XVIII. Yüzyıl Osmanlı (Gerileme Dönemi) 4

1. Tarihler 1724'ü gösterdiğinde Osmanlı İmparatorluğu ile Rus Çarlığı arasında imzalanan ve Safevi (İran) topraklarının paylaşımını öngören dostluk antlaşması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Prut Antlaşması
• B) İstanbul Antlaşması ✓
• C) Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması
• D) Küçük Kaynarca Antlaşması

1724 yılında imzalanan İstanbul Antlaşması, Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki ilk dostluk ve ittifak antlaşmasıdır. Bu antlaşma ile iki devlet, Safevi Devleti'nin (İran) içinde bulunduğu karışıklıklardan yararlanarak İran'ın kuzey ve batı topraklarını kendi aralarında paylaşmışlardır. Rusya ile imzalanan ilk resmi antlaşma ise 1681 tarihli Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması'dır.

2. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı'dan koparılıp bağımsız bir hanlık haline getirilen Kırım, hangi tarihte Rusya İmparatorluğu tarafından resmen işgal edilerek ilhak edilmiştir?

• A) 1792
• B) 1783 ✓
• C) 1774
• D) 1856

Kırım'ın Osmanlı'dan kopuşu üç aşamada gerçekleşmiştir: 1774 Küçük Kaynarca ile Kırım bağımsız olmuş, 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Rusya yanlısı Şahin Giray han olarak atanmış ve 1783'te Rus Çariçesi II. Katerina, Kırım'ı resmen işgal ederek ilhak ettiğini duyurmuştur. Adayların sıklıkla karıştırdığı 1792 Yaş Antlaşması ise, Rusya'nın 1783'te yaptığı bu ilhakın Osmanlı Devleti tarafından resmen tanındığı (kabul edildiği) tarihtir.

3. 18. yüzyılda tımar sisteminin işlevini yitirmesinin ardından taşrada otoritelerini artırarak vergi ve yönetim işlerinde devlete kafa tutacak hale gelen yerel güç odaklarına ne isim verilmektedir?

• A) Mültezim
• B) Ayan ✓
• C) Müderris
• D) Yeniçeri

Ayan, taşradaki zengin ve nüfuzlu (sözü geçen) kişilerdi. Tımar sistemi çöküp merkezi otorite zayıflayınca, Ayanlar bulundukları bölgenin vergi toplama (mültezimlik) ve asker toplama işlerini üstlenerek devlet içinde devlet haline gelmeye başlamışlardır.

4. 1770 yılındaki Çeşme Faciası'nın ardından donanmayı canlandırmak için Sultan III. Mustafa'nın emriyle 1773'te açılan ve bugünkü Deniz Harp Okulu'nun çekirdeğini oluşturan mektep hangisidir?

• A) Mühendishane-i Berr-i Hümayun
• B) Mühendishane-i Bahr-i Hümayun ✓
• C) Mekteb-i Harbiye
• D) Hendesehane

Arapçada 'Bahr' deniz, 'Berr' ise kara demektir. 1770 Çeşme Baskını'nda donanmamız yandığı için acilen denizci subay yetiştirmek amacıyla III. Mustafa döneminde (1773) Tersane Hendesehanesi açılmış, bu kurum daha sonra Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi) adını almıştır. Seçeneklerdeki 'Mühendishane-i Berr-i Hümayun' (Kara Mühendishanesi) ise daha sonra, ordunun kara birliklerini modernleştirmek için III. Selim döneminde kurulmuştur. ⚠️ NOT: Yeni MEB tarih kitaplarında Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un kuruluşu I. Abdülhamit dönemi olarak kabul edilmektedir.

5. 18. yüzyılda Lale Devri'nin sembol isimlerinden Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi, Paris'teki elçilik görevini ve izlenimlerini kaleme aldığı meşhur eserine ne ad vermiştir?

• A) Keşfü'z Zünun
• B) Sefaretname ✓
• C) Cihannüma
• D) Kitab-ı Bahriye

Yirmisekiz Mehmet Çelebi, elçilik yıllarında gördüklerini 'Paris Sefaretnamesi' (Sefaretname) adlı eserinde toplamıştır. Bu eser Osmanlının Batı'ya açılan ilk penceresi olarak görülür.

6. Osmanlı İmparatorluğu, Küçük Kaynarca Antlaşması'nı imzalayarak tarihinde ilk defa nüfusunun tamamı Müslüman ve Türk olan hangi coğrafyayı elinden çıkarmak zorunda kalmıştır?

• A) Belgrad
• B) Mora
• C) Eflak-Boğdan
• D) Kırım ✓

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile Kırım'a bağımsızlık verilmiştir. Bu, Osmanlı tarihinde bir ilkti; zira daha önce kaybedilen yerler (Macaristan, Mora vb.) Hristiyan toprağıyken, Kırım halkının tamamı Türk ve Müslümandı. Bu durum, Müslüman dünyasındaki (Halifelik) prestijini sarsmıştır.

7. 18. yüzyılın başlarında Prut Zaferi ile yeşeren kaybedilmiş toprakları geri alma inancının, hangi antlaşmanın imzalanmasