XVIII. Yüzyıl Osmanlı (Gerileme ve Dağılma Başlangıcı) 3

1. 1711 senesinde Rus Çarlığı ile Osmanlı İmparatorluğu arasında akdedilen Prut Antlaşması'nın, dönemin Osmanlı devlet politikası açısından taşıdığı anlam aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Batı'da ilk toprak kaybının yaşanması
• B) Lale Devri'nin başlaması
• C) Karlofça Antlaşması'yla kaybedilen yerleri geri alma ümidinin artması ✓
• D) Kırım'ın kaybedilmesi

Prut Antlaşması, Rusya'ya karşı kazanılan bir zaferdir. Bu zaferle, 1700'de Rusya'ya verilen Azak Kalesi geri alınmıştır. Bu başarı, Osmanlı'ya 1699 Karlofça'da kaybettiği diğer toprakları da (Avusturya, Venedik) geri alabileceği yönünde bir özgüven (ümit) vermiş, ancak 1718 Pasarofça yenilgisiyle bu ümit sona ermiştir.

2. Osmanlı tarihinde zevk, eğlence ve yenileşme hareketleriyle öne çıkan ve 'Lale Devri' olarak adlandırılan dönem hangi yıllar arasına tekabül eder?

• A) 1700-1715
• B) 1718-1730 ✓
• C) 1750-1760
• D) 1402-1413

Lale Devri, 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren dönemdir.

3. Sultan III. Selim devrinde, Mühendishane-i Berr-i Hümayun gibi Avrupa tarzı ve özellikle Fransızca eğitim veren askeri okulların kurulmasının arkasında yatan asıl düşünce nedir?

• A) Batı edebiyatını takip etmek
• B) Halka Fransızca öğretmek
• C) Batı askeri tekniğini ve stratejilerini anlayacak subaylar yetiştirmek ✓
• D) Medrese eğitimini kaldırmak

Nizam-ı Cedid ıslahatları, Batı'nın askeri üstünlüğünün 'teknik bilgi'den kaynaklandığını kabul etmiştir. Bu nedenle açılan okullarda, Batı'nın askeri ve mühendislik kitaplarını (taktik, balistik, istihkam) doğrudan kaynağından okuyup anlayabilecek (özellikle Fransızca bilen) subayların yetiştirilmesi amaçlanmıştır.

4. 18. yüzyıl süresince Osmanlı İmparatorluğu'nu savaş alanlarında en çok yıpratan ve en büyük toprak kayıplarını yaşatan iki rakip devlet aşağıdakilerden hangileridir?

• A) İran ve İsveç
• B) Venedik ve Lehistan
• C) Fransa ve İngiltere
• D) Avusturya ve Rusya ✓

XVIII. yüzyıl (Gerileme Dönemi), tamamen Avusturya ve (özellikle) Rusya ile yapılan savaşlarla geçmiştir. Pasarofça, Belgrad, Küçük Kaynarca, Ziştovi, Yaş Antlaşmalarının tamamı bu iki devlete karşı yapılan savaşların sonucudur. Osmanlı, bu iki devlete karşı (Kırım, Belgrad, Macaristan'ın kalanı vb.) çok büyük topraklar kaybetmiştir.

5. 1791 yılında Osmanlı ile Avusturya arasında akdedilen Ziştovi Antlaşması'nın, Avusturya'nın savaşta üstün olmasına rağmen Osmanlı'ya savaş öncesi sınırlarını iade edecek kadar yumuşak olmasının temel gerekçesi nedir?

• A) Avusturya'nın, Rusya ile arasının açılması
• B) Osmanlı ordusunun çok güçlü olması
• C) Avusturya'nın, 1789 Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımlarından korkması ✓
• D) İngiltere'nin Osmanlı'ya yardım etmesi

Avusturya, 1789'da başlayan Fransız İhtilali'nin (milliyetçilik, özgürlük) kendi bünyesindeki (Macar, Çek, Hırvat vb.) azınlıkları etkilemesinden ve imparatorluğunun parçalanmasından korkmuştur. Bu nedenle Osmanlı ile savaşı hızla bitirip (Ziştovi), dikkatini Fransa'ya çevirmek zorunda kalmıştır.

6. 18. yüzyılın sonlarına doğru, III. Selim saltanatı yıllarında, Fransız İhtilali'nin ateşlediği ulusçuluk fikirlerinden ilham alarak Osmanlı yönetimine karşı ayaklanan ilk Balkan milleti hangisidir?

• A) Rum İsyanı (Yunanlılar)
• B) Sırp İsyanı ✓
• C) Bulgar İsyanı
• D) Ermeni İsyanı

Fransız İhtilali'nden etkilenerek Osmanlı'ya karşı bağımsızlık amacıyla isyan eden ilk millet Sırplardır. Kara Yorgi önderliğindeki Sırp İsyanı (1804), III. Selim'in son dönemlerinde başlamış ve Balkanlardaki ulusçuluk hareketlerinin fitilini ateşlemiştir.

7. Fransız ordularının Mısır seferi sırasında Suriye'ye yönelen Napolyon Bonapart'ı Akka Kalesi önlerinde mağlup eden ve Napolyon'un 'Kader beni bir ihtiyarın eline düşürdü' diyerek övdüğü ünlü Osmanlı veziri kimdir?

• A) Tepedelenli Ali Paşa
• B) Alemdar Mustafa Paşa
• C) Cezzar Ahmet Paşa ✓
• D) Kavalalı Mehmed Ali Paşa

Cezzar Ahmet Paşa, Akka valisi iken, Napolyon'un Suriye ilerleyişini Nizam-ı Cedid askerlerinin de yardımıyla Akka Kalesi önlerinde (1799) durdurmayı başarmıştır. Bu, Napolyon'un kariyerindeki ilk önemli başarısızlıklardan biridir.

8. Rus Çariçesi II. Katerina ve Avusturya İmparatoru II. Joseph'in ortaklaşa kurguladıkları, Osmanlı Devleti'ni haritadan silip İstanbul'u başkent yapacak yeni bir Ortodoks imparatorluğu (Bizans'ı yeniden diriltme) kurmayı hedefleyen gizli plana/projeye ne ad verilir?

• A) Dakya Projesi
• B) Grek Projesi ✓
• C) Şark Meselesi
• D) Panislavizm

Grek Projesi, Rus Çariçesi II. Katerina'nın en büyük hayali olmakla birlikte, Avusturya İmparatoru II. Joseph ile mektuplaşarak ortaklaşa kurguladıkları gizli bir plandır. Amacı İstanbul'u (Çargrad) ele geçirerek merkezi İstanbul olan yeni bir Bizans imparatorluğu kurmak ve başına Katerina'nın torunu Konstantin'i geçirmektir. Adaylar genellikle bu projeyi yine aynı iki devletin ortak planı olan Dakya Projesi ile karıştırmaktadır. Dakya Projesi, Eflak, Boğdan ve Besarabya'da tampon bir devlet kurmayı amaçlarken; Grek Projesi doğrudan İstanbul merkezli yeni bir imparatorluk hayalidir. Soru kökündeki 'İstanbul'u başkent yapacak' vurgusu bizi kesin olarak Grek Projesi'ne götürür.

9. Sultan III. Selim'in başlattığı ve Nizam-ı Cedid olarak bilinen köklü modernleşme hareketleri, hangi gerici ayaklanmanın patlak vermesiyle son bulmuş ve padişahın tahttan indirilmesiyle sonuçlanmıştır?

• A) Patrona Halil İsyanı
• B) Kabakçı Mustafa İsyanı ✓
• C) Edirne Vakası
• D) 31 Mart Vakası

Kabakçı Mustafa İsyanı (1807), Nizam-ı Cedid yeniliklerine karşı olan Yeniçerilerin (özellikle Yamaklar) ve bazı tutucu grupların çıkardığı bir gerici isyandır. Bu isyan sonucunda III. Selim tahttan indirilmiş, Nizam-ı Cedid ıslahatları ve ordusu dağıtılmıştır.

