Yapı Bilgisi 2

1. Aşağıdaki altı çizili kelimelerden hangisi, kökünün türü bakımından ötekilerden farklıdır?

• A) Bir daha _bağırmayacağına_ söz verdi.
• B) Bir ara kardeş olduğumuzu _sanıyordum._
• C) Babamın dolabından bunları _aldım._
• D) Bir daha benimle oyun _oynamayın_. ✓

'Oyun'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü isimdir. Diğer seçeneklerdeki 'bağır-', 'san-' ve 'dol-' (dolap kelimesinin kökü dolmak fiili kabul edilir) eylemleri fiil köklüdür.

2. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'iyelik (sahiplik) eki' almıştır?

• A) _Yoldan_ çekilir misiniz?
• B) _Çantası_ yere düştü. ✓
• C) _Sular_ kesilmiş.
• D) Hızlı hızlı _gördü_.

İyelik‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ekleri, bir varlığın kime veya neye ait olduğunu bildirir. 'Çantası' sözcüğü 'onun çantası' anlamında '-sı' (3. tekil kişi iyelik eki) almıştır. Diğer ekler '-dan' (hal eki), '-lar' (çoğul eki), '-dü' (kip eki)dir.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çizili sözcük yapıca diğerlerinden farklıdır?

• A) _Çalışma_ odası sadece evin içindeki dört duvar değildi.
• B) Bazen sokak lambasının _ışığında_ aklına gelen dizeleri yazardı.
• C) Yaradılışı _bencil_ değildi, ama sanatı için benci olurdu.
• D) _Birkaç_ şiirini gece yarısı yatağından kalkıp yazdığını söylerdi. ✓

Adım‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Adım Yapı Analizi: • A Şıkkı (Çalışma): çalış-ma (Türemiş) • B Şıkkı (Işığında): ışı-k-ı-n-da (Türemiş) • C Şıkkı (Bencil): ben-cil (Türemiş) • D Şıkkı (Birkaç): bir + kaç (BİRLEŞİK) 💡 Seçeneklerden ilk üçü 'Türemiş', D seçeneği ise 'Birleşik' olduğu için D şıkkı yapıca diğerlerinden farklıdır ve doğru yanıttır.

4. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'isimden isim yapan ek' almıştır?

• A) _Vatandaş_ bu karara tepki gösterdi. ✓
• B) Kurbağa bir anda _kanatlandı_.
• C) Yapılan _seçim_ iptal edildi.
• D) Arkadaşını arkadan _ittirdi_.

'Vatandaş'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'vatan' (isim) kökünden '-daş' (aynı vatanı paylaşan) yapım ekini alarak yeni bir isim (vatandaş) olmuştur. (İsimden İsim). Diğerleri 'kanat-lan' (N->V), 'seç-im' (V->N), 'it-tir' (V->V) eklerini almıştır.

5. Çocukluk yıllarından _başlayarak_ _ömrünün_ sonuna değin _tanık_ olduğu şeyleri _yazardı._ Bu cümledeki altı çizili sözcüklerin yapıları aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla verilmiştir? (başlayarak - ömrünün - tanık - yazardı)

• A) Türemiş - Basit - Türemiş - Türemiş
• B) Basit - Basit - Türemiş - Basit
• C) Türemiş - Türemiş - Türemiş - Basit
• D) Türemiş - Basit - Türemiş - Basit ✓

'Başlayarak'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (baş-la-y-arak) türemiş, 'ömrünün' (ömür) basit (çekim eki), 'tanık' (tanı-k) türemiş, 'yazardı' (yaz-ar-dı) ise basittir (geniş zamanın hikayesi).

6. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi isimden isim yapan ek *almamıştır*?

• A) _Kışlık_ giysilerini dolaba kaldırdı.
• B) _İnsanlık_ için büyük bir adımdı.
• C) _Güzellik_ bakan göze göredir.
• D) Ülkeyi _salgın_ hastalıklar vurdu. ✓

'Salgın'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'sal-' (fiil) kökünden '-gın' yapım ekini alarak isim olmuştur (Fiilden İsim). Diğer sözcükler (kış-lık, insan-lık, güzel-lik) isim kök veya gövdelerinden isim yapan ekler almıştır.

7. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'isimden fiil yapan ek' almıştır?

• A) Bu konuda çok _görgülüdür_.
• B) Bahçedeki çiçekleri _suladı_. ✓
• C) _Kırılgan_ bir yapısı vardı.
• D) Çocuklara _uçurtma_ yaptı.

'Suladı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'su' (isim) kökünden '-la' yapım ekini alarak 'sulamak' (fiil) olmuştur. (İsimden Fiil). Diğerleri 'gör-gü-lü' (V->N->N), 'kır-ıl-gan' (V->V->N), 'uç-urt-ma' (V->V->N) şeklindedir.

8. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'çoğul eki' almıştır?

• A) Toplantıya _geldiler_.
• B) Buralar eskiden _ormanmış_.
• C) _Ağaçlar_ çiçek açtı. ✓
• D) Bu maçı _kazandık_.

'-lar‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ / -ler' eki isme gelirse 'çoğul eki', fiile gelirse 'şahıs eki' olur. 'Ağaçlar' sözcüğünde isme geldiği için çoğul ekidir. 'Geldiler' sözcüğünde ise fiile geldiği için 3. çoğul şahıs ekidir.

9. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'fiilden isim yapan ek' almıştır?

• A) _Tuzsuz_ yemek yiyemezdi.
• B) Mahallenin yeni _gözcüsü_ oldu.
• C) Bu _bölge_ oldukça dağlıktır. ✓
• D) Hava yavaş yavaş _morardı_.

'Bölge'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'böl-' (fiil) kökünden '-ge' yapım ekini alarak 'bölge' (isim) olmuştur. (Fiilden İsim). Diğerleri 'tuz-suz' (N->N), 'göz-cü' (N->N), 'mor-ar' (N->V) eklerini almıştır.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime yapısına göre basit değildir?

• A) İçeriye baktığı zaman _yüzünde_ derin bir merhamet ifadesi belirdi.
• B) Benzi _sarardı_, gözleri buğulandı, dudakları ağlayacakmış gibi büküldü. ✓
• C) İki kadın gerçekten de çok feci bir manzara _karşısındaydılar._
• D) Zaman zaman soğuktan morarmış _dudakları_ aralanıyor, titriyordu.

B‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'sarardı' (sarı-ar-dı), 'buğulandı' (buğu-lan-dı) ve 'büküldü' (bük-ül-dü) sözcükleri yapım eki alarak türemişlerdir, basit yapılı değillerdir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş bir sıfat vardır?

• A) Bu ev çok güzel.
• B) Sabah erkenden kalktım.
• C) Renkli kalemlerle yazı yazdı. ✓
• D) Çocuklar bahçede oynuyordu.

'Renkli'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi, 'renk' köküne '-li' yapım ekinin eklenmesiyle türemiş bir sıfattır.

12. Aşağıdaki cümlelerde bulunan birleşik kelimelerden hangisi 'isim tamlaması' yoluyla _oluşturulmamıştır_?

• A) Daha önce ateş böceği görmüş müydün?
• B) İngiltere ile ateşkes antlaşması yapıldı. ✓
• C) Bu yıl hiç bal kabağı yemedim.
• D) Atom bombası ilk olarak nerede kullanıldı?

'Ateşkes'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ birleşik kelimesi ateş (isim) ve kes (fiil) sözcüklerinden oluşmuş, anlamca kaynaşmıştır. 'Ateş böceği', 'bal kabağı' gibi örnekler ise isim tamlaması kalıbındadır (Ateş-in böceği gibi).

13. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'birleşik isim'dir?

