Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi (XVII-XVIII. Yüzyıl) 2

1. _Küçük Kaynarca Antlaşması_ (1774) hangi iki devlet arasında imzalanmıştır?

• A) Osmanlı-Rusya ✓
• B) Osmanlı-Venedik
• C) Osmanlı-İran
• D) Osmanlı-Avusturya

Küçük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kaynarca Antlaşması (1774), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın sonunda imzalanan ağır bir antlaşmadır. Bu antlaşmayla Kırım bağımsız olmuş (ilk kez halkı Müslüman bir bölge kaybedilmiş), Rusya'ya tazminat ödenmiş ve Ortodoksların koruyuculuğu Rusya'ya verilmiştir.

2. XVII. yüzyılın sonunda imzalanan Karlofça Antlaşması'nın (1699) devamı niteliğinde olan ve Rusya'ya _Azak Kalesi_'nin verildiği antlaşma hangisidir?

• A) Prut Antlaşması
• B) Küçük Kaynarca Antlaşması
• C) İstanbul Antlaşması ✓
• D) Karlofça Antlaşması

İstanbul‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1700), Karlofça Antlaşması'nı imzalayan Kutsal İttifak devletlerinden Rusya ile bir yıl sonra imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Azak Kalesi Rusya'ya bırakılmış, böylece Rusya Karadeniz'e açılma yolunda ilk önemli adımı atmıştır.

3. Osmanlı Devleti'nin Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği, Orta Avrupa'daki hakimiyetini büyük ölçüde yitirdiği ve Avrupa karşısında savunmaya çekilme sürecinin başladığı tarihi gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Zitvatorok Antlaşması
• B) II. Viyana Kuşatması
• C) Pasarofça Antlaşması
• D) Karlofça Antlaşması ✓

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Tarihsel Süreç: 1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği (Macaristan, Mora, Podolya vb.) gelişmedir. • Önem ve Etkisi: Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti'nin Orta Avrupa'daki hakimiyeti sona ermiş, Avrupa karşısında savunmaya çekilme (geri çekilme) süreci başlamıştır. • Diğer Şıklar: - II. Viyana Kuşatması: Bu sürece zemin hazırlayan askeri bozgun olsa da tescil Karlofça ile olmuştur. - Pasarofça Antlaşması: Lale Devri'ni başlatan antlaşmadır. - Zitvatorok Antlaşması: Avusturya ile eşitliğin kabul edildiği antlaşmadır. ✅ Sonuç: Karlofça Antlaşması'dır.

4. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde eğitim sisteminin ve medreselerin bozulmasında temel etken olan, ilmiye sınıfındaki makam ile rütbelerin babadan oğula geçmesi (âlimin oğlu âlimdir) anlayışına ne ad verilir?

• A) Müsadere
• B) Beşik Ulemalığı ✓
• C) İltizam
• D) Devşirme

XVII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyılda Osmanlı eğitim sisteminin (medreselerin) bozulmasındaki en büyük yapısal etken, ilmiye sınıfında liyakatin terk edilerek 'âlimin oğlu âlimdir' anlayışının getirilmesidir. Bu yozlaşmış sisteme 'Beşik Ulemalığı' denir. Akli ve pozitif bilimlerin medreselerden çıkarılması da liyakatsiz kişilerin makamlara gelmesi ve ulema arasındaki taassubun (bağnazlık) artmasının doğrudan bir sonucudur.

5. XVII. yüzyılda Osmanlı'da ekonomik yapının bozulmasında _Coğrafi Keşifler_ dışında hangi faktör etkili olmuştur?

• A) İltizam sisteminin yaygınlaşması
• B) Kapitülasyonların yaygınlaşması
• C) Savaşların uzun sürmesi ve ganimetlerin azalması
• D) Yukarıdakilerin hepsi ✓

XVII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyıl ekonomisi çok yönlü bir kriz içindeydi. Coğrafi Keşifler ticareti bitirirken, uzun süren savaşlar (Avusturya, İran) hazineyi boşaltmış, Tımar sistemi çökünce devlet nakit para için İltizam'a yönelmiş ve kapitülasyonlar iç piyasayı çökertmiştir.

