Sözcükte Anlam 8
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kaçmak” sözcüğü, “Büyük ağabeyi yatılı okuldan kaçmış, herkes onu arıyor.” cümlesindeki anlamıyla (bulunduğu yerden izinsiz ayrılmak) kullanılmıştır?
Bu testteki tüm sorular ve cevapları (25 soru)
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kaçmak” sözcüğü, “Büyük ağabeyi yatılı okuldan kaçmış, herkes onu arıyor.” cümlesindeki anlamıyla (bulunduğu yerden izinsiz ayrılmak) kullanılmıştır?
- A) Buranın tadı iyice kaçmış, biz diğer kafeye geçelim.
- B) Çorabım kaçmış, hemen onu değiştirmeliyim.
- C) Yirmi dakikalık son dalışta kulağına su kaçmış.
- D) Babası hapisten kaçan çocuk, mahallede kimsenin yüzüne bakamıyordu. ✓
Hapisten kaçmak ve okuldan kaçmak eylemleri, bir yerden gizlice veya izinsiz uzaklaşmak anlamını taşır. Diğer seçeneklerde ise bozulmak (tat), sökülmek (çorap) ve girmek (su) anlamları vardır.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kesmek' sözcüğü 'sona erdirmek, durdurmak' anlamında kullanılmıştır?
- A) Elini bıçakla kesti.
- B) Kasap eti özenle kesti.
- C) Belediye mahallenin suyunu kesti. ✓
- D) Makasla kâğıdı ikiye kesti.
Doğru cevap C seçeneğidir. • Suyu kesmek: Akışı durdurmak, hizmeti sona erdirmek anlamındadır.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma bir sözcük kullanılmıştır?
- A) Akan suyun şırıltısı duyuluyordu. ✓
- B) Güneş pırıl pırıl parlıyordu.
- C) Çocuk sessizce ağlıyordu.
- D) Ağaçların yaprakları yeşermişti.
Doğru cevap A seçeneğidir. • Şırıltı: Suyun akarken çıkardığı 'şırıl' sesinden türetilmiştir. Yansıma sözcükler doğadaki seslerin taklididir.
4. 'Göz boyamak' deyiminin anlamı nedir?
- A) Birini çok etkilemek, hayran bırakmak.
- B) Kandırarak, gösterişle bir kusuru gizlemek. ✓
- C) Geleceğe dair umut vermek.
- D) Gereksiz detaylarla uğraşmak.
Doğru cevap B seçeneğidir. • Göz boyamak: Gösterişle aldatmak, kötü bir şeyi iyi gibi göstermek demektir.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'taze' sözcüğü 'yeni, güncel' anlamında kullanılmıştır?
- A) Fırından taze ekmek aldı.
- B) Manavdan taze meyveler seçti.
- C) Bu sabah taze bir haber aldım. ✓
- D) Taze çimlerin kokusu geliyordu.
Doğru cevap C seçeneğidir. • Taze haber: 'Yeni duyulmuş, güncel' haber anlamındadır.
6. I. Kebaplar hazırlandı, biraz sonra pişip önümüze gelecek. II. Bu dişçinin biraz daha pişmesi lazım. III. Mimar Sinan’ın yanında pişenler onun kadar usta olmadı. IV. Tarlada çalışan işçiler, sıcaktan pişmiş ve yorgun düşmüştü. “Pişmek” sözcüğü, yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde aynı anlamda kullanılmıştır?
- A) I ve II
- B) I ve IV
- C) II ve III ✓
- D) III ve IV
Verilen cümlelerde 'pişmek' sözcüğü farklı anlamlar kazanmıştır. I. cümlede yiyeceğin ateşte hazırlanması (gerçek anlam), IV. cümlede ise aşırı sıcağa maruz kalmak (mecaz anlam) kastedilmiştir. Ancak II. ve III. cümlelerdeki 'pişmek' sözcüğü, bir meslekte veya işte 'deneyim kazanmak, olgunlaşmak, ustalaşmak' anlamını taşıdığı için bu iki cümlede tamamen aynı anlamda kullanılmıştır.
7. Aşağıdaki dizelerin hangisinde insana özgü niteliklerin doğaya aktarılmasına (kişileştirme) örnek yoktur?
- A) Ölüm pusu kurmuş yemen çölünde / Gün, gaza vaktidir helalleşelim
- B) Biz buralara yurt diyemedik / Suyunu havasını dost bilemedik
- C) Biz bu dünyadan gider olduk / Kalanlara selam olsun ✓
- D) Sen bizim illeri bilmezsin gülüm / Havada yıldızlar, dağda kar üşür
Ölümün pusu kurması, suyun ve havanın dost bilinmesi, yıldızların ve karın üşümesi insana özgü durumların doğaya aktarılmasıdır. 'Biz bu dünyadan gider olduk' dizesinde ise kişileştirme yoktur.
