Osmanlı Kültür ve Uygarlığı 2

1. Osmanlı ordusunda, padişahın merkezdeki profesyonel piyade askeri olan ve _devşirme sistemiyle_ yetiştirilen en elit birlik hangisidir?

• A) Akıncı
• B) Yeniçeri ✓
• C) Azap
• D) Tımarlı Sipahi

Yeniçeri Ocağı, I. Murad döneminde kurulan, devşirme sistemine dayalı Kapıkulu ordusunun temelini oluşturan piyade (yaya) birliğidir. Doğrudan padişaha bağlıydılar, 3 ayda bir 'Ulufe' maaşı alırlardı ve padişahın en sadık, en profesyonel gücüydüler.

2. Aşağıdakilerden hangisi İstanbul'un tarih boyunca aldığı isimlerden biri değildir?

• A) İslambol
• B) Asitane
• C) Dersaadet
• D) Bitinya ✓

Bitinya; İzmit, Bilecik, Bursa civarındaki bölgenin antik adıdır, İstanbul'un ismi değildir.

3. Osmanlı Devleti, farklı unsurları barış ve huzur içerisinde yaşattığı için Osmanlı Klasik Dönemi Batı'da hangi isimle anılmıştır?

• A) Millet Sistemi
• B) Osmanlı Barışı ✓
• C) Pax Hazaria
• D) Turkuveri

Bu döneme Batı literatüründe 'Osmanlı Barışı' (Pax Ottomana) denir.

4. Osmanlı mimarisinde, genellikle bir caminin yanında bulunan, ticari malların güvenle saklandığı ve satıldığı, _kubbeli ve korunaklı_ yapıya ne ad verilir?

• A) Kapan
• B) Bedesten ✓
• C) Kervansaray
• D) Arasta

Bedesten (Bezzazistan), şehirlerdeki ticari hayatın merkeziydi. Özellikle mücevher, değerli kumaş ve silah gibi kıymetli malların alınıp satıldığı, geceleri korunan, kalın duvarlı ve kubbelerle örtülü kapalı çarşıydı. (Kapalıçarşı'nın çekirdeği 'İç Bedesten'dir).

5. Osmanlı sarayında, başta mimarlar, hattatlar, çiniciler, kuyumcular olmak üzere _sanatkârların örgütlendiği_ teşkilatın adı nedir?

• A) Kapıkulu
• B) Ehl-i Hiref ✓
• C) Enderun
• D) Lonca

Ehl-i Hiref ('Hüner/Sanat Ehli'), Topkapı Sarayı'na bağlı sanatkârlar bölüğüdür. Sarayın ve padişahın sanat (kitap, çini, mücevher, silah) siparişlerini yapar, maaş alır ve Osmanlı saray sanatının üslubunu belirlerlerdi.

6. Osmanlı Devleti'nin XVI. yüzyıldan itibaren Fransa, İngiltere ve Hollanda gibi devletlere kapitülasyonlar vermesi; I. Coğrafi Keşiflerin olumsuz etkilerini azaltmak, II. Avrupalı tüccarları Doğu Akdeniz limanlarına çekerek ticaret yapmalarını sağlamak, III. Avrupa Hristiyan birliğinin oluşmasını engellemek amaçlarından hangilerine yöneliktir?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) I, II ve III ✓

Osmanlı Devleti'nin kapitülasyonları vermesinde hem ekonomik hem de siyasi hedefler gözetilmiştir. Coğrafi Keşifler neticesinde okyanus yollarına kayan ticareti yeniden Akdeniz limanlarına çekmek ve gümrük gelirlerini artırmak ekonomik amaçlardır (I ve II). Fransa, İngiltere ve Hollanda gibi devletlere imtiyazlar vererek onları kendi tarafına çekmek ve Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu (Şarlken) öncülüğünde kurulabilecek bir Haçlı/Hristiyan ittifakını parçalamak ise temel siyasi amaçtır (III). Bu nedenle öncüllerin tamamı doğrudur.