• A) Aslanağzı ✓
• B) Bakakaldı
• C) Hissetti
• D) Yorgunluk

'Aslanağzı',‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'aslan' ve 'ağız' isimlerinin birleşmesiyle oluşmuş, yeni bir çiçek adını karşılayan birleşik isimdir. 'Bakakaldı' ve 'hissetti' birleşik fiildir. 'Yorgunluk' ise türemiş bir isimdir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik kelime sıfat görevinde kullanılmıştır?

• A) Yani, kısacası seyredilecek bir şeyler vardı. ✓
• B) Birçoğunun gözü önünde yerine getirilecek.
• C) O devirde suçlular bu şekilde halka teşhir edilmekteydi.
• D) Sıcaktan ahududular kıpkırmızı olmuştu.

'Seyredilecek'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'seyir' ve 'etmek' birleşimiyle oluşmuş birleşik bir fiilin sıfat-fiil eki alarak sıfat görevinde (nasıl şeyler? -> seyredilecek şeyler) kullanılmasıdır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat görevindeki sözcüğün yapısı diğerlerinden farklıdır?

• A) Şiir, gerçekten, sürükleyici diliyle etkiliyor okuru.
• B) Okuyucu şiirde gerçekçi gözlemlerle karşı karşıya kalıyor.
• C) Ilık bahar havasının coşkunluğu var yüreğimde.
• D) Bütün şiirlerinde aynı başarıyı gösteremez şair. ✓

D‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'Bütün' sözcüğü kök halinde (basit) bir belgisiz sıfattır. A'da 'Sürükleyici' (türemiş), B'de 'Gerçekçi' (türemiş), C'de 'Ilık' (türemiş - ılı-k) sıfatları vardır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik kelime isim değildir?

• A) Onları eğlendireceğiz, hayatlarını mahvetmeyeceğiz. ✓
• B) Çekyatta dört saat boyunca uyudu.
• C) Evde yaklaşık elli sivrisinek saydım.
• D) Ne zamandır imambayıldı yemiyorduk.

'Mahvetmeyeceğiz'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü birleşik bir fiildir (mahv + etmek). Diğer seçeneklerdeki 'çekyat', 'sivrisinek' ve 'imambayıldı' birleşik isimdir.

17. “Ağaçkakan, günebakan, dalgakıran” sözcükleri aşağıdaki yollardan hangisiyle oluşturulmuştur?

• A) Bir isimle bir çekimli fiilin bir araya gelip yeni bir isim oluşturması yoluyla
• B) Basit bir isimle türemiş bir fiilin anlamca kaynaşması yoluyla
• C) Bir isimle bir sıfat fiilin anlamca kaynaşıp yeni bir isim oluşturması yoluyla ✓
• D) Yalın bir isimle bir fiilimsinin kaynaşması yoluyla

'Ağaç'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (isim) ve 'kakan' (kak-an sıfat fiil eki alaş fiil) birleşerek 'ağaçkakan' ismini oluşturmuştur. Diğer kelimeler de aynı yapıdadır (güne-bakan, dalga-kıran).

18. Yarım metrekarelik ovasına uçak indirmeyi becermiş bir kasaba seçmiştim tatlimi geçirmek için. Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Birleşik zamanlı fiil kullanılmıştır.
• B) Fiilden türemiş isme örnek gösterilebilir.
• C) Birden fazla yapım eki almış sözcük vardır.
• D) Belirtisiz isim tamlaması kullanılmıştır. ✓

'Seçmiştim'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (seç-miş-i-di-m) birleşik zamanlıdır. 'İndirmeyi' (in-dir-me) birden fazla yapım eki almıştır. 'Uçak' (uç-ak) fiilden isimdir. Ancak cümlede 'Belirtisiz isim tamlaması' kullanılmamıştır (metrekarelik ovası, bir kasaba vb. sıfat tamlamasıdır).

19. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'gövdeden türemiş'tir?