6. XVII. yüzyılda Osmanlı'da padişahların küçük yaşta tahta geçmesiyle, saray kadınlarının (özellikle Valide Sultanlar) devlet işlerine müdahale ettiği dönem ne olarak adlandırılır?

• A) Kadınlar Saltanatı ✓
• B) Valide Sultan Dönemi
• C) Saray Entrikaları
• D) Harem Dönemi

Kadınlar‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Saltanatı (yaklaşık 1550-1656), Hürrem Sultan ile başlayıp Kösem Sultan ve Turhan Sultan'a kadar uzanan, Valide Sultanların ve Hasekilerin devlet yönetiminde (Saray Ağaları ile işbirliği yaparak) doğrudan etkili olduğu döneme verilen isimdir. Bu durum siyasi istikrarsızlığı artırmıştır.

7. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin bozulması ve Celali İsyanları sonucunda köylünün toprağını terk etmesiyle (Büyük Kaçgun) taşrada oluşan otorite boşluğunu doldurarak zamanla devlete karşı birer 'yerel güç odağı' hâline gelen zümreye ne ad verilmiştir?

• A) Reaya
• B) Ayan ✓
• C) Celali
• D) Levent

Celali‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İsyanları ve Büyük Kaçgun, Anadolu'da can ve mal güvenliğinin kalmamasına, devlet otoritesinin sarsılmasına neden olan krizlerdir. Bu krizler sonucunda taşrada oluşan idare ve güvenlik boşluğunu, bulundukları bölgenin zengin ve nüfuzlu kişileri olan 'Ayan' (ve eşraf) denilen yerel güç odakları doldurmuştur. Ayanlar zamanla o kadar güçlenmişlerdir ki, 1808'de Padişah II. Mahmut ile Sened-i İttifak'ı imzalayacak seviyeye gelmişlerdir. (Dikkat: Celali, devlete başkaldıran isyancılara verilen addır; yerel bir idari güç odağı değildir.)

8. XVIII. yüzyılda (Lale Devri) imzalanan hangi antlaşmayla Osmanlı Devleti _batının (Avrupa'nın) üstünlüğünü_ ilk kez kabul etmiş ve batılılaşma hareketlerine başlamıştır?

• A) Belgrad Antlaşması
• B) İstanbul Antlaşması
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Pasarofça Antlaşması ✓

Pasarofça‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1718), Avusturya'ya karşı alınan ağır yenilgi sonrası imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı, Avrupa'yı askeri olarak yenemeyeceğini anlamış ve 'Lale Devri' olarak bilinen, batıdaki (kültürel, sosyal) gelişmeleri takip etme dönemine girmiştir.

9. XVII. yüzyılda _içki, tütün ve gece sokağa çıkma yasağı_ gibi sert önlemlerle İstanbul'da asayişi sağlamaya çalışan padişah kimdir?

• A) I. Mahmut
• B) III. Selim
• C) II. Osman
• D) IV. Murad ✓

IV.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Murad (1623-1640), 'Bağdat Fatihi' olarak bilinir ve Celali isyanları ile Yeniçeri zorbalığına son vermek için çok sert (baskı ve şiddet) yöntemler kullanmıştır. İstanbul'daki büyük yangınları gerekçe göstererek kahvehaneleri kapatmış, içki ve tütün yasağı getirmiştir.

10. Osmanlı'da XVII. yüzyılda görülen _Celali İsyanlarının_ liderlerinden (Karayazıcı, Kalenderoğlu vb.) biri olan _Deli Hasan_ hangi bölgede isyan etmiştir?

• A) Suriye
• B) Rumeli
• C) Mısır
• D) Anadolu ✓

Deli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Hasan, Karayazıcı'nın ölümünden sonra Batı Anadolu'da Celali hareketinin başına geçmiş ve Kütahya, Afyon civarında büyük bir isyan başlatmıştır. Bu isyanlar, Anadolu'da büyük yıkımlara neden olmuş, köylülerin durumu daha da kötüleşmiştir.