8. Aşağıdakilerden hangisi bir atasözü *değildir*?
- A) Damlaya damlaya göl olur.
- B) Ayağını yorganına göre uzat.
- C) Etekleri zil çalmak. ✓
- D) Sakla samanı, gelir zamanı.
Doğru cevap C seçeneğidir. • Etekleri zil çalmak: Anlık bir durumu (sevinç) ifade eden bir deyimdir. Diğerleri genel kural ve öğüt veren atasözleridir.
9. Aşağıdaki atasözlerinden hangisi kinayeli bir söyleyişe sahiptir?
- A) Bugünün işini yarına bırakma.
- B) Baca eğri de olsa duman doğru çıkar. ✓
- C) Can çıkmayınca huy çıkmaz.
- D) Son pişmanlık fayda vermez.
Bir sözün hem gerçek hem de mecaz anlama gelecek şekilde kullanılmasına (ancak asıl kastedilenin mecaz anlam olmasına) kinaye denir. B seçeneğindeki 'Baca eğri de olsa duman doğru çıkar' atasözü hem gerçek anlamda (fiziksel olarak dumanın yukarı çıkması) hem de mecaz anlamda (dürüst insanın yozlaşmış bir ortamda bile doğruluğunu bozmaması) kullanıldığı için kinayelidir. Diğer seçeneklerdeki atasözleri ise yalnızca gerçek anlam taşır.
10. Aşağıdakilerin hangisinde ikileme kuruluşu yönüyle diğerlerinden farklıdır?
- A) Televizyon programında, yeni evlenecek çifte dayalı döşeli bir ev hediye edildi.
- B) Yalan yanlış bilgilerle aklımızı karıştırmasına izin vermedik.
- C) Güçlü kuvvetli yapısıyla emrindekilere güven veriyordu. ✓
- D) Şu iş için doğru dürüst birini bulamadık gitti.
• 'Güçlü' ve 'kuvvetli' sözcükleri eş anlamlıdır. Diğer seçeneklerdeki 'dayalı döşeli', 'yalan yanlış' ve 'doğru dürüst' ikilemeleri ise yakın anlamlı sözcüklerle kurulmuştur. Doğru cevap C seçeneğidir.
11. Aşağıdaki dizelerin hangisinde benzetme yapılmamıştır?
- A) Sen olmasaydın yazmazdım bu şiiri / Böyle içten söylemezdim türkümü ✓
- B) Haylaz bir çocuktur aşk / Yalnızlığa asla dayanamaz
- C) Başıma ak düştü geçen baharla / Kalbim kafam gibi örtülü karla
- D) Bu diyarlardan gidiyorum / Gözleri kör olmuş kırlangıçlar gibi
Aşkın haylaz bir çocuğa, kalbin karla örtülü bir kafaya ve gidişin kör bir kırlangıca benzetildiği dizelerde benzetme sanatı vardır. İlk dizede ise herhangi bir benzetme unsuru bulunmamaktadır.
12. 'Çiçek' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde en genel anlamıyla kullanılmıştır?
- A) En sevdiği çiçek papatyadır.
- B) Saksıdaki çiçek susuz kalmış.
- C) Çiçek, bitkilerin en güzel bölümüdür. ✓
- D) Bana bir demet gül çiçeği aldı.
Genel ve Özel Anlam Analizi: • Sözcüklerin bir türün tamamını kapsayacak şekilde kullanılmasına 'genel anlam', türün tek bir bireyini kapsayacak şekilde kullanılmasına 'özel anlam' denir. • 'Çiçek, bitkilerin en güzel bölümüdür' cümlesinde çiçek sözcüğü belirli bir çiçeği değil, çiçek türünün tamamını temsil ettiği için en genel anlamında kullanılmıştır. 💡 Doğru Cevap: Çiçek, bitkilerin en güzel bölümüdür seçeneğidir.
13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'varlık' ve 'yokluk' sözcükleri bir arada kullanılarak karşıtlıktan yararlanılmıştır?
- A) Tüm varlığını hayır kurumlarına bağışladı.
- B) Onun yokluğunu her zaman hissedeceğiz.
- C) Hayatımız boyunca bazen varlık gördük, bazen de yokluk çektik. ✓
- D) Bu dünyada bir varlık gösteremedi.