• A) Simitçi
• B) Bilgisayar
• C) Bilgili ✓
• D) Kalemlik

Gövdeden‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ türemek, yapım eki almış bir sözcüğün (gövde) üzerine tekrar yapım eki almasıdır. 'Bilgili' sözcüğü: Kök 'bil-' (fiil), Gövde 'bil-gi' (isim), Gövdeden Türemiş 'bilgi-li' (isim). Diğer seçenekler (simit-çi, kalem-lik) kökten türemiştir. 'Bilgisayar' ise birleşiktir.

20. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde basit, türemiş ve birleşik yapılı kelimeler bir arada kullanılmıştır?

• A) Lütfen bir daha el hareketi yapma.
• B) Bu çevreci maymunu orada yakalayıverdim. ✓
• C) Tipleri çok korkutucu görünüyor.
• D) Bunu söylemeniz çok önemliymiş.

Bu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümlede 'çevreci' türemiş (çevre-ci), 'maymunu' basit, 'yakalayıverdim' ise tezlik birleşik fiilidir. Üç yapı da mevcuttur.

21. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'sadece çekim eki' almıştır?

• A) Balıkçı
• B) Ormanlık
• C) Yollarda ✓
• D) Başlangıç

'Yollarda'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'yol' köküne '-lar' (çoğul eki) ve '-da' (bulunma hal eki) almıştır. Bu eklerin ikisi de çekim ekidir ve sözcüğün yapısını (basit) değiştirmemiştir. Diğer seçeneklerin hepsi yapım eki alarak türemiş sözcük olmuştur.

22. 'Yaz' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'fiil kökü' olarak kullanılmıştır?

• A) Bu yaz çok sıcak geçecek.
• B) Kardeşine mektup yazdı. ✓
• C) Yaz aylarını severim.
• D) Yaz meyveleri tezgâhta.

'Yazdı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'yaz-' (yazmak eylemi) fiilidir. '-dı' kip ekini almıştır. Diğer seçeneklerde 'mevsim' anlamında isim kökü olarak kullanılmıştır. Bu bir sesteş kök örneğidir.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-ı / -u' eki iyelik (sahiplik) eki _değildir_?

• A) Evi çok uzaktaydı.
• B) Okulu bu yıl bitiriyor. ✓
• C) Arabası arızalandı.
• D) Saçı dökülmeye başladı.

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kritik Ayrım: Kelimenin başına 'Onun' getirildiğinde cümle anlamlı oluyorsa İyelik, olmuyorsa Belirtme Hâl ekidir. • B Şıkkı Analizi: '(Onun) okulu bu yıl bitiriyor' dediğimizde cümle anlamsız olur (Okul bir şeyi bitirmez). Burada 'Neyi bitiriyor?' sorusuna cevap verdiği için Belirtme Hâl Ekidir. • Diğerleri: (Onun) evi, (Onun) arabası, (Onun) saçı -> Hepsi anlamlıdır ve iyeliktir.

24. Aşağıdaki fiillerden hangisi yapıca 'basit'tir?

• A) Bina yavaşça sarardı.
• B) Yaşananları sessizce gördü. ✓
• C) Yaralı martı kanadı.
• D) Zorluklar içinde yaşadı.

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Gördü: Gör-dü (Kök + Çekim Eki) -> Basit Fiil. • Sarardı: Sarı-ar-dı (Ünlü düşmesi var, türemiş). • Kanadı: Kan-a-dı (İsim kökü 'Kan'dan 'Kanamak' fiili türemiştir). • Yaşadı: Yaş-a-dı (İsim kökü 'Yaş'tan türemiştir).

25. Aşağıdakilerden hangisi 'anlamca kaynaşmış birleşik fiil' (genellikle deyimler) örneğidir?

• A) Burnundan soluyordu ✓
• B) Mutlu oldu
• C) Okuyabilir
• D) Terk etti

Anlamca‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kaynaşmış fiiller, genellikle deyim şeklinde olan ve sözcüklerin kendi anlamlarını yitirip kalıplaştığı fiillerdir. 'Burnundan solumak' (çok kızmak) bu gruba girer. Diğerleri yardımcı fiil veya kurallı fiildir.