Genel Tekrar Testi - 209

1. Göktürk Devleti'nin 552'de Avar hâkimiyetine son vererek kurulması, aşağıdaki gelişmelerin hangisine zemin hazırlamıştır?

• A) İpek Yolu ticaretinin tamamen Türklerin denetimine girmesine ve Bizans'ın bu ticaretten dışlanmasına
• B) Sasani Devleti ile kalıcı bir ittifak kurularak Bizans'ın Anadolu'dan çıkarılmasına
• C) Türk boylarının Orta Asya'da siyasi birliği yeniden sağlamasına ve Çin ile doğrudan diplomatik ilişki kurmasına ✓
• D) Türklerin ilk kez yazılı hukuk kuralları oluşturmasına
• E) Türklerin ilk kez Müslüman Arap devletleriyle ticari ilişki kurmasına

Göktürkler,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Avar hâkimiyetini sona erdirerek Orta Asya'da uzun süredir parçalanmış olan Türk siyasi birliğini yeniden tesis etti. Ardından hem Sasanilerle hem de Bizans ile diplomatik temas kurarak İpek Yolu üzerindeki denetimi ele geçirmeye çalıştılar. Çin ile sürdürülen yoğun diplomatik ilişkiler de bu birleşmenin doğrudan sonucudur. Diğer seçeneklerdeki iddialar tarihsel olarak bu gelişmeye bağlanamaz ya da gerçekleşmemiştir.

2. Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan'ın Türk milletine yönelik 'Çin ipeklisine, altınına aldanmayın; Çin tatlı sözlü ve yumuşak ipeklidir, uzak milletleri kendine böyle çeker' ifadesi, aşağıdaki tarihsel gerçeğin hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

• A) Türklerin Çin mallarına karşı ekonomik boykot uyguladığı dönemin varlığıyla
• B) Türk kağanlarının Çin sarayında eğitim görmesini zorunlu kılan antlaşmaların varlığıyla
• C) Göktürk Devleti'nin Çin'e haraç ödemeye zorlandığı dönemde ortaya çıkan kültürel asimilasyon kaygısıyla
• D) Çin'in Türk boylarını birbirinden kopararak ve kültürel özümseme yoluyla siyasi gücünü zayıflatma politikasıyla ✓
• E) İpek Yolu gelirlerinin Türklerden Çin'e aktarılmasına yol açan ticaret anlaşmalarıyla

Bilge‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kağan'ın bu ifadesi, Çin'in Türk boylarını ekonomik cazibe ve kültürel nüfuz aracılığıyla birbirinden ayırma ve zamanla özümseme politikasına karşı bir uyarıdır. Çin, savaş yerine ipek, altın ve diplomatik evlilikler gibi araçlarla Türk aristokrasisini kendine bağlayarak Türk siyasi birliğini içten çözmeyi hedeflemiştir. Bu strateji, 'böl ve yönet' mantığının kültürel versiyonudur ve yazıtlar bu tehlikeye karşı toplumsal belleği uyandırmak amacıyla kaleme alınmıştır.

3. Uygur Devleti'nin Maniheizm'i benimsemesinin ardından yaşanan toplumsal dönüşüm göz önüne alındığında, bu dini tercih aşağıdakilerden hangisini kaçınılmaz kılmıştır?

• A) Uygur ordusunun büyük ölçüde paralı askerlerden oluşmaya başlamasını
• B) Uygurların Çin'den bağımsızlıklarını yitirerek bir vasal devlete dönüşmesini
• C) Türk yazı dilinin terk edilerek Sogdça'nın resmî dil ilan edilmesini
• D) Uygurların yerleşik hayata geçmesini ve kentsel ticaret kültürünü geliştirmesini ✓
• E) Uygurların Abbasi Halifeliği ile yakın dinî ittifak kurmasını

Maniheizm,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ et yememeyi ve şiddeti yasaklayan prensiplerine bağlı olarak savaşçı göçebe yaşam tarzıyla çelişen bir din anlayışına sahiptir. Bu tercih, Uygurların giderek yerleşik hayata yönelmesine, tarım ve özellikle ticaretle yoğun biçimde ilgilenmesine zemin hazırlamıştır. Sogdlu tüccarların da etkisiyle Uygurlar zamanla Orta Asya'nın önemli bir ticaret halkına dönüşmüştür. Bu süreç, Türk devlet geleneğindeki askerî kültürden uzaklaşmanın da başlangıcıdır.