10. Osmanlı diplomasisi açısından büyük bir yıkım olan ve Kırım Hanlığı'nın Osmanlı himayesinden çıkarak bağımsız bir devlet statüsü kazanmasına neden olan 18. yüzyıl antlaşması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yaş
• B) Hünkâr İskelesi
• C) Küçük Kaynarca ✓
• D) Belgrad

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım Osmanlı himayesinden çıkarak bağımsız olmuştur. (Bu durum, Osmanlı'nın tamamı Türk ve Müslüman olan bir toprağı ilk kez kaybetmesidir.) Adayların sıklıkla karıştırdığı 1792 Yaş Antlaşması ise, Kırım'ın bağımsız olduğu değil, doğrudan Rusya'ya ait olduğunun Osmanlı tarafından resmen kabul edildiği antlaşmadır.

11. 18. yüzyılda devletin nakit ihtiyacını karşılamak için tımar sisteminin yerine getirilen, ancak vergi kaynaklarının mültezimlere hayat boyu kiralanmasıyla 'Ayan' adı verilen yerel feodal güçlerin ortaya çıkmasına yol açan ekonomik modelin adı nedir?

• A) Malikane Sistemi ✓
• B) İltizam Sistemi
• C) Müsadere Sistemi
• D) Devşirme Sistemi

Malikane Sistemi (1695'ten itibaren), İltizam sisteminin bir ileri aşamasıdır. İltizam 3-5 yıl için verilirken, Malikane'de vergiler 'ömür boyu' kiralanmıştır. Bu sistemi alan Ayanlar, bulundukları bölgede zenginleşmiş ve merkezi otoriteye (Padişah) kafa tutacak güce erişmişlerdir.

12. 18. yüzyıl islahat hareketlerine yön veren Sultan III. Selim, devletin çehresini değiştirecek yenilikleri planlarken en çok hangi Avrupa devletinin kurumlarını rol model olarak belirlemiştir?

• A) İngiltere
• B) Fransa ✓
• C) Almanya
• D) İtalya

III. Selim şehzadeliği sırasında Fransa kralı ile mektuplaşmış ve padişah olunca ıslahatlarda daha çok Fransa'yı örnek almıştır.

13. Sultan I. Abdülhamid devrinde, Yeniçerilerin maaş cüzdanları olan 'ulufelerin' (esame) sivil halk arasında bir ticaret aracı gibi alınıp satılmasının yasaklanmasındaki temel devlet politikası nedir?

• A) Ulemanın maaşlarını artırmak
• B) Devlet hazinesindeki açığı kapatmak ve asker olmayanların maaş almasını engellemek ✓
• C) Yeniçerilerin evlenmesini teşvik etmek
• D) Yeniçerilerin zenginleşmesini sağlamak

Zamanla 'esame' denilen Yeniçeri maaş kartları, askerlikle ilgisi olmayan kişiler tarafından (sarraflar, siviller) alınıp satılan bir 'hisse senedi' haline gelmişti. Devlet, fiilen asker olmayan binlerce kişiye maaş (ulufe) ödemek zorunda kalıyordu. I. Abdülhamid, bu usulsüzlüğü yasaklayarak hazine açığını kapatmaya çalışmıştır.

14. 1768 ile 1774 yılları arasında cereyan eden çetin Osmanlı-Rus Harbi esnasında, Rus donanmasının Baltık Denizi'nden yola çıkıp Akdeniz'e inerek Osmanlı gemilerini gafil avlayıp yaktığı liman şehri neresidir?

• A) İnebahtı
• B) Kırım
• C) Sinop
• D) Çeşme ✓

1770 yılında Ruslar, Çeşme Limanı'na baskın düzenleyerek Osmanlı donanmasını yakmışlardır.

15. 18. yüzyılın ilk yarısında, İbrahim Müteferrika ve Yirmisekiz Çelebizade Sait Efendi'nin yoğun çabalarıyla Osmanlı kültür hayatına kazandırılan en büyük teknolojik yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çiçek aşısı
• B) Özel gazete
• C) Türk matbaası ✓
• D) Telgraf

Lale Devri'nde (1727) İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi tarafından ilk Türk matbaası kurulmuştur.

16. 18. yüzyılda Sultan III. Selim tarafından devletin idari, askeri ve ekonomik yapısını Batı normlarına göre yeniden şekillendirmek amacıyla başlatılan kapsamlı reform programına ve bu programla kurulan yeni orduya verilen genel ad nedir?

• A) Nizam-ı Cedit ✓
• B) Kanunname-i Ali Osmanî
• C) İrad-ı Cedit
• D) Sekban-ı Cedit

III. Selim Dönemi'nde yapılan yeniliklerin tümüne ve bu dönemde kurulan orduya 'Yeni Düzen' anlamına gelen 'Nizam-ı Cedit' adı verilmiştir.

17. Sultan III. Mustafa devrinde Osmanlı hizmetine giren, Çeşme'deki donanma felaketinin ardından bahriyeyi ayağa kaldıran ve Sürat Topçuları Ocağı'nı kurarak topçu birliklerini modernize eden Macar kökenli Avrupalı mühendis kimdir?

• A) Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmet)
• B) Baron de Tott ✓
• C) İbrahim Müteferrika
• D) Moltke

Baron de Tott, III. Mustafa döneminde (Çeşme felaketi sonrası) donanmanın ve topçu sınıfının modernleştirilmesi için getirilen Macar asıllı Fransız askeri uzmandır. Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un (Deniz Mühendishanesi) kurulmasında ve 'Sürat Topçuları Ocağı'nın modernleştirilmesinde büyük rol oynamıştır.

18. 1798 yılında General Napolyon Bonapart idaresindeki Fransız ordularının Osmanlı toprağı olan hangi stratejik bölgeyi işgal etmesi, Osmanlı İmparatorluğu'nu tarihinde ilk kez müttefik arayışına iterek 'Denge Politikası'nı başlatmasına sebep olmuştur?

• A) Cezayir
• B) Kırım
• C) Mısır ✓
• D) Yunanistan

Napolyon'un Mısır'ı İşgali (1798), Osmanlı'yı büyük bir şoka uğratmıştır (çünkü Fransa dost biliniyordu). Osmanlı, tek başına Fransa ile baş edemeyeceğini anlayınca, tarihinde ilk kez İngiltere ve Rusya'dan yardım istemiş ve 'Denge Politikası'nı uygulamaya koymuştur.

19. Aşağıdaki gelişmelerden hangisi, 18. yüzyıl Osmanlı Devleti'nde eğitim ve kültür hayatını canlandırmak için atılan adımlar arasında değerlendirilemez?

• A) Kütüphanelerin ülke geneline yayılması
• B) İlk Türk matbaasının faaliyete geçirilmesi
• C) Yabancı dil eğitimine önem verilmesi
• D) İlköğretimin zorunlu hâle getirilmesi ✓

Osmanlı Devleti'nde ilköğretimin (sıbyan mekteplerinin) İstanbul'da zorunlu hâle getirilmesi 19. yüzyılda Sultan II. Mahmut döneminde gerçekleşmiş bir eğitim ıslahatıdır. Kütüphanelerin yaygınlaşması, ilk Türk matbaasının kurulması (Lale Devri) ve açılan yeni tarz askeri okullarda yabancı dil eğitimine (Fransızca) önem verilmesi ise 18. yüzyıl gelişmelerindendir.

20. Sultan III. Selim'in devrilmesinin ardından, 18. yüzyıl boyunca taşrada giderek güçlenen Ayanların devlet merkezindeki otorite zafiyetini fırsat bilerek II. Mahmut ile imzaladıkları ve güçlerini meşrulaştıran belge hangisidir?

• A) Kanun-i Esasi (1876)
• B) Sened-i İttifak (1808) ✓
• C) Islahat Fermanı (1856)
• D) Tanzimat Fermanı (1839)

Sened-i İttifak (1808), III. Selim'in tahttan indirilmesinden sonra (Nizam-ı Cedid'in sonu), II. Mahmut'un, kendisini tahta çıkaran Ayan (Alemdar Mustafa Paşa) ile imzaladığı bir sözleşmedir. Bu belge ile padişah, ilk kez kendi otoritesi dışında bir gücün (Ayanlar) varlığını resmen tanımış, yetkilerini kısıtlamıştır.

