Ses Bilgisi 3

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik kelime oluşturma esnasında ses olayı gerçekleşmiştir?

• A) Tahminimce o sıralar on bir yaşındaydım.
• B) Kahvaltıda sucuklu yumurta yapılmasını emretti. ✓
• C) Bu tepeden bu mevsimde köyümüzü izleyin.
• D) Sağlık merkezinde iki bin liram yok oldu.

B‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'Kahvaltı' (Kahve+altı -> Ünlü düşmesi) ve 'Emretti' (Emir+etmek -> Ünlü düşmesi) sözcükleri birleşme sırasında ses olayına uğramıştır. A seçeneğindeki 'On bir', D seçeneğindeki 'Yok oldu' birleşik sözcüklerdir ancak ses olayı olmadığı için ayrı yazılırlar. C seçeneğinde birleşik sözcük yoktur.

2. 'Ağaç' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına *uğramamıştır*?

• A) Ağacın dalları çiçek açmıştı.
• B) Ağaca tırmanmak tehlikelidir.
• C) Ağaçtan düşen elmayı aldı. ✓
• D) Ağacı sulamayı unutmuşlar.

Sert‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünsüzle (p, ç, t, k) biten sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşar (ağaç-ı -> ağacı, ağaç-a -> ağaca). Ancak ünsüzle başlayan bir ek aldığında (ağaç-tan) yumuşama olmaz. Hatta bu örnekte 'ağaç' (ç) sert ünsüzü, '-dan' ekini '-tan' yaparak ünsüz benzeşmesine (sertleşme) neden olmuştur.

3. 'Oynuyor' sözcüğünde görülen ses olayları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Ünlü Düşmesi - Ünsüz Düşmesi
• B) Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması ✓
• C) Ünlü Türemesi - Ünsüz Yumuşaması
• D) Sadece Ünlü Daralması

Bu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğün kökü 'oyun'dur. 'Oyun-a-mak' fiili oluşurken 'u' ünlüsü düşer ('oyna-'). Daha sonra '-yor' ekini aldığında (oyna-yor), 'a' geniş ünlüsü daralarak 'u' olur ('oynuyor'). Dolayısıyla hem ünlü düşmesi hem de ünlü daralması vardır.

4. Aşağıdaki fiillerden hangisi '-yor' ekini aldığında ünlü daralmasına *uğramaz*?

• A) ağla-
• B) söyle-
• C) oku- ✓
• D) gözle-

Ünlü‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ daralması, '-yor' ekinin 'a' veya 'e' geniş ünlülerini daraltmasıdır (ağla-yor -> ağlıyor, söyle-yor -> söylüyor, gözle-yor -> gözlüyor). Ancak 'oku-' fiili 'u' ünlüsüyle bittiği için '-yor' eki aldığında daralma olmaz, araya 'u' yardımcı sesi girer (oku-u-yor -> okuyor).

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasının (ünsüz değişimi) bir örneği yoktur?

• A) İyi olmayı herkesten fazla umursuyorsun. ✓
• B) Artık bunları elde ediyor musun?
• C) İyi senaryolar olmadığını söylemiyorum.
• D) Listede birinci sırada olacağını düşünmüştüm.

B‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğinde 'et-mek' fiili 'ediyor' (t > d), C seçeneğinde 'olmadık-ı' sözcüğü 'olmadığını' (k > ğ), D seçeneğinde 'olacak-ı' sözcüğü 'olacağını' (k > ğ) şeklinde yumuşamaya uğramıştır. A seçeneğinde ise 'herkesten' sözcüğünde 'herkes-den > herkesten' şeklinde bir ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) vardır, ünsüz yumuşaması yoktur.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasının nedeni 'de-' veya 'ye-' fiillerinden biri *değildir*?

• A) Ne diyeceğini bilemedi.
• B) Bu yiyecekler çok lezzetli görünüyor.
• C) Bana sürekli 'Neden?' diyorsun.
• D) Söylediklerimi hiç dinlemiyor. ✓

'Diyeceğini'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (de-), 'yiyecekler' (ye-) ve 'diyorsun' (de-) sözcüklerindeki daralmalar 'de-' ve 'ye-' fiillerinden kaynaklanır. Ancak 'dinlemiyor' sözcüğündeki daralma 'dinle-me-yor' şeklinde, '-yor' ekinin olumsuzluk ekini ('-me') daraltmasıyla oluşmuştur.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü düşmesi' olan bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Sabahleyin erkenden kalktı.
• B) Bu yoldan gitmek daha kısa sürer.
• C) Ayrıntıları düşünmekten yorulmuştu. ✓
• D) Sınavı kazanmak için çok çalıştı.