4. Hunların Mete Han döneminde uyguladığı 'merkez-kanat' (kurt düzeni) ordu örgütlenmesi, devlet yönetimi açısından aşağıdaki sonuçlardan hangisine yol açmıştır?

• A) Konfederasyon yapısının güçlenerek kağanın sembolik bir konuma gerilemesine
• B) Sol ve sağ kanat komutanlarının siyasi özerklik kazanmasıyla merkezi otoritenin zayıflamasına zemin hazırlamasına ✓
• C) Türk boylarının askeri birliklere dönüştürülerek etnik kimliklerini yitirmesine
• D) Ordunun sivil yönetimden tamamen bağımsızlaşmasına ve askerî oligarşinin oluşmasına
• E) Çin seferlerinin disiplinli ordu sayesinde kalıcı toprak fethine dönüşmesine

Mete‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Han'ın 'onluk sistem' üzerine kurduğu merkez-kanat örgütlenmesinde sol (doğu) ve sağ (batı) kanat komutanları çoğunlukla kağanın yakın akrabaları olan prenslerden oluşturulmuştu. Bu yapı askerî etkinliği artırırken aynı zamanda söz konusu komutanlara önemli siyasi özerklik tanıyordu. Tarihsel süreçte Türk devletlerinin bölünmesinde (Doğu-Batı ayrımları) bu yapısal zaafiyetin belirleyici rol oynadığı görülmektedir. Güçlü bir merkezî otorite sağlanamadığında bu kanatlardaki yöneticiler yarı bağımsız güç odaklarına dönüşmüştür.

5. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi, İlk Türk devletlerindeki hâkimiyet anlayışını hem doğru hem de bütünlüklü biçimde yansıtmaktadır?

• A) Kut anlayışı – Tanrı tarafından verilen yönetme yetkisinin yalnızca erkek hanlara özgü olduğu ve verasete bağlı bulunduğu ilke
• B) Hatun – Kağanın eşi olup yalnızca töre kapsamında yargılama yetkisine sahip bulunan kadın
• C) Töre – Yazılı olmayan, fakat bağlayıcı olan ve kağanın da üstünde bulunan geleneksel hukuk normları bütünü ✓
• D) Kurultay – Kağanın kararlarını onaylayan, ancak bağlayıcı karar alma yetkisine sahip olmayan danışma organı
• E) Tigin – Kağanın oğulları için kullanılan ve onlara kesin veraset hakkı tanıyan unvan

Töre,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Türk devlet geleneğinde yazılı olmayan ancak herkes için bağlayıcı olan, kağanın dahi uymak zorunda olduğu geleneksel hukuk ve yönetim normlarının bütünüdür. A şıkkı yanlıştır; kut yalnızca erkeklere özgü değildi, hatunların da kut sahibi olduğuna dair uygulamalar mevcuttur. C şıkkı kısmen doğru görünse de kurultay bazı durumlarda kağan seçimi gibi kritik kararlarda belirleyici olmuştur. D şıkkı hatunun yetkisini yargılamayla sınırlandırarak eksik tanımlamaktadır. E şıkkında tigin unvanı kesin veraset hakkı vermez; Türklerde kut anlayışı gereği veraset önceden belirlenemezdi.

6. II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin kurucusu Kutluk Kağan'ın yürüttüğü bağımsızlık mücadelesi, Türk siyasi tarihinde hangi açıdan özgün bir nitelik taşımaktadır?