7. Osmanlı Devleti'nin topraklar üzerinde tek tip bir vergi düzeninin olmamasında; I. fethedilen bölgelerin coğrafi şartları, II. birlikte yaşamaya başlanılan milletlerin etnik ve kültürel özellikleri, III. halkın sosyal ve ekonomik yapısı durumlarından hangileri etkili olmuştur?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız III
• C) I ve III
• D) I, II ve III ✓

Fethedilen bölgelerin coğrafi, etnik, kültürel ve ekonomik özellikleri dikkate alınarak her bölge için farklı vergi düzenlemeleri yapılmıştır.

8. Divan-ı Hümayun'da önceleri Nişancı'ya bağlı bir kalem iken, 17. yüzyıldan itibaren _dış işlerinden sorumlu_ hale gelen görevli kimdir?

• A) Yeniçeri Ağası
• B) Defterdar
• C) Reis'ül Küttab ✓
• D) Kaptan-ı Derya

Reis'ül Küttab ('Katiplerin Reisi'), Divan'daki yazışmaları organize ederken, özellikle Avrupalı devletlerle ilişkilerin artmasıyla protokol ve diplomasi işlerini üstlenmiş ve zamanla Osmanlı'nın 'Dışişleri Bakanı' konumuna yükselmiştir.

9. Osmanlı Devleti, tebaasından olan Hristiyan ailelerden devşirme sistemiyle alınan çocukları eğiterek bunların asker olmasını veya devletin önemli kademelerinde yer almasını sağlamıştır. Buna göre, açıklaması verilen uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kul sistemi ✓
• B) İkta sistemi
• C) Ekber ve erşet
• D) Millet sistemi

Bu uygulamaya 'Kul Sistemi' adı verilmiştir. Bu sistemde yetişen kişiler sadrazamlığa kadar yükselebilmiştir.

10. II. Mahmut döneminde kurulan _modern posta teşkilatının_ (1834) temel amacı neydi?

• A) Halkın birbirine mektup göndermesini sağlamak
• B) Gazetelerin dağıtımını kolaylaştırmak
• C) Merkezi otoriteyi güçlendirmek ve haberleşmeyi hızlandırmak ✓
• D) Uluslararası ticareti geliştirmek

Modern Posta Teşkilatı'nın (ve telgrafın) kurulmasındaki temel amaç, İstanbul'un (merkez) en uzak eyaletlerdeki valilerle ve ordularla hızlı bir şekilde iletişim kurmasını sağlamaktı. Bu, merkezi otoritenin taşradaki gücünü artıran bir reformdu.

11. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nde yer alan örfi vergiler arasında bulunmaz?

• A) Bac
• B) Çiftbozan
• C) Avarız
• D) Cizye ✓

Osmanlı Devleti'nde vergiler Şer'i (İslam hukukuna dayanan) ve Örfi (padişahın emirlerine ve geleneklere dayanan) olmak üzere ikiye ayrılır. Öşür, Haraç ve Cizye şer'i vergilerdir. Cizye, askerlik yapmamaları karşılığında gayrimüslim erkeklerden alınsa da, bu verginin kuralları doğrudan İslam hukukuna dayandığı için şer'i vergi statüsündedir. Bac, Çiftbozan ve Avarız ise padişah iradesiyle konulan örfi vergilerdir.

12. Osmanlı Devleti'nde Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında hazırlanan Medeni Kanun hangisidir?

• A) Kanunuesasi
• B) Islahat Fermanı
• C) Tanzimat Fermanı
• D) Mecelle ✓

Ahmet Cevdet Paşa tarafından hazırlanan İslam hukuku esaslı medeni kanun Mecelle'dir.

13. Osmanlı Devleti'nde uygulanan vakıf sistemi; I. boş ve ıssız yerlerin iskâna açılması, II. toplumda dayanışma ve yardımlaşma kültürünün yerleşmesi, III. fethedilen bölgelerin imar edilmesi ve konargöçerlerin şehir medeniyetine ulaşması amaçlarından hangilerine yöneliktir?

• A) I ve II
• B) II ve III
• C) Yalnız I
• D) I, II ve III ✓

Osmanlı Devleti'nde vakıf sistemi; ıssız bölgelere han, hamam, kervansaray gibi yapılar inşa ederek buraların iskâna açılmasını (I), imaretler ve şifahaneler aracılığıyla toplumda yardımlaşma kültürünün yerleşmesini (II) ve fethedilen bölgelerin bayındır hale getirilerek konargöçerlerin yerleşik hayata geçmesini (III) sağlamıştır. Bu nedenle üç öncül de vakıfların amaçlarındandır.

14. Osmanlı hukuk sisteminde, evlenme, boşanma, miras, alacak-verecek gibi davalara bakan ve karara bağlayan _hakime_ ne ad verilirdi?

• A) Subaşı
• B) Kadı ✓
• C) Müderris
• D) Muhtesip

Kadı, İlmiye sınıfına mensup, medrese çıkışlı hakimdi. Atandığı 'Kaza' (ilçe) bölgesinde sadece yargı işlerine değil, aynı zamanda idari (belediye) işlere de bakar, merkezden gelen emirleri uygular ve Loncaları denetlerdi.

15. Osmanlı'da, vergilerin doğrudan merkez hazinesine aktarıldığı, _Tımar sisteminin uygulanmadığı_ eyaletlere (Mısır, Bağdat, Yemen gibi) ne ad verilirdi?

• A) İmtiyazlı (Ayrıcalıklı) Eyaletler
• B) Salyaneli (Yıllıklı) Eyaletler ✓
• C) Bağlı Hükümetler
• D) Salyanesiz (Yıllıksız) Eyaletler

Salyaneli ('Yıllıklı') Eyaletler, merkeze uzak (Mısır, Yemen, Tunus, Bağdat) eyaletlerdi. Burada Tımar sistemi uygulanmaz, vergiler 'İltizam' (ihale) yoluyla toplanır ve yıllık olarak (Salyane) merkez hazinesine gönderilirdi.

16. Osmanlı mimarisinde _ana yapı olarak camiyi_ merkeze alan ve etrafına medrese, kütüphane, imaret, darüşşifa gibi yapıların eklendiği büyük kompleksin adı nedir?

• A) Külliye ✓
• B) Tekke
• C) Bedesten
• D) Kervansaray

Külliye, bir caminin etrafında toplanan ve birbiriyle ilişkili binalar topluluğudur. Osmanlı şehir planlamasının çekirdeğini oluşturur ve bir vakıf aracılığıyla şehrin sosyal, dini, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarını karşılardı. (Örn: Fatih Külliyesi, Süleymaniye Külliyesi).

17. Osmanlı'da gayrimüslim çiftçilerden alınan _ürün vergisine_ ne ad verilirdi?

• A) Öşür
• B) Haraç ✓
• C) Cizye
• D) Avarız

Haraç, Şer'i hukuka göre gayrimüslim (zımmî) çiftçilerden alınan arazi ve ürün vergisidir. Öşür (Müslümanlardan alınan) vergisine göre oranı daha yüksek olabilirdi. Tanzimat Fermanı ile bu vergiler eşitlenmiştir.

18. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'ndeki kadıların görevlerinden biri değildir?

• A) Belediye işlerinden sorumlu olmak
• B) Nikâh ve miras konularına bakmak
• C) Adli ve idari işlere bakmak
• D) Divan-ı Hümayuna başkanlık etmek ✓

Divan-ı Hümayun'a Padişah veya Sadrazam başkanlık eder. Kadıların (veya Kazaskerin) böyle bir görevi yoktur.