11. XVII. yüzyılda _Kafes Usulü_'nün (şehzadelerin sancağa çıkmayıp sarayda hapis kalması) getirilmesinin en önemli _siyasi sonucu_ nedir?

• A) Yeniçerilerin güç kazanması
• B) Valide sultanların etkisinin artması
• C) Taht kavgalarının tamamen bitmesi
• D) Devlet tecrübesinden yoksun, psikolojisi bozuk padişahların tahta çıkması ✓

I.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ahmet'in getirdiği 'Ekber ve Erşed' (en yaşlı olanın tahta geçmesi) sistemi, taht kavgalarını azaltsa da, 'Kafes' uygulaması nedeniyle şehzadeler sancağa çıkıp devlet yönetmeyi öğrenememiştir. Bu durum, sarayda hapis hayatı yaşayan, tecrübesiz ve akli dengesi bozuk (örn: Sultan İbrahim) padişahların başa geçmesine yol açmıştır.

12. XVII. yüzyılda _Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı_ düşünen ve bu yüzden bir isyanla (Hotin Seferi sonrası) tahttan indirilip öldürülen _ilk padişah_ kimdir?

• A) IV. Murad
• B) I. Ahmet
• C) II. Osman ✓
• D) III. Selim

II.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osman (Genç Osman), Hotin Seferi'ndeki (1621) disiplinsizlikleri nedeniyle Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak istemiştir. Bu planı öğrenen Yeniçeriler isyan ederek Genç Osman'ı tahttan indirmiş ve Yedikule Zindanları'nda öldürmüşlerdir. Bu, padişah katliyle sonuçlanan ilk büyük Yeniçeri isyanıdır.

13. XVII. yüzyılda I. Ahmet tarafından getirilen, taht kavgalarını ve kardeş katlini önlemek amacıyla hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin tahta geçmesini öngören veraset sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kafes Usulü
• B) Ekber ve Erşed Sistemi ✓
• C) Müsadere Sistemi
• D) Devşirme Sistemi

Ekber‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (en büyük, en yaşlı) ve Erşed (en olgun, akli dengesi yerinde) sistemi, Osmanlı'da veraset sistemini kesin bir kurala bağlayan ilk uygulamadır. Fatih Sultan Mehmet döneminden beri süregelen kardeş katli uygulamasının neden olduğu taht kavgalarını engellemek için I. Ahmet tarafından getirilmiştir. Bu sistemle hanedanın en yaşlı üyesi padişah olmuş, diğer şehzadeler ise 'Kafes' denilen saray bölümünde gözetim altında tutulmuştur.

14. Osmanlı Devleti'nin, Avusturya Arşidükü'nü (Kral) Osmanlı Padişahı'na _denk (eşit)_ saydığı ve siyasi üstünlüğünü kaybettiği 1606 tarihli antlaşma hangisidir?

• A) Vasvar Antlaşması
• B) Bucaş Antlaşması
• C) Karlofça Antlaşması
• D) Zitvatorok Antlaşması ✓

Zitvatorok‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1606), 1533 İstanbul Antlaşması ile kazanılan siyasi üstünlüğü sona erdirmiştir. Bu antlaşma ile Avusturya 'Kralı', Osmanlı 'Padişahı'na denk sayılmış (mütekabiliyet) ve Avusturya'nın ödediği yıllık vergi kaldırılmıştır.

15. Sultan I. Mahmut devrinde (18. yüzyıl), Osmanlı ordusunda modernleşme adımları kapsamında Batı örnek alınarak teşkilatlandırılan ilk teknik askeri okul aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mühendishane-i Berr-i Hümayun
• B) Hendesehane ✓
• C) Mekteb-i Harbiye
• D) Nizam-ı Cedid

Hendesehane‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (1734), I. Mahmut döneminde, Batı'dan getirilen uzman Comte de Bonneval'in (Humbaracı Ahmet Paşa) çabalarıyla açılan ilk askeri teknik okuldur. Amacı, orduya (özellikle Humbaracı Ocağı'na) matematik ve geometri bilen subaylar yetiştirmekti.