• A) Bizans ve Sasani ile eş zamanlı ittifak kurularak Çin'in iki cephede sıkıştırılmış olması bakımından
• B) Göktürk hanedanından gelmeyen bir komutanın ilk kez bağımsız Türk devleti kurmuş olması bakımından
• C) Çin kontrolündeki Türk boylarını Türk kimliği ve töre etrafında yeniden örgütleyerek dışarıdan değil içeriden bir direniş başlatmış olması bakımından ✓
• D) Çin'e karşı ilk kez İslam güçleriyle ortak cephe açılmış olması bakımından
• E) Türk boylarının ilk kez kalıcı surlarla çevrili kentlerde örgütlenerek Çin'e direnmesi bakımından

Kutluk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kağan'ın hareketi, Çin'in doğrudan yönetimi altındaki Türk boylarını kendi içinden örgütleyerek başlattığı bir direniş hareketidir. Bu, dışarıdan gelip sefere çıkmak yerine, Çin kontrolündeki topraklarda yaşayan Türklerin yeniden Türk kimliğini ve töreyi referans alarak siyasi bir güç oluşturması anlamına gelir. Bu özgünlük, II. Göktürk Devleti'ni bir istila değil bir öz-kurtuluş hareketi olarak konumlandırmaktadır. Diğer şıklardaki iddialar tarihsel gerçeklikle örtüşmemektedir.

7. Türk devletlerinde 'ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaşılması' geleneği ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi tarihsel açıdan en doğru değerlendirmeyi içermektedir?

• A) Ülkenin hanedan malı sayılması, kağanlığın güçlenmesini sağlamış; taht kavgalarını önlemiştir
• B) Kut anlayışıyla iç içe geçen bu gelenek, her hanedan üyesine teorik olarak kağan olma hakkı tanıdığından taht kavgalarına ve devletin bölünmesine yapısal bir zemin hazırlamıştır ✓
• C) Bu gelenek, feodal Avrupa'daki miras hukukundan esinlenilerek oluşturulmuş ve yönetim verimliliğini artırmıştır
• D) Bu anlayış, Türk devletlerinin birleşik yönetim altında uzun ömürlü olmasını sağlayan temel unsurdu
• E) Bu gelenek yalnızca Hunlara özgüdür; Göktürk ve Uygurlar tek hâkim prensip olarak veraseti benimsemiştir

Türklerde‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır' anlayışı, kut inancıyla birleşince her hanedan üyesinin potansiyel kağan adayı olmasına zemin hazırlamıştır. Bu durum, güçlü bir kağan hayattayken birliği korusa da ölümünün ardından taht mücadelelerine ve devletin fiilen bölünmesine yol açan yapısal bir kırılganlık yaratmıştır. Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin tarihine bakıldığında bu örüntünün tekrar tekrar işlediği görülmektedir. Söz konusu geleneğin Hunlara özgü olduğunu söyleyen E şıkkı yanlıştır.

8. Aşağıdakilerden hangisi, Orta Asya Türk devletlerinde görülen 'İkili Yönetim Sistemi'nin diğer adıyla doğru biçimde ifade edildiği seçenektir ve bu sistemin temel işlevi nedir?

• A) Şad Sistemi – Sol ve sağ kanat yönetimini kağanın iki farklı oğluna vererek bölgesel yönetim sağlamak ve seferlerde koordinasyonu artırmak
• B) Kurultay Sistemi – Kağanın tüm kararlarını halk oylamasına sunarak meşruiyet sağlamak
• C) Yabgu Sistemi – Devletin batı kanadını yöneten ve kağana eşit statüde bulunan ortak hükümdarı tanımlamak ✓
• D) Toy Sistemi – Kağan ile boy beyleri arasındaki iktidar dengesini töre çerçevesinde düzenlemek
• E) Tudun Sistemi – Vergi toplama ve askerlik hizmetlerini denetlemek amacıyla taşraya atanan yöneticileri ifade etmek

Türk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ devletlerinde 'ikili yönetim sistemi' denildiğinde, devletin doğu (merkez/büyük kağan) ve batı (yabgu) olmak üzere iki idari kanada ayrılması kastedilmektedir. Yabgu unvanı, batı kanadını yöneten ve kağandan sonra gelen ikinci en yüksek statüdeki kişiye verilirdi; bu kişi genellikle kağanın kardeşi ya da yakın akrabasıydı. Şad ise ordu komutanı düzeyinde bir unvandır, ikili yönetimin adı değildir. Kurultay ve toy ise danışma kurullarıdır. Tudun, vergi ve askerlik işlerini denetleyen taşra görevlisidir.