'Ayrıntı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'ayır-mak' fiilidir. '-ıntı' yapım ekini alarak türetilirken (ayır-ıntı -> ayrıntı) 'ı' ünlüsü düşmüştür. Bu, türetilirken yaşanan bir ünlü düşmesidir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü düşmesi' *yoktur*?

• A) Yeni bir araba almak için para biriktiriyor. ✓
• B) Fikrini herkesin içinde söylemekten çekinmedi.
• C) Göğsünde hafif bir ağrı hissetti.
• D) Karnı acıktığı için yemek yedi.

'Fikir'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (fikr-i), 'göğüs' (göğs-ü) ve 'karın' (karn-ı) sözcükleri ünlüyle başlayan ek aldıklarında ikinci hecelerindeki ünlüleri kaybetmiştir. 'Yeni bir araba almak için para biriktiriyor.' cümlesinde ise ünlü düşmesi olan bir sözcük yoktur.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dudak ünsüzlerinin benzeşmesi' (nb çatışması) kuralına *uyulmamasından* kaynaklanan bir _yazım yanlışı_ vardır?

• A) Çemberin dışına çıkmamalısın.
• B) Perşembe günü yola çıkacaklar.
• C) Saklanbaç oynamayı çok severdi. ✓
• D) Kambur durmak sağlığa zararlıdır.

Türkçede‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'b' ünsüzü (dudak ünsüzü) kendinden önceki 'n' ünsüzünü 'm' ünsüzüne dönüştürür. 'Saklanbaç' değil, 'saklambaç' şeklinde yazılmalıydı. Bu kurala uymamak yazım yanlışına neden olmuştur. Diğer seçenekler (Çember, Perşembe, Kambur) kurala uygun yazılmıştır.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dudak ünsüzlerinin benzeşmesi' (nb->mb) kuralına *uygun* bir kullanım vardır (Yazım yanlışı *yoktur*)?

• A) Çarşanba günü buluşmak için sözleştiler.
• B) Çocuk tenbel tenbel oturuyordu.
• C) Ambarın kapısı sonuna kadar açıktı. ✓
• D) Canbazlık yaparak izleyenleri şaşırttı.

'B'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünsüzü, kendinden önceki 'n'yi 'm'ye çevirir. 'Çarşamba', 'tembel' ve 'cambaz' şeklinde yazılmalıdır. 'Ambar' sözcüğü ise bu kurala uygun (n->m) olarak doğru yazılmıştır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi' kuralına *uyulmamasından* kaynaklanan bir _yazım yanlışı_ vardır?

• A) Bu işi 1985'de tamamlamayı planlıyoruz. ✓
• B) Kardeşi oldukça çalışkan bir öğrenciydi.
• C) Dolaptaki bütün meyveler bitmiş.
• D) O, seçkin bir davetli topluluğuna hitap etti.

Ünsüz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ benzeşmesi kuralı sayılara ve özel isimlere gelen eklerde de geçerlidir. '1985' sözcüğü 'beş' (ş) sert ünsüzü ile biter. Bu nedenle '-de' eki sertleşerek '-te' olmalıdır (1985'te). Bu kurala uyulmaması yazım yanlışına yol açmıştır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-cik' eki alan sözcükte 'ünsüz düşmesi' olmuştur?

• A) Gencecik bir insandı.
• B) Azıcık çorba içebildi.
• C) Minicik elleriyle alkış tuttu. ✓
• D) Kedicik ağacın altında uyuyordu.

'Minicik'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'minik'tir. Sözcük '-cik' ekini aldığında sondaki 'k' ünsüzü düşer (minik-cik -> minicik) ve ünsüz düşmesi meydana gelir. Çeldirici olarak verilen 'azıcık' sözcüğünün kökü ise 'az'dır. '-cık' ekini alırken araya 'ı' ünlüsü girer (az-ı-cık) ve bu ses olayı 'ünlü türemesi' olarak adlandırılır. Benzer şekilde 'gencecik' sözcüğünde de ünlü türemesi ve ünsüz yumuşaması (genç-e-cik) vardır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulama yapılmıştır?

• A) Bunu milyon kez anlatmış olmalıyım. ✓
• B) Seninle ilgisi yok, tamam mı?
• C) Dere kenarında da görmemişler.
• D) Bunlar hiç sizin yüzünüzden değildir.