16. 17. yüzyılda Anadolu'yu adeta kan gölüne çeviren Celâli İsyanlarını acımasız yöntemlerle bastırıp sarsılan devlet otoritesini yeniden kuran ünlü sadrazam kimdir?

• A) Kuyucu Murat Paşa ✓
• B) Damat İbrahim Paşa
• C) Kara Mustafa Paşa
• D) Sokullu Mehmet Paşa

Celâli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İsyanlarını sert bir şekilde bastıran veziriazam Kuyucu Murat Paşa'dır. Rivayete göre isyancıların kellesini kuyulara attırdığı için bu lakabı almıştır.

17. Lale Devri'nde Osmanlı sosyal hayatında uygulamaya konulan ve tıp/sağlık alanında bir ilk olan yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Modern tıp fakültesi açılması
• B) Hastanelerin (Darüşşifa) kurulması
• C) Çiçek aşısı uygulanması ✓
• D) Karantina uygulanması

Lale‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devri'nde sağlık alanında yapılan en önemli yeniliklerden biri çiçek aşısının uygulanmasıdır. Bu aşı Batı'dan alınmamış, tam aksine İran/Doğu kökenli geleneksel bir uygulama olarak Osmanlı'ya gelmiş ve buradan da İngiliz büyükelçisinin eşi (Lady Montagu) aracılığıyla Avrupa'ya tanıtılmıştır. Yani çiçek aşısı, Lale Devri'nde Osmanlı'nın Batı'dan örnek aldığı değil, aksine Batı'ya öğrettiği nadir gelişmelerden biridir.

18. 17. yüzyılda Doğu Akdeniz'in hakimiyeti için Venedik ile girilen Girit Adası mücadelesinin (1645-1669) 24 yıl gibi uzun bir süreye yayılması ve Osmanlı'yı büyük bir külfete sokmasının temel nedeni nedir?

• A) Osmanlı'nın savaşa yeterince önem vermemesi
• B) Celali İsyanları'nın Girit'e sıçraması
• C) Venedik donanmasının çok güçlü olması ve adanın Kandiye Kalesi'nin sağlamlığı ✓
• D) Rusya'nın Venedik'e yardım etmesi

Girit‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fethi'nin 24 yıl sürmesi, Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alarak adaya yardımı engellemesi ve Kandiye Kalesi'nin çok güçlü savunulması nedeniyledir. Bu uzun süren savaş, Osmanlı donanmasının eski gücünde olmadığını ve hazinenin yıprandığını göstermiştir. (Ada, Köprülü Fazıl Ahmet Paşa tarafından fethedilmiştir).

19. Asayişi sağlamak ve sıkça yaşanan İstanbul yangınlarının önüne geçmek amacıyla Osmanlı tarihinde ilk kez gece sokağa çıkma (fenersiz dolaşma) yasağı ilan eden hükümdar kimdir?

• A) II. Osman
• B) IV. Murat ✓
• C) I. Ahmet
• D) IV. Mehmet

IV.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Murat, İstanbul yangınlarından sonra güvenliği sağlamak amacıyla ilk kez gece sokağa çıkma yasağı (yatsıdan sonra fenersiz çıkma yasağı) getirmiştir.

20. Lale Devri'nin sembol yeniliklerinden olan ve Osmanlı'da bilginin daha hızlı yayılmasını sağlayarak sosyo-kültürel bir devrime öncülük eden, Avrupa'dan alınan ilk teknik yenilik hangisidir?

• A) Demiryolu
• B) Telefon
• C) Matbaa ✓
• D) Telgraf

Lale‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devri'nin (III. Ahmet) en önemli teknik yeniliği, İbrahim Müteferrika ve Yirmisekiz Çelebizade Said Efendi'nin gayretleriyle kurulan ilk Türk matbaasıdır (1727). Bu kurum, Avrupa'dan alınan ilk teknik yeniliktir ve matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati'dir. (Not: Osmanlı'da gayrimüslimlere ait matbaalar daha önceden de mevcuttu, bu gelişme Müslüman Türkler tarafından kurulan ilk matbaa olması yönüyle tarihi bir öneme sahiptir.)