9. Kök Tengri (Gök Tanrı) inancı ile Maniheizm'i benimseyen Uygurlar arasındaki teolojik fark göz önünde bulundurulduğunda, hangi seçenek bu iki inanç sisteminin siyasi sonuçlarını en doğru biçimde karşılaştırmaktadır?

• A) Kök Tengri inancı kağanın meşruiyetini göksel onaya (kuta) bağlarken Maniheizm ruhban sınıfının siyasi otorite üzerinde etki kurmasına olanak tanımıştır ✓
• B) Kök Tengri inancı kağan ile Tanrı arasında din adamlarını aracı kılarken Maniheizm bu aracılık rolünü ortadan kaldırmıştır
• C) Her iki inanç da kağanın dokunulmazlığını ve mutlak egemenliğini teolojik olarak güvence altına almıştır
• D) Maniheizm, Uygurların Çin ile dinî rekabete girmesini önleyerek siyasi istikrarı güçlendirmiştir
• E) Kök Tengri inancı kağanı tanrılaştırırken Maniheizm kağanı sıradan bir yöneticiye indirgemiştir

Kök‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Tengri (Gök Tanrı) inancında kağan, gökyüzünün ona verdiği kut aracılığıyla meşruiyetini doğrudan Tengri'den alan bir lider konumundadır; din adamları bu bağda aracı bir rol üstlenmez. Maniheizm'de ise rahipler, dinî doktrin ve uygulama üzerindeki otoriteleri nedeniyle siyasi kararlar üzerinde dolaylı da olsa belirleyici bir etki kurabilmektedirler. Uygurlarda bu durum, Maniheist din adamlarının saray üzerindeki nüfuzunu artırmıştır. A şıkkı yanlıştır; Kök Tengri inancı kağanı tanrılaştırmaz, yalnızca tanrısal yetki verilmiş bir lider olarak konumlandırır.

10. Aşağıdaki tabloda İlk Türk Devletleri'ne ilişkin bilgiler verilmiştir. Tablodaki eşleştirmelerden hangisi kesinlikle yanlıştır? I. Asya Hun Devleti – Mete Han – Çin'e karşı büyük zaferler – Ordu-millet anlayışı II. I. Göktürk Devleti – Bumin Kağan – Avarları yıkması – İlk Türkçe yazıtlar III. Uygur Devleti – Kutluk Bilge Kül Kağan – Maniheizm'i benimseme – Yerleşik kültüre geçiş IV. Kırgızlar – 840 yılı – Uygur Devleti'ne son verme – Göç dalgasına yol açma V. II. Göktürk Devleti – Bilge Kağan – Orhun Yazıtları – Yollug Tigin tarafından yazdırılma

• A) Yalnızca III
• B) II ve V
• C) Yalnızca II ✓
• D) Yalnızca I
• E) Yalnızca V

II.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ satırda 'İlk Türkçe yazıtlar' ifadesi hatalıdır. I. Göktürk Devleti döneminde Türkçe yazıtlar henüz kullanılmamıştır; mevcut en eski Türkçe yazıtlar (Orhun/Köktürk alfabesiyle yazılmış olanlar) II. Göktürk Devleti dönemine, 8. yüzyıla aittir. Bumin Kağan'ın Avarları yıkması doğrudur. V. satırda ise Bilge Kağan adına dikilen Orhun Yazıtları'nı Yollug Tigin'in kaleme aldığı bilinmektedir; bu bilgi doğrudur. I, III ve IV. satırlardaki bilgiler tarihsel açıdan doğrudur. Dolayısıyla yalnızca II. satır kesinlikle yanlıştır.