Doğru cevap C seçeneğidir. • Varlık ve Yokluk: 'Zenginlik/bolluk' ve 'yoksulluk/kıtlık' anlamlarında birbirine zıt durumları ifade edecek şekilde aynı cümlede kullanılarak karşıtlıktan yararlanılmıştır.
14. 'Düşmek' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'azalmak, değer kaybetmek' anlamında kullanılmıştır?
- A) Ağaçtan elmaları düşürdü.
- B) Altın fiyatları bu hafta çok düştü. ✓
- C) Yorgunluktan koltuğa düştü.
- D) Bu görev ona düşmüştü.
Doğru cevap B seçeneğidir. • Fiyatın düşmesi: Sayısal değerinin azalması anlamındadır.
15. Aşağıda verilen cümlelerden hangisi, ayraç içinde verilen açıklamaya uygun değildir?
- A) Bu yıl buğdayın olması, kara bağlı. (Bağlı: Gerçekleşmesi şartlı olan)
- B) Bu saray XII. yüzyıldan günümüze kadar gelmiştir. (Gelmek: Varlığını sürdürmek)
- C) Aramızdaki bu bağ, bizi yıllarca birbirimizden ayırmayacak. (Bağ: Düğüm) ✓
- D) Ekinler ermeden tatile gitmeyi düşünüyorum. (Ermek: Bitkilerin olgunlaşması)
Üçüncü cümlede 'bağ' sözcüğü iki şey arasındaki duygusal veya sosyal ilişki anlamında kullanılmıştır; ip veya halatın düğümlenmesiyle oluşan fiziksel 'düğüm' anlamında değildir.
16. “Basit” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yapılması veya anlaşılması kolay olan, karışık olmayan” anlamında kullanılmıştır?
- A) Bu kadar basit bir yıllık planı, bu işten anlamayanlar bile çözebilir. ✓
- B) Basit insanlarla beni aynı kefeye koymana şaşırdım doğrusu.
- C) Baloda bu kadar gösterişten uzak, basit bir elbise giyeceğini tahmin edemezdim.
- D) Bu basit takılmaların, sınıftaki herkesi güldürdü.
İlk cümlede 'basit' kelimesi, karmaşık olmayan ve kolayca çözülebilen anlamında kullanılmıştır. Diğerlerinde ise 'sıradan/değersiz', 'sade/gösterişsiz' gibi farklı anlamlar taşır.
17. Aşağıdaki atasözlerinin hangisinde ikilemeye yer verilmiştir?
- A) El elin eşeğini türkü söyleyerek arar.
- B) Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur.
- C) Bal yiyen baldan bıkar.
- D) Damlaya damlaya göl olur. ✓
'Damlaya damlaya' sözcük grubu aynı kelimenin tekrarıyla oluşmuş ve cümlede zarf tümleci görevinde kullanılan kalıplaşmış bir ikilemedir. Çeldirici olarak kullanılan 'dağ dağa' ve 'insan insana' ifadeleri ise ikileme değildir. Çünkü bu kelimeler birleşerek yeni bir anlam öbeği oluşturmazlar; cümlede sadece tesadüfen arka arkaya gelmiş özne (dağ, insan) ve dolaylı tümleç (dağa, insana) görevinde bulunan bağımsız sözcüklerdir.
18. I. Çat pat da olsa İngilizce konuşabilen birini bulduk sonunda. II. Çekmeceleri ıvır zıvırla doldurmandan bıktım! III. İş yerindeki biri öyle zırt pırt telefonla aranmaz! IV. Horoz öte öte helak oldu yazık! V. Yırtık pırtık kıyafetlerin modası geçti artık. Numaralanmış cümlelerin hangilerinde ikilemeler yansıma seslerden oluşmuş sözcüklerle kurulmuştur?
- A) I ve II
- B) I ve III ✓
- C) II ve III
- D) II ve IV
Yansıma Sözcükler ve İkilemeler Analizi: • Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere 'yansıma sözcük' denir. • I. 'Çat pat' (çat ve pat ses yansımaları) ve III. 'zırt pırt' (zırt ve pırt ses yansımaları) yansıma ikilemelerdir. • II. 'ıvır zıvır' ve V. 'yırtık pırtık' yansıma değildir. IV. 'ötmek' ise yansıma kök değildir. 💡 Doğru Cevap: I ve III seçeneğidir.
19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'boş' sözcüğü 'işe yaramayan, gereksiz' anlamında kullanılmıştır?
- A) Boş bir bardak uzattı.
- B) Boş bir evde oturuyorlardı.
- C) Bütün gün boş boş dolaştı.