Ulama,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünsüzle biten bir kelimenin ardından ünlüyle başlayan bir kelimenin gelmesidir. 'Anlatmış olmalıyım' ifadesinde 'ş' ünsüzü ile 'o' ünlüsü arasında ulama (anlatmı-şolmalıyım) vardır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'y' kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır?

• A) Yolun kenarında durup dinlendi.
• B) Çocuk koşarak suya atladı. ✓
• C) Yeni bir elbise almak istiyor.
• D) Yavaş adımlarla ilerliyordu.

'Su'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü ünlüyle biter. '-a' yönelme ekini alırken, iki ünlü yan yana gelemeyeceği için araya 'y' kaynaştırma ünsüzü girmiştir (su-y-a). Diğer seçeneklerde 'yol', 'yeni', 'yavaş' sözcüklerindeki 'y' harfleri sözcüğün kendi kökündedir.

15. Aşağıdakilerden hangisinde kaynaştırma harfi kullanılmamıştır?

• A) Kira için belgeleri hazırlayınız.
• B) Uçak kalkmadan önce lavaboya gideyim.
• C) Dünya mutfağına büyük bir katkıdır.
• D) Araba sürerken bazen uyku bastırabiliyor. ✓

Ses‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bilgisi ve Tahlil: • 'Hazırlayınız' kelimesinin morfolojik çözümlenmesi: Hazır (kök) + -la (yapım eki) + y (kaynaştırma harfi) + -ınız (şahıs eki). Şahıs eki '-ınız' olup ünlüyle biten gövdeye bağlanırken 'y' kaynaştırma harfi kullanılmıştır. • 'Araba sürerken bazen uyku bastırabiliyor.' cümlesindeki hiçbir sözcükte kaynaştırma harfi (y, ş, s, n) kullanılmamıştır. 💡 Doğru Cevap: Araba sürerken bazen uyku bastırabiliyor seçeneğidir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla sertleşme olayı vardır?

• A) Boyundan büyük işlere kalkışıyorsun.
• B) Etrafta her duyduğunu annesine yetiştiriyor. ✓
• C) Sizde folik asit eksikliği var.
• D) Geçmişte de demir eksikliğin oldu mu?

Ses‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bilgisi (Ünsüz Sertleşmesi / Benzeşmesi) Analizi: • 'Etrafta' -> (etraf - da -> etraf-ta): 1. Sertleşme • 'yetiştiriyor' -> (yetiş - dir - iyor -> yetiş-tir-iyor): 2. Sertleşme (Not: 'duyduğunu' sözcüğündeki k->ğ değişimi sertleşme değil ünsüz yumuşamasıdır. Seçenekler arasında sadece bu cümlede 2 adet sertleşme mevcuttur). 💡 Doğru Cevap: Etrafta her duyduğunu annesine yetiştiriyor seçeneğidir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kaynaştırma harfi' *yoktur*?

• A) Kalemin ucu kırılmış. ✓
• B) Kapısı gıcırdayarak açıldı.
• C) Arabaya binip hızla uzaklaştı.
• D) Altışar kişilik gruplara ayrıldık.

'Kapısı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (kapı-s-ı), 'arabaya' (araba-y-a) ve 'altışar' (altı-ş-ar) sözcüklerinde 's', 'y' ve 'ş' kaynaştırma harfleri kullanılmıştır. Ancak 'kalemin ucu' ifadesinde 'kalem' ünsüzle bittiği için 'in' eki doğrudan gelmiş, kaynaştırma kullanılmamıştır.

18. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'küçük ünlü uyumu' kuralına *uymaz*?

• A) Kavun ✓
• B) Çocuk
• C) Görüntü
• D) Kemer

Küçük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünlü uyumu kuralına göre; düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü (a, e, ı, i) gelir. Yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) gelir. 'Kavun' sözcüğünde düz ünlü olan 'a'dan sonra yuvarlak ünlü 'u' gelmiştir. Bu durum kurala aykırıdır.

19. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde '-l' yapım ekini alırken 'ünsüz düşmesi' olmuştur?

• A) Doğruldu
• B) Sivrildi
• C) Yükseldi ✓
• D) Kısaldı

Türkçede‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sonu 'k' ile biten bazı sözcükler '-l' eki aldığında 'k' ünsüzü düşer. • **Yüksek + l -> Yükseldi** ('k' düştü - Doğru Cevap) • **Alçak + l -> Alçaldı** (Benzer Örnek) Diğer seçeneklerde düşme bulunmamaktadır: • Kısa + l -> Kısaldı (Düşme yok) • Doğru + l -> Doğruldu (Düşme yok)

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kaynaştırma harfi' (yardımcı ünsüz) kullanılmıştır?