11. Türk tarihinde 'Dört Büyük Türk Devleti' olarak kabul edilen devletlerin ortak özelliklerine bakıldığında, aşağıdakilerden hangisi bu devletlerin tarihsel süreklilik açısından en belirleyici ortak özelliğini yanlış ifade etmektedir?

• A) Askerî örgütlenme ve idari yapı bakımından onluk sistemi temel almış olmaları
• B) Hepsinin tek bir hanedana dayalı mutlak monarşi anlayışıyla yönetilmesi ✓
• C) Türk siyasi geleneğinin ve devlet kurma deneyiminin nesilden nesile aktarılmasında köprü işlevi görmeleri
• D) Ekonomilerinin büyük ölçüde göçebe hayvancılık ve İpek Yolu ticaretine dayanması
• E) Her birinin Orta Asya'da kurulan ve hâkimiyet alanını geniş coğrafyalara yayan yapılar olması

Türk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ devletleri mutlak monarşi anlayışıyla değil, töre, kurultay ve ikili yönetim gibi geleneksel denge mekanizmalarıyla yönetilmiştir. Kağanın yetkisi töreyle sınırlıydı ve boy beylerinin onayı olmaksızın yönetmek pratikte çok güçtü. 'Tek hanedana dayalı mutlak monarşi' tanımlaması Türk devlet geleneğiyle çelişmektedir; zira ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaşılması ilkesi ve kurultayın denetleyici işlevi, Avrupa'daki ya da Çin'deki mutlak monarşi modelinden belirgin biçimde ayrışmaktadır. Dolayısıyla B seçeneği yanlış bir nitelendirmedir.

12. Orhun Yazıtları'nın tarih yazımı açısından taşıdığı değer değerlendirildiğinde, aşağıdaki yargılardan hangisi bu kaynağın sınırlılıklarını diğerlerine kıyasla en isabetli biçimde ortaya koymaktadır?

• A) Yazıtlar resmî propaganda amacı taşıdığından iktidarın kendi meşruiyetini inşa etmeye yönelik seçici bir anlatı sunmaktadır ✓
• B) Yazıtlar yalnızca dinî törenlere ilişkin bilgi içerdiğinden siyasi tarih araştırmalarında kullanılamaz
• C) Yazıtların yalnızca Çince kaleme alınmış olması, Türk bakış açısının kaynaklarda temsil edilmesini engellemiştir
• D) Yazıtlar yalnızca Bilge Kağan dönemini kapsadığından Göktürk tarihinin bütünü hakkında bilgi vermemektedir
• E) Yazıtlardaki bilgilerin tamamı Çin yıllıklarıyla doğrulanmıştır; bu nedenle bağımsız bir kaynak değeri taşımamaktadır

Orhun‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Yazıtları, Bilge Kağan ve Kül Tigin adına diktirilmiş resmî anıt metinlerdir. Bu metinler, iktidarın meşruiyetini pekiştirmek, halkı birlik etrafında mobilize etmek ve geçmiş hataları (örn. Çin'e bağımlılık) yönetici sınıfın perspektifinden yorumlamak amacıyla kaleme alınmıştır. Dolayısıyla iktidar lehine seçici bir anlatı sunduklarından eleştirel bir tarih okumasını zorunlu kılmaktadır. A şıkkı yanlıştır; yazıtlar Türk rünü (Köktürk alfabesi) ile Türkçe yazılmıştır. C ve D şıkları açıkça hatalıdır. E şıkkı kısmen doğru olsa da temel sınırlılık olarak propaganda niteliği daha belirleyicidir.

