Yapı Bilgisi 4

1. Aşağıdakilerden hangisi 'yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiil' örneğidir?

• A) Düşeyazdı
• B) Sabretti ✓
• C) Vazgeçti
• D) Uyuyakaldı

Yardımcı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ fiiller (etmek, olmak, kılmak, eylemek) isim soylu sözcüklerle birleşerek fiil oluşturur. 'Sabretti' sözcüğü 'sabır' ismi ve 'etmek' yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuştur (ses düşmesi de vardır). Diğerleri kurallı veya anlamca kaynaşmış fiildir.

2. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'birleşik'tir?

• A) Dalgıç
• B) Geliyorum
• C) Gözlemci
• D) Hanımeli ✓

Birleşik‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcük, iki veya daha fazla sözcüğün birleşip yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur. 'Hanımeli', 'hanım' ve 'el' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir isimdir. 'Dalgıç' (dal-gıç) ve 'Gözlemci' (göz-lem-ci) türemiş, 'Geliyorum' basit yapılıdır.

3. Bir çift _güvercin_ (I) havalansa, _Yanık_ (II) koksa karanfil, Değil bu _anılacak_ (III) şey değil, _Apansız_ (IV) geliyor aklıma. Bu dizelerdeki numaralanmış sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden farklıdır?

• A) I ✓
• B) II
• C) III
• D) IV

I‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ numaralı 'güvercin' kelimesi kök hâlindedir ve herhangi bir yapım eki almadığı için yapıca 'basit' bir sözcüktür. Diğer kelimeler ise yapım eki aldıkları için 'türemiş' yapılıdır: yan-ık (fiilden isim), an-ıl-acak (fiilden fiil ve eylemsi), ap-an-sız (isimden isim, aynı zamanda pekiştirilmiş).

4. Aşağıdaki kelimelerden hangisi birleşik yapılıdır?

• A) Mutluluk
• B) Küçük
• C) Ayçiçeği ✓
• D) Ev

'Ayçiçeği'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi, 'ay' ve 'çiçek' kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir isimdir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapısına göre basit bir fiil vardır?

• A) Oda birden güzelleşti.
• B) Öğretmen kitabı okuttu.
• C) Sabah erkenden kalktı. ✓
• D) Komşusuna yardım etti.

Cümledeki‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'erkenden' sözcüğü yapısına göre türemiş bir zarf olsa da, soruda bizden istenen yüklem olan 'BASİT FİİL'dir. Cümlenin fiili olan 'kalktı' (kalk-tı) sadece zaman/çekim eki aldığı için BASİT FİİL'dir. 💡 Diğer Seçenekler: • güzelleşti: güzel-leş-ti (Türemiş Fiil) • okuttu: oku-t-tu (Türemiş Fiil) • yardım etti: Yardım etmek (Birleşik Fiil) • kalktı: kalk-tı (Basit Fiil)

6. Aşağıdaki kelimelerden hangisi türemiş yapılıdır?

• A) Kapı
• B) Kalem
• C) Kitaplık ✓
• D) Ev

'Kitaplık'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi, 'kitap' köküne '-lık' yapım ekinin eklenmesiyle türemiştir.

7. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'hem yapım hem çekim eki' almıştır?

• A) Gözlükçü
• B) Arabalar
• C) Bilgiler ✓
• D) Yoldan

'Bilgiler'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'bil-' (fiil) kökünden '-gi' (yapım eki) alarak 'bilgi' (gövde) olmuş, daha sonra '-ler' (çoğul eki / çekim eki) almıştır. 'Gözlükçü' sadece yapım, 'arabalar' ve 'yoldan' sadece çekim eki almıştır.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapım eki almış bir fiil vardır?

• A) Sabah erkenden kalktım.
• B) Kitap okuyorum.
• C) Çocuklar bahçede koşuyor.
• D) Bu haberi duyunca şaşırdı. ✓

'Şaşırdı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi, 'şaş-' fiil köküne '-ır' fiilden fiil yapım ekinin eklenmesiyle türemiş bir fiildir. 'Koşuyor' (koş-uyor) basittir.

9. Aşağıdaki kelimelerden hangisi basit yapılıdır?

• A) Kalem ✓
• B) Bahçeli
• C) Renkli
• D) Kitaplık

Doğru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cevap A seçeneğidir. Dil bilgisi kurallarına göre, 'Kalem' kelimesi, herhangi bir yapım eki almamış basit bir yapıya sahiptir. Bu durum, Türkçe'deki kelime türlerinin işlevlerini ve cümle içindeki anlamsal katkılarını kavramak açısından önemli bir kuraldır.

10. Hangi kelime basit yapılıdır?

• A) Bahçeli
• B) Ev ✓
• C) Öğrenci
• D) Kalemlik

Doğru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cevap B seçeneğidir. Dil bilgisi kurallarına göre, 'Ev' kelimesi, herhangi bir yapım eki almamış basit bir kelimedir. Bu durum, Türkçe'deki kelime türlerinin işlevlerini ve cümle içindeki anlamsal katkılarını kavramak açısından önemli bir kuraldır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sesteş kök' (eş sesli kök) kullanılmıştır?

• A) Bahçeye yeni bir gül fidanı dikti. ✓
• B) Sırtı akşama kadar çok ağrımıştı.
• C) Bu iş beklediğinden daha zor çıktı.
• D) Kitabın ilk sayfasını dikkatlice okudu.

Sesteş‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (eş sesli) kökler, yazılışları aynı ancak anlamları arasında hiçbir bağ bulunmayan köklerdir. 'Gül' (çiçek ismi / gülmek fiili) ve 'dik-' (fidan dikmek fiili / dik yokuş ismi) sesteş köklerdir. Doğru cevap A seçeneğidir.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ortak kök' (kökteş) kullanılmıştır?

• A) Yaz gelince tatile gideceğiz.
• B) Duvardaki 'boya' kabarmaya başlamış. ✓
• C) Elindeki kâğıdı ikiye böldü.
• D) Akşam başlayan yağmur hâlâ yağıyor.

Ortak‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kök, hem isim hem de fiil olarak kullanılabilen ve aralarında anlam ilişkisi bulunan köklerdir. 'Boya' sözcüğü burada 'boya malzemesi' (isim) anlamındadır. 'Evi boyadı.' cümlesinde 'boyamak' (fiil) anlamındadır. Aralarında anlam ilişkisi olduğu için ortak köktür. 'Yaz' ise sesteş köktür.

13. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'basit'tir?

• A) Gözlük
• B) Kalemler ✓
• C) Susuz
• D) Bilgi

Basit‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcük, yapım eki almamış sözcüktür. Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez. 'Kalemler' sözcüğü sadece '-ler' çoğul ekini (çekim eki) almıştır, bu yüzden basittir. Diğer seçenekler (göz-lük, su-suz, bil-gi) yapım eki aldığı için türemiştir.