• A) Masanın üzerini temizledi. ✓
• B) Hızlı adımlarla okula yürüdü.
• C) Bu kitabı mutlaka okumalısın.
• D) Evden sabah erkenden çıktı.

Türkçede‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ iki ünlü yan yana gelmez. 'Masa' sözcüğü '-ın' tamlayan ekini aldığında, araya 'n' kaynaştırma harfi girer (masa-n-ın). 'Üzeri-n-i' sözcüğünde de 'n' kaynaştırma harfi vardır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'n' ünsüzü, tamlayan eki (ilgi eki) göreviyle *değil*, 'kaynaştırma ünsüzü' olarak kullanılmıştır?

• A) Senin kalemin bende kalmış.
• B) Evin yolu kardan kapanmıştı.
• C) Pencerenin camı buğulanmıştı. ✓
• D) Çocuğun oyuncağı kırıldı.

Kaynaştırma‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünsüzleri, ünlüyle biten bir köke ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde araya girer. 'Pencere' sözcüğü ünlüyle biter, '-in' tamlayan ekini alırken araya 'n' kaynaştırma ünsüzü girer (Pencere-n-in). Diğer seçeneklerde 'senin', 'evin', 'çocuğun' sözcükleri ünsüzle bittiği için 'n' harfi kaynaştırma değil, ekin kendisidir.

22. Aşağıdakilerden hangisinde ünlü türemesi vardır?

• A) Gencecik yaşta başına gelmeyen kalmadı. ✓
• B) Bence çok etkili bir yöntem bu.
• C) Vücudunu forma sokmak için yapmadığı kalmadı.
• D) Kemal Sunal’ın hangi filmini daha çok seviyorsun?

'Genç'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü '-cik' ekini aldığında, araya 'e' ünlüsü girmiştir (genç-e-cik -> gencecik). Bu olaya ünlü türemesi denir.

23. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'büyük ünlü uyumu' kuralına *uymaz*?

• A) Oyuncak
• B) Çocuklar
• C) Gözlükçü
• D) Tiyatro ✓

Büyük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ünlü uyumu kuralına göre, ilk hecede kalın ünlü varsa sonrakiler de kalın; ince varsa sonrakiler de ince olmalıdır. • Oyuncak (O-u-a): Kalın-Kalın-Kalın (Uyar) • Çocuklar (o-u-a): Kalın-Kalın-Kalın (Uyar) • Gözlükçü (ö-ü-ü): İnce-İnce-İnce (Uyar) • **Tiyatro** (i-a-o): İnce ile başlayıp Kalın ile devam ettiği için **uymaz**.

24. “Köhne çeşme ile körpe çocuklar arasındaki mesafe sahilden kopup nihayetsiz bir denizde bulutların son merhalesine ulaşmış bir tahta parçasında bile yoktur.” Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi vardır?

• A) Ünsüz Türemesi
• B) Ünsüz Sertleşmesi ✓
• C) Ünsüz Düşmesi
• D) Hece Düşmesi

Parçadaki‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'yoktur' sözcüğünde ünsüz sertleşmesi (benzeşmesi) vardır. Sert ünsüzlerden biriyle biten 'yok' kelimesine gelen '-dur' bildirme eki sertleşerek '-tur' biçimine dönüşmüştür. Adaylar genellikle 'parçasında' kelimesindeki 's' ve 'n' harflerini ünsüz türemesi sanarak çeldiriciye düşerler; ancak bu harfler iki ünlüyü bağlayan 'kaynaştırma ünsüzleri'dir (koruyucu ünsüz). Ünsüz türemesi ise genellikle 'hak-k-ı', 'his-s-i', 'af-f-etmek' gibi sözcüklerde görülür.

25. Aşağıdakilerin hangisinde hece düşmesine örnek olabilecek bir kullanım yoktur?

• A) Ayşe’nin ne kadar yalnız biri olduğunu biliyorum.
• B) Keşke bu konuda benim de fikrimi alsaydınız.
• C) Yâri güzel olanın uykusu az olur.
• D) Sonra da biraz yavaşlaman lazım. ✓

'Yalın-ız‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ -> yalnız', 'fikir-im -> fikrim', 'uyu-ku -> uyku' örneklerinde ünlü düşmesi varken, D seçeneğinde (yavaşlaman lazım) ünlü düşmesi yoktur.