13. Aşağıdaki gelişmeleri kronolojik sıraya koyduğumuzda hangisi doğru sıralamayı vermektedir? I. Kutluk Kağan'ın II. Göktürk Devleti'ni kurması II. Mete Han'ın Büyük Hun Devleti'ni güçlendirmesi III. Bumin Kağan'ın Göktürk Devleti'ni kurması IV. Uygur Devleti'nin Maniheizm'i resmî din olarak benimsemesi V. Kırgızların Uygur Devleti'ne son vermesi

• A) II – III – I – IV – V ✓
• B) II – I – III – V – IV
• C) III – II – I – IV – V
• D) II – III – IV – I – V
• E) I – II – III – IV – V

Doğru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kronolojik sıralama şöyledir: II. Mete Han MÖ 209'da tahta çıkmış ve devleti güçlendirmiştir. III. Bumin Kağan 552'de I. Göktürk Devleti'ni kurmuştur. I. Kutluk Kağan 682'de II. Göktürk (Kutluk) Devleti'ni kurmuştur. IV. Uygurlar 762-763 civarında Maniheizm'i resmî din olarak benimsemiştir. V. Kırgızlar 840'ta Uygur Devleti'ne son vermiştir. Buna göre doğru sıralama II – III – I – IV – V olup A seçeneğidir.

14. Türk devletlerinde 'ordu-millet' anlayışının ekonomik temeli incelendiğinde, bu yapının İpek Yolu ticareti ile ilişkisi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde açıklanmaktadır?

• A) Türkler İpek Yolu üzerindeki denetimi yalnızca Çin mallarını Batı'ya ulaştırmak için kullanmış; bu yoldan transit vergi almamıştır
• B) İpek Yolu üzerindeki güvenliği sağlayan Türkler, ticaret gelirlerini orduyu finanse etmek yerine kağanın özel hazinesinde biriktirmiştir
• C) Ordu-millet anlayışı savaş dönemleriyle sınırlı olup barış dönemlerinde Türk erkekleri askerlik yükümlülüğünden muaf tutulmuştur
• D) Türk göçebe ekonomisinin tarıma dayalı olmayışı, düzenli vergi geliri sağlayamaması nedeniyle orduyu besleyebilmek için ticaret yollarını denetim altında tutmayı zorunlu kılmıştır ✓
• E) İpek Yolu ticareti, Türklerin yerleşik üretim ekonomisine geçmesinin önündeki en önemli engel olmuştur

Türk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ göçebe ekonomisi hayvancılığa dayanıyor ve tarımsal üretimin dışında kalıyordu. Bu durum, yerleşik devletlerdeki gibi toprak vergisine dayalı istikrarlı bir devlet geliri modelini imkânsız kılıyordu. Orduyu besleyebilmek, silahlandırabilmek ve hanedan prestijini sürdürebilmek için İpek Yolu üzerindeki transit ticaret gelirleri (geçiş vergileri, koruma ücretleri) kritik bir gelir kaynağı oluşturuyordu. Bu nedenle güçlü Türk devletleri İpek Yolu güzergâhlarını kontrol etmeye büyük önem vermiş; ticaret yolunun kaybedilmesi devlet gelirlerini doğrudan tehdit etmiştir.

15. Aşağıdaki ifadelerden hangisi, Türk devletlerindeki 'Kurultay' kurumunun işlevini en kapsamlı ve tarihsel açıdan en doğru biçimde tanımlamaktadır?

• A) Kurultay; kağan seçimi, savaş ve barış kararları, idari düzenlemeler ve töreye ilişkin meselelerin görüşüldüğü, boy beylerinin katıldığı ve sonuçlarının kağan üzerinde fiilî baskı oluşturabildiği bir yönetim organıydı ✓
• B) Kurultay, ruhban sınıfı ile boy beylerinin eşit temsil edildiği ve dini-siyasi kararların birlikte alındığı bir yasama organıydı
• C) Kurultay, kağanın tüm kararlarını veto edebilen ve yasama üstünlüğüne sahip olan bir meclis niteliğindeydi
• D) Kurultay, yalnızca kağanın ölümünün ardından toplanan ve tek işlevi yeni kağanı seçmek olan bir kurumdur
• E) Kurultay, yalnızca savaş kararlarının alındığı ve sefer planlarının yapıldığı askerî danışma organıydı

