yaş Antlaşması ve sonrasında) taviz vermeden devam etmiştir.

10. 18. yüzyılda insanlık tarihinin seyrini değiştiren, üretim biçimlerinde köklü dönüşümler yaratan Sanayi İnkılabı ilk olarak hangi devlette ortaya çıkmıştır?

• A) Almanya
• B) İngiltere ✓
• C) İspanya
• D) Fransa

Sanayi İnkılabı, 18. yüzyılda ilk olarak İngiltere'de (Manchester) dokuma sanayiinde başlamıştır.

11. Lale Devri'nde inşa edilen, kavisli hatları ve süslemeleriyle Osmanlı mimarisinde Barok tarzının ilk örneklerinden biri sayılan ve sanat tarihinde 'Batı'ya açılan ilk pencere' olarak da tanımlanan anıtsal çeşme hangisidir?

• A) Alman Çeşmesi
• B) III. Ahmet Çeşmesi ✓
• C) Azapkapı Çeşmesi
• D) Tophane Çeşmesi

Topkapı Sarayı'nın girişindeki (Bab-ı Hümayun önü) III. Ahmet Çeşmesi (1728), Klasik Osmanlı mimarisinden (sadeliğinden) farklı olarak, aşırı süslemeleri, kavisli çizgileri ve saçaklarıyla Batı (Barok ve Rokoko) etkilerinin görüldüğü ilk ve en önemli sivil mimari örneklerinden biridir.

12. İngiltere'nin İstanbul büyükelçisinin eşi Lady Montagu'nun (Leydi Montegü) 'Türkiye Mektupları' isimli eserinde, Osmanlı topraklarında çiçek hastalığına karşı bir aşılama yöntemi uygulandığını anlatması, yazarın aşağıdaki padişahlardan hangisinin dönemine tanıklık ettiğini gösterir?

• A) III.Ahmet ✓
• B) I.Mahmud
• C) III.Selim
• D) IV.Murat

Lady Montagu'nun bahsettiği dönem, Lale Devri'ne denk gelen III. Ahmet dönemidir (1703-1730). Çiçek aşısı bu dönemde uygulanmıştır.

13. Sultan III. Selim devrinde, Nizam-ı Cedid ordusunun topçu ve istihkam subayı ihtiyacını karşılamak üzere kurulan ve günümüzde İstanbul Teknik Üniversitesi'nin (İTÜ) de temeli olarak kabul edilen askeri öğretim kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hendesehane
• B) Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi)
• C) Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara Mühendishanesi) ✓
• D) Mekteb-i Tıbbiye

Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara Mühendishanesi) (1795), III. Selim tarafından Nizam-ı Cedid ordusuna topçu, istihkam ve mühendis subaylar yetiştirmek amacıyla Batı tarzında açılan modern askeri okuldur. Günümüz İTÜ'sünün temelini oluşturur.

14. Lale Devri ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa başkentlerine 'geçici elçiler' yollamasındaki asıl maksat neydi?

• A) Askeri yardım istemek
• B) Toprak satmak
• C) Batı'daki teknik, kültürel ve sosyal yenilikleri gözlemleyip rapor etmek ✓
• D) Ticari antlaşmalar yapmak

Lale Devri'nde (III. Ahmet), Pasarofça yenilgisinden sonra Batı'nın üstünlüğü kabul edilmişti. Bu nedenle Paris (Yirmisekiz Mehmed Çelebi), Viyana gibi başkentlere gönderilen elçilerin temel görevi, Avrupa'nın 'geri kalmışlığının' nedenlerini anlamak ve oradaki yenilikleri (sefaretname) İstanbul'a rapor etmekti.

15. Lale Devri'nde (1718-1730) şehirde çıkan yangınlara daha sistemli ve hızlı müdahale edebilmek amacıyla kurulan teşkilat aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Telgraf teşkilatı
• B) Demiryolu idaresi
• C) İtfaiye teşkilatı (Tulumbacılar Ocağı) ✓
• D) Posta teşkilatı

Lale Devri'nde (III. Ahmet dönemi) İstanbul'da sıkça yaşanan mahalle yangınlarıyla mücadele etmek amacıyla yeniçeri ocağına bağlı olarak 'Tulumbacılar Ocağı' (itfaiye teşkilatı) kurulmuştur.

16. 18. yüzyılda Avrupa'da meydana gelen ve üretim araçlarını dönüştürerek Osmanlı Devleti'nin küçük atölyelere dayalı ekonomisini sarsan, ticari üstünlüğün tamamen Avrupa'ya geçmesine neden olan tarihi olay hangisidir?

• A) Fransız İhtilali
• B) Sanayi İnkılabı ✓
• C) Aydınlanma Çağı
• D) Rönesans

Sanayi İnkılabı ile Avrupa'da seri ve ucuz üretime geçilmesi, Osmanlı'nın küçük atölye üretimini çökertmiş ve ekonomik dengenin Osmanlı aleyhine bozulmasına neden olmuştur.

17. 18. yüzyıl başlarında imzalanan ve Osmanlı Devleti'nin, elden çıkan topraklarını geri kazanma hayalini yitirerek Batı'nın üstünlüğünü zımnen kabullendiği, ardından da Lale Devri'ne girilmesine zemin hazırlayan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Belgrad Antlaşması (1739)
• B) Prut Antlaşması (1711)
• C) Pasarofça Antlaşması (1718) ✓
• D) Yaş Antlaşması (1792)

Osmanlı, Prut zaferinden (1711) aldığı ümitle Venedik ve Avusturya'ya savaş açmış, ancak 1718'de Pasarofça'da ağır bir yenilgi almıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı, Karlofça'da kaybettiği yerleri geri alma ümidini tamamen kaybetmiş ve 'Lale Devri' denilen Batı'nın üstünlüğünü (kültürel alanda) kabul etme sürecine girmiştir.

18. I. Küçük Kaynarca Antlaşması II. Aynalıkavak Tenkihnamesi III. Yaş Antlaşması Osmanlı İmparatorluğu'nun Kırım üzerindeki hakimiyetini adım adım yitirdiği süreci anlatan yukarıdaki antlaşmaların (bağımsızlık-özerklik-ilhak) kronolojik sıralaması hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) I - II - III ✓
• B) II - III - I
• C) I - III - II
• D) III - II - I

Kırım'ın elden çıkış süreci: 1774 Küçük Kaynarca (Bağımsızlık), 1779 Aynalıkavak (Rus yanlısı Han seçimi), 1792 Yaş Antlaşması (Rusya'ya ait olduğunun kabulü). Sıralama I-II-III'tür.

19. 1. Türkler, Avrupa'dan atılacak. 2. İstanbul merkez olmak üzere bir Rus prensinin yönetiminde bir devlet kurulacak. Rus Prensi Potemkin'in şekillendirdiği ve yukarıdaki yıkıcı hedefleri barındıran Osmanlı karşıtı diplomatik vizyonun adı nedir?

• A) Grek ✓
• B) Dakya
• C) Panslavizm
• D) Don - Volga

Rus Prensi Potemkin tarafından hazırlanan 'Doğu Sisteminin Büyük Planı' veya 'Grek Projesi'ne göre Türkler Avrupa'dan atılacak ve idaresinde bir Rus prensinin olduğu (Bizans'ı canlandırma amaçlı) Grek Devleti kurulacaktı.

20. Sultan III. Selim devrinde, devletin köklü sorunlarına çözümler bulmak ve Nizam-ı Cedit reformlarını istişare etmek gayesiyle devlet erkanının ve alimlerin katılımıyla oluşturulan kurula ne ad verilmektedir?

• A) Divan-ı Hümayun
• B) Meşveret Meclisi ✓
• C) Meclis-i Vala
• D) Meclis-i Mebusan

Meşveret Meclisi (Danışma Meclisi), III. Selim'in, yapılacak ıslahatlar (Nizam-ı Cedid) konusunda devlet adamlarının ve alimlerin (Layiha/Rapor sunan) görüşlerini aldığı geniş katılımlı danışma toplantılarıdır.

21. Lale Devri yıllarında Osmanlı Devleti'nin Paris'e yolladığı ilk geçici elçi olan ve dönüşünde Fransa'daki izlenimlerini 'Sefaretname' adlı raporunda toplayarak devlet ricaline sunan diplomat kimdir?

• A) Humbaracı Ahmet Paşa
• B) Nedim
• C) Yirmisekiz Mehmed Çelebi ✓
• D) İbrahim Müteferrika

Yirmisekiz Mehmed Çelebi, Lale Devri'nde Paris'e gönderilen ilk geçici elçidir. Burada gördüğü sarayları, bahçeleri, sosyal hayatı ve teknik gelişmeleri 'Sefaretname' adlı raporunda yazmış, bu rapor Sadabad Sarayı gibi Batı tarzı mimarinin yapılmasına ilham kaynağı olmuştur.

22. Lale Devri'nin eğlence ve zevk anlayışını yansıtan, Avrupa saray mimarisinden esinlenilerek Kağıthane'de inşa edilen ve devrin sembolü haline gelen ünlü kompleksin adı nedir?

• A) Dolmabahçe Sarayı
• B) Topkapı Sarayı
• C) Sadabad Sarayı ✓
• D) Yıldız Sarayı

Sadabad Sarayı (ve çevresindeki kasırlar), Lale Devri'nin simge yapısıdır. Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin Paris Sefaretnamesi'nde anlattığı Versay Sarayı'ndan esinlenerek Kağıthane'de inşa edilmiş, dönemin zevk ve sefa (eğlence) anlayışının merkezi olmuştur. (Patrona Halil İsyanı'nda yıkılmıştır).

23. 1739 ile 1746 yılları arasında İran hakimi Nadir Şah ile süregelen çatışmaları noktalayan ve iki devlet arasındaki sınırı 1639'daki Kasr-ı Şirin Antlaşması hükümlerine geri döndüren diplomatik metin hangisidir?

• A) Amasya Antlaşması
• B) Ahmet Paşa Antlaşması
• C) Kerden Antlaşması ✓
• D) Yaş Antlaşması

Kerden Antlaşması (1746), I. Mahmut döneminde İran (Afşar Hanedanı) ile imzalanmıştır. Bu antlaşma ile her iki taraf da kazandığı toprakları geri vermiş ve 1639'daki Kasr-ı Şirin sınırlarına dönülmüştür. Bu, Osmanlı'nın Doğu'daki son büyük antlaşmasıdır.

24. 18. yüzyıldan başlayarak I. Dünya Savaşı'na dek uzanan süreçte Osmanlı Devleti, Avrupa'nın önde gelen güçlü ülkelerini 'Düvel-i Muazzama' tabiriyle tanımlamıştır. Bu bağlamda aşağıdaki ülkelerden hangisi, Osmanlı'nın bu nitelemeyi kullandığı devletler zümresinde yer almamaktadır?

• A) Fransa
• B) İngiltere
• C) Avusturya
• D) İspanya ✓

Düvel-i Muazzama (Büyük Devletler) tabiri genellikle İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve (sonradan) Prusya/Almanya ve İtalya için kullanılmıştır. İspanya bu grupta yer almaz.

25. 18. yüzyılın kapanışında (1789) patlak veren ve yaydığı 'milliyetçilik (ulusçuluk)' ideolojisi ile Osmanlı İmparatorluğu da dahil olmak üzere çok uluslu devletlerin parçalanma sürecinin fitilini ateşleyen küresel hadise aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Viyana Kongresi
• B) Sanayi Devrimi
• C) Fransız İhtilali ✓
• D) Coğrafi Keşifler

Fransız İhtilali (1789), 'Her millete bir devlet' sloganını (milliyetçilik) ve 'özgürlük, eşitlik, adalet' fikirlerini (liberalizm) yaymıştır. Bu durum, Osmanlı (ve Avusturya-Macaristan) gibi çok uluslu (Sırp, Rum, Bulgar, Arap vb.) imparatorlukların parçalanmasına (Balkan isyanları) zemin hazırlamıştır.