19. Osman Gazi'nin bir tüccarla diyaloğunda geçen 'Her kim pazara mal getirirse ondan akçe alayım' sözü, hangi verginin başlangıcı kabul edilir?

• A) Bac ✓
• B) Avarız
• C) Öşür
• D) Cizye

Pazar yeri vergisinin adı Bac (Bac-ı Bazar) vergisidir.

20. Osmanlı Devleti'nin kendinden önceki Türk İslam devletlerine göre daha uzun ömürlü olmasında; I. ülkeyi hanedan üyeleri arasında paylaştırmaması, II. merkezî otoritesini güçlü tutması, III. fethettiği bölgelerde iskân ve istimalet gibi sistemler uygulaması durumlarından hangileri etkili olmuştur?

• A) I ve II
• B) Yalnız I
• C) Yalnız II
• D) I, II ve III ✓

Osmanlı'nın uzun ömürlü olmasında merkezi otorite, veraset sistemindeki değişiklikler (ülkeyi paylaştırmama) ve adaletli yönetim (istimalet) etkili olmuştur.

21. Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul'a davet edilen ve Sahn-ı Seman Medresesi'nde müderrislik yapan, _Ay'ın haritasını çıkaran_ ünlü Türk-İslam bilgini kimdir?

• A) Matrakçı Nasuh
• B) Ali Kuşçu ✓
• C) Piri Reis
• D) Katip Çelebi

Ali Kuşçu, Timur İmparatorluğu'nda (Semerkand) yetişmiş büyük bir astronomi ve matematik alimiydi. Otlukbeli Savaşı sonrası Fatih'in davetiyle İstanbul'a gelmiş, Ayasofya ve Sahn-ı Seman medreselerinde dersler vermiştir. Ay'ın ilk haritalarından birini çizmiş, Fatih Cami'ne güneş saati yapmıştır.

22. Osmanlı'da esnafın uymak zorunda olduğu _kalite standartlarını belirleme_ ve _fiyat tespiti_ (tavan fiyat) uygulamasına ne ad verilirdi?

• A) Narh Sistemi ✓
• B) Gedik
• C) İltizam
• D) İhtisap

Narh, devletin (Kadı ve Muhtesip aracılığıyla) temel tüketim malları için bir tavan fiyat belirlemesi uygulamasıdır. Amacı, haksız rekabeti ve aşırı kârı (fahiş fiyat) önleyerek halkı ve ekonomiyi korumaktı.

23. Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşayan ve '_Sultanü'ş-Şuara_' (Şairler Sultanı) olarak bilinen, İstanbul Türkçesini ve dünyevi aşkı işleyen divan şairi kimdir?

• A) Ahmeti
• B) Baki ✓
• C) Fuzuli
• D) Nabi

Baki, Fuzuli'nin aksine tasavvufu değil, dünyevi zevkleri, İstanbul'un güzelliklerini ve yaşam sevincini işlemiştir. Kanuni'nin yakın dostu olmuş ve onun ölümü üzerine yazdığı 'Kanuni Mersiyesi' ile ünlüdür.

24. Osmanlı Devleti'nde fakirlere ve medrese öğrencilerine sıcak yiyecek dağıtmak amacıyla hangi hayır kurumu açılmıştır?

• A) Kapan
• B) İmarethane ✓
• C) Sebil
• D) Han

Aşevi hizmeti veren kurum İmarethane'dir.

25. Osmanlı Devleti'nin _donanma komutanına_ verilen isim nedir?

• A) Reis
• B) Tersane Ağası
• C) Kaptan-ı Derya ✓
• D) Levent

Kaptan-ı Derya, Osmanlı donanmasının (Deniz Kuvvetleri) en yüksek komutanıydı. Kanuni döneminde Barbaros Hayreddin Paşa ile birlikte Divan-ı Hümayun'un daimi üyesi haline gelmiştir.