Kurultay‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (toy/kengeş), Türk devlet geleneğinde boy beylerinin, üst düzey komutanların ve hatunun katıldığı geniş kapsamlı bir yönetim organıydı. Kağan seçimi, büyük seferler, barış antlaşmaları, önemli idari düzenlemeler ve töreye ilişkin yorumlar bu organda tartışılırdı. Her ne kadar kurultay kararları teorik olarak kağanı bağlamasa da güçlü boy beylerinin desteğini almak zorunlu olan kağanlar için bu organ fiilî bir denge mekanizması işlevi görüyordu. A şıkkı veto yetkisini abartmaktadır. B ve D şıkları kurultayın işlevini eksik tanımlamaktadır. E şıkkında ruhban sınıfına eşit temsil tanınması tarihsel gerçeklikle örtüşmemektedir.

16. Karahanlılar, İslam'ı resmen kabul eden ilk Türk devletidir. Bu kabulün gerçekleştiği dönemdeki hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yusuf Has Hacip
• B) Bilge Kağan
• C) Alparslan
• D) Satuk Buğra Han ✓
• E) Tuğrul Bey

Karahanlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ hükümdarı Satuk Buğra Han, 10. yüzyılda İslam'ı kabul ederek Karahanlıları İslam'ı benimseyen ilk Türk devleti hâline getirmiştir. Bilge Kağan Göktürk dönemine, Alparslan ve Tuğrul Bey Büyük Selçuklu'ya, Yusuf Has Hacip ise Karahanlı döneminin önemli bir düşünürüne aittir.

17. Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu kabul edilen hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sencer
• B) Alparslan
• C) Çağrı Bey
• D) Melikşah
• E) Tuğrul Bey ✓

Büyük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selçuklu Devleti'nin kurucusu Tuğrul Bey'dir. 1040 Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenerek bağımsızlığını ilan etmiş, 1055'te ise Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtararak sultanlık unvanı almıştır. Çağrı Bey kardeşi, Melikşah ve Alparslan sonraki sultanlar, Sencer ise son büyük Selçuklu sultanıdır.

18. Malazgirt Savaşı'nın önemi bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Abbasi Halifeliği'nin yıkılmasına yol açmıştır.
• B) Anadolu'nun Türklere kapısını açmıştır. ✓
• C) Haçlı Seferlerini doğrudan başlatmıştır.
• D) Türklerin İslam'ı kabul etmesini sağlamıştır.
• E) Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu sağlamıştır.

1071‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yılında Sultan Alparslan komutasındaki Selçuklu ordusu, Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i Malazgirt'te yenmiştir. Bu zafer Anadolu'nun Türklere ve İslam'a açılmasını sağlamış; Türkleşme ve İslamlaşma sürecini başlatmıştır. Diğer şıklar bu savaşın sonuçları arasında yer almamaktadır.

19. Karahanlılar döneminde yazılan ve Türk-İslam edebiyatının ilk önemli eserlerinden biri olarak kabul edilen 'Kutadgu Bilig'in yazarı kimdir?

• A) Ahmet Yesevi
• B) Edip Ahmet Yükneki
• C) Yusuf Has Hacip ✓
• D) Ali Şir Nevai
• E) Kaşgarlı Mahmud

Kutadgu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bilig (Mutluluk Veren Bilgi), 1069-1070 yıllarında Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır. Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunulan bu eser, siyasetname türünün Türk edebiyatındaki ilk örneği sayılmaktadır. Kaşgarlı Mahmud 'Divan-ü Lügati't-Türk'ün, Ahmet Yesevi 'Divan-ı Hikmet'in yazarıdır.

20. Türk-İslam tarihinde 'ilk büyük Türk dili sözlüğü' olarak kabul edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kutadgu Bilig
• B) Divan-ı Hikmet
• C) Siyasetname
• D) Atabetü'l-Hakayık
• E) Divan-ü Lügati't-Türk ✓

Divan-ü‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Lügati't-Türk, 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmış kapsamlı bir Türkçe-Arapça sözlüktür. Türk dilini ve kültürünü Araplara tanıtmak amacıyla kaleme alınan bu eser, aynı zamanda dönemin Türk kültürü hakkında önemli bilgiler içermektedir. Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacip'e, Divan-ı Hikmet Ahmet Yesevi'ye aittir.