21. 1672 yılında Lehistan ile akdedilen ve Osmanlı İmparatorluğu'nu Batı'daki nihai sınır genişliğine (Podolya'nın alınmasıyla) ulaştıran antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Vasvar Antlaşması
• B) Karlofça Antlaşması
• C) Bucaş Antlaşması ✓
• D) Zitvatorok Antlaşması

Bucaş‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1672), Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde Lehistan (Polonya) ile imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Podolya toprağı alınmış ve Osmanlı Devleti Batı'daki en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

22. 1727'de Lale Devri'nin en önemli adımlarından biri olan ilk Türk matbaasını hayata geçiren ve bu matbaadan çıkan ilk eser olarak 'Vankulu Lügati'ni basan tarihi şahsiyet kimdir?

• A) Nedim
• B) Evliya Çelebi
• C) İbrahim Müteferrika ✓
• D) Katip Çelebi

İbrahim‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Müteferrika, Said Efendi ile birlikte Lale Devri'nde (III. Ahmet) ilk resmi Türk matbaasını kurmuştur. Şeyhülislam'dan fetva alınarak kurulan bu matbaada, hattatların işsiz kalmaması için _dini eserlerin_ basılması (başlangıçta) yasaklanmıştır.

23. Osmanlı'nın Avrupa'da ağır bir darbe aldığı 1699 Karlofça Antlaşması metninin ileride ihlal edilmesini önlemek amacıyla, antlaşmanın şartlarına 'garantör (kefil)' olarak imza koyan devlet hangisidir?

• A) Rusya
• B) Fransa
• C) İngiltere
• D) Avusturya ✓

Karlofça‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması, Kutsal İttifak Savaşları'nı bitiren ve Osmanlı'nın ilk kez büyük toprak kaybettiği antlaşmadır. Bu antlaşmanın garantör devleti (imzaların güvencesi) Avusturya olmuştur. Bu, Osmanlı'nın artık masada tek başına şartları belirleyemediğini, diplomatik olarak zayıfladığını gösterir.

24. 17. yüzyılın başlarında (1603-1610) Anadolu halkının köylerini, tarlalarını bırakıp can havliyle şehirlere ve dağlara sığınmasına yol açan ve tarihe 'Büyük Kaçgun' adıyla kazınan sürecin asıl sebebi nedir?

• A) Rumeli'deki toprak kayıpları
• B) Moğol istilası
• C) Celâli isyanları ✓
• D) Veba salgını

Anadolu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ halkının can ve mal güvenliği kalmadığı için köylerini terk etmesine 'Büyük Kaçgun' denir. Bu devasa göçün asıl sebebi Celâli İsyanları'dır. Özellikle 1596 Haçova Muharebesi'nden kaçan on binlerce firari askerin dirliklerinin (tımar) iptal edilmesiyle Anadolu'ya dağılıp eşkıyalığa (Celâli) başlaması, isyanların yıkıcılığını zirveye taşımış ve bu büyük göç dalgasını tetiklemiştir.

25. 1770 senesinde Rus savaş gemilerinin Avrupa'yı boydan boya dolanarak Ege Denizi'ne sızdığı ve Osmanlı filosunu demirli haldeyken küle çevirdiği o yıkıcı olayın adı nedir?

• A) Sinop Baskını
• B) İnebahtı Felaketi
• C) Navarin Baskını
• D) Çeşme Baskını ✓

Çeşme‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Baskını (1770), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında gerçekleşmiştir. Rus donanması, Çeşme limanında demirlemiş olan Osmanlı donanmasını gafil avlayarak tamamen yakmıştır. Bu felaket, Küçük Kaynarca Antlaşması'na giden süreci hızlandırmıştır.