21. Sultan III. Selim devrinde Avrupa askeri disiplinine göre talim ve teçhiz edilen Nizam-ı Cedid birliklerinin insan kaynağını ağırlıklı olarak kimler oluşturmaktaydı?

• A) Avrupa'dan getirilen paralı askerler
• B) Devşirme sistemi (Balkanlardaki Hristiyanlar)
• C) Anadolu'daki Türk gençlerinden (gönüllüler) ✓
• D) Yeniçeriler arasından seçilenler

Nizam-ı Cedid, Yeniçeri Ocağı'na bir alternatif olduğu için onlardan asker alınmamıştır. Ordu, temelde Anadolu'daki Türk köylü gençlerinden gönüllülük esasına göre (veya zorunlu) toplanan askerlerden oluşturulmuş ve Levent ile Kavacık kışlalarında Batılı subaylarca eğitilmiştir.

22. 1798'de kadim dostu Fransa'nın aniden Mısır vilayetini işgal etmesi üzerine zor durumda kalan Osmanlı Devleti, bu saldırıyı defetmek için hangi iki emperyal güçle zorunlu bir ittifak kurmuştur?

• A) Avusturya ve Prusya
• B) İspanya ve Venedik
• C) İngiltere ve Rusya ✓
• D) Lehistan ve İsveç

Napolyon'un Mısır'ı işgali, Osmanlı'nın 'denge politikası'nı başlatmıştır. Osmanlı, 'düşmanımın düşmanı dostumdur' anlayışıyla, Fransa'nın rakibi olan İngiltere'den ve Karadeniz'den Akdeniz'e inen Rusya'dan (Rus donanması ilk kez Boğazlardan geçmiştir) yardım istemiştir.

23. Lale Devri eğlencelerini ve saray yaşamını muhteşem tasvirleriyle günümüze taşıyan, 'Surname-i Vehbi'deki çizimleriyle tanınan ve klasik Osmanlı minyatür sanatının son dev ismi sayılan nakkaş kimdir?

• A) Nakkaş Osman
• B) Levni ✓
• C) Şeker Ahmet Paşa
• D) Matrakçı Nasuh

Levni, Lale Devri'nin en ünlü 'nakkaş'ıdır (minyatür sanatçısı). III. Ahmet'in çocuklarının sünnet düğününü anlatan Surname-i Vehbi'yi resimlemiş, Batı resim sanatının etkilerinin de görüldüğü, Osmanlı minyatürünün son büyük ustasıdır.

24. Şiirlerinde Sadabad köşklerini, İstanbul'un güzelliklerini, neşeyi ve dünyevi aşkı ustalıkla işleyen, Lale Devri'nin ruhunu mısralarına yansıtan meşhur divan şairi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Fuzuli - İlahi aşk
• B) Baki - Kanuni'ye övgü
• C) Nef'i - Hiciv (Eleştiri)
• D) Nedim - Dünyevi zevkler, eğlence (Şarkı) ✓

Nedim, Lale Devri'nin (III. Ahmet) zevk, eğlence ve sefa anlayışını (özellikle Sadabad eğlenceleri) şiirlerine yansıtan en büyük şairidir. 'Şarkı' nazım biçimini zirveye taşımış ve 'İstanbul Türkçesi'ni kullanmıştır.

25. 1740 senesinde Sultan I. Mahmut tarafından Fransa krallığına bahşedilen ticari imtiyazların (kapitülasyonlar), Osmanlı ekonomisi için telafisi güç bir yıkıma dönüşmesine sebep olan en kritik değişiklik nedir?

• A) İlk kez verilmiş olması
• B) Sadece Venedik'e verilmesi
• C) Her padişah değişiminde yenilenme şartının kaldırılıp _sürekli_ hale getirilmesi ✓
• D) Sadece gümrük vergisini kapsaması

1740'ta (I. Mahmut dönemi) Fransa'ya (Belgrad Ant.'daki arabuluculuğu için) verilen kapitülasyonlar, daha öncekilerin aksine 'Padişahın ömrüyle sınırlı' olma şartı kaldırılarak _sürekli (daimi)_ hale getirilmiştir. Bu durum, Osmanlı ekonomisinin çöküşünü hızlandıran en önemli adımlardan biri olmuştur.