21. Türk-İslam devletlerinde 'iktâ sistemi' ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Dini vakıflara arazi bağışlanması esasına dayanır.
• B) Yalnızca Osmanlı Devleti'nde uygulanmış bir sistemdir.
• C) Köylülerin toprak sahibi yapıldığı bir tarım reformudur.
• D) Toprakların doğrudan padişaha ait olduğu bir sistemdir.
• E) Devlet memurlarına maaş yerine belirli bölgelerin vergi gelirlerinin tahsis edilmesidir. ✓

İktâ‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sistemi, Büyük Selçuklular döneminde yaygınlaşan bir toprak düzenidir. Buna göre devlet, asker ve memurlara nakit maaş yerine belirli bölgelerin vergi gelirlerini toplama hakkını vermiştir. Bu sistem Osmanlı'daki tımar sisteminin de öncülü sayılmaktadır. Toprakların mülkiyeti devlette kalmaya devam etmiştir.

22. Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında aşağıdaki hangi etken belirleyici rol oynamıştır?

• A) Bizans'ın güçlenmesi
• B) Moğol istilaları
• C) Haçlı Seferleri
• D) Taht kavgaları ve toprakların bölünmesi ✓
• E) Abbasi halifelerinin baskısı

Büyük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında en temel etken, özellikle Melikşah'ın ölümünden sonra yaşanan taht kavgaları ve veraset sisteminin yarattığı iç çatışmalardır. Türk geleneğindeki 'ülke hanedanın ortak malıdır' anlayışı, devleti parçalara bölmüştür. Moğol istilaları ise Anadolu Selçuklularını etkileyen temel faktördür.

23. Gazneli Devleti'nin en güçlü hükümdarı olup Hindistan'a 17 sefer düzenleyen sultan kimdir?

• A) Mesud
• B) İbrahim
• C) Alp Tegin
• D) Gazneli Mahmud ✓
• E) Sebük Tegin

Gazneli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmud, 998-1030 yılları arasında hüküm sürmüş ve Gazneli Devleti'ni en güçlü dönemine taşımıştır. Hindistan'a düzenlediği 17 sefer ile hem ganimet elde etmiş hem de İslam'ın yayılmasına katkıda bulunmuştur. Ayrıca sarayı dönemin önemli ilim ve sanat merkezi hâline getirmiştir. Alp Tegin devletin kurucusudur.

24. Türk-İslam devletlerinde 'Divan-ı Mezalim' kurumunun temel işlevi nedir?

• A) Dini meselelerde fetva vermek
• B) Askeri seferleri planlamak
• C) Devletin gelir ve giderlerini denetlemek
• D) Halkın hükümdara yönelik şikâyetlerini dinlemek ve adalet dağıtmak ✓
• E) Yabancı devletlerle yazışmaları yürütmek

Divan-ı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mezalim, halkın devlet görevlileri veya diğer kişiler hakkındaki şikâyetlerini doğrudan hükümdara veya onun temsilcisine ilettiği bir yüksek adalet mahkemesidir. Türk-İslam devletlerinde hükümdarın adalet dağıtma işlevini yerine getirdiği bu kurum, halk ile devlet arasındaki köprü görevi görmüştür.

25. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlılar dönemine ait bir eser değildir?

• A) Siyasetname ✓
• B) Divan-ı Hikmet
• C) Kutadgu Bilig
• D) Atabetü'l-Hakayık
• E) Divan-ü Lügati't-Türk

Siyasetname,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Büyük Selçuklu Devleti veziri Nizamülmülk tarafından yazılmış bir devlet yönetimi kitabıdır; dolayısıyla Karahanlı değil Selçuklu dönemine aittir. Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Divan-ü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud) ve Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki) Karahanlı dönemine ait eserlerdir. Divan-ı Hikmet ise Ahmet Yesevi'ye aittir.