- D) Boş sözlerle beni oyalayamazsın. ✓
Sözcükte Anlam İncelemesi: • 'Boş sözlerle beni oyalayamazsın.' cümlesindeki 'boş' kelimesi 'işe yaramayan, tutarsız, gereksiz' anlamında kullanılmıştır. • 'Boş boş dolaşmak' ikilemesindeki 'boş' kelimesi ise 'bir amaç gözetmeden, amaçsızca' anlamındadır. 💡 Doğru Cevap: Boş sözlerle beni oyalayamazsın seçeneğidir.
20. 'Tatlı' sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde duyu organıyla algılanan (somut) bir anlamda kullanılmıştır?
- A) Bebeğin çok tatlı bir gülüşü vardı.
- B) Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.
- C) Akşam yemeğinden sonra tatlı yedik. ✓
- D) Bu olayı tatlıya bağladık.
Doğru yanıt 'Akşam yemeğinden sonra tatlı yedik.' cümlesidir. • Tatlı yemek: Tat alma duyusuyla algılanan, şekerli yiyecek anlamındadır (Somut). Diğer seçeneklerdeki kullanımlar ise mecaz anlamlıdır.
21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme farklı bir işlevde kullanılmıştır?
- A) Koca koca insanlar çocuk gibi tartışıyordu.
- B) Yavaş yavaş bizi de içine alan bu kaostan uzak durmalıyız. ✓
- C) İrili ufaklı taşları dekor amaçlı kullanmıştı.
- D) Ufak tefek biri de olsa hem güçlü hem becerikliydi.
• 'Koca koca insanlar', 'irili ufaklı taşlar' ve 'ufak tefek biri' ikilemeleri isimleri nitelediği için 'sıfat' görevindedir. 'Yavaş yavaş' ikilemesi ise eylemi/eylemsiyi niteleyerek 'zarf' görevinde kullanılmıştır.
22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme, biri olumlu diğeri olumsuz sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşmuştur?
- A) Sınıftakilerle iyi kötü anlaşıyoruz.
- B) Yalan yanlış sözlerle kandırmış sizi.
- C) Seninki de olur olmaz zamanlarda arıyor. ✓
- D) Şimdiye kadar acı tatlı çok şey yaşandı.
İkileme Çeşitleri Analizi: • Biri olumlu diğeri olumsuz ikilemeler: Fiillerin olumlu ve olumsuz şekillerinin (-r / -maz ekiyle) yan yana gelmesiyle oluşur ('olur olmaz', 'gelir gelmez', 'bilir bilmez'). • Zıt anlamlı ikilemeler: 'İyi kötü', 'aşağı yukarı', 'az çok' gibi zıt kavramlardan oluşan ikilemelerdir. 💡 'Olur olmaz' ikilemesinde 'olur' olumlu, 'olmaz' olumsuz biçimdir. Doğru cevap Seninki de olur olmaz zamanlarda arıyor seçeneğidir.
23. Benzetme ilgisi kurularak bir varlığın özelliğinin başka bir varlığa aktarılmasına deyim aktarması denir. Aşağıdakilerin hangisinde deyim aktarması yoktur?
- A) Başını taştan taşa vurup gezer avare su.
- B) Gün boyu diken üstünde oturduk.
- C) Yumuşak bakışları oldukça etkileyiciydi.
- D) Filmi ancak üç koltuğa oynatabildiler. ✓
Son cümlede 'üç koltuk' ifadesiyle izleyiciler kastedilerek ad aktarması yapılmıştır. Diğer cümlelerde ise insandan doğaya veya duyular arası bir özellik aktarımı (deyim aktarması) söz konusudur.
24. 'Hızlı' sözcüğünün eş anlamlısı (anlamdaşı) aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yavaş
- B) Sakin
- C) Güçlü
- D) Süratli ✓
Doğru cevap D seçeneğidir. Hızlı ve Süratli sözcükleri eş anlamlıdır. (⚠️ Not: Fizik biliminde 'hız' ve 'sürat' farklı tanımlara sahip olsa da, genel Türkçede ve TDK sözlüğünde bu sözcükler anlamdaş olarak kabul edilmektedir.)
25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylama (periphrasis) yapılmıştır?
- A) Pamuk, Ege'nin en önemli tarım ürünüdür.
- B) Turizm, 'bacasız sanayi' olarak da bilinir. ✓
- C) Balıkçılar denize açılmak için hazırlandı.
- D) Çocuklar parkta neşeyle oynuyordu.
Doğru cevap B seçeneğidir. • Bacasız Sanayi: 'Turizm' kelimesi yerine kullanılan, birden fazla sözcükle yapılan daha etkileyici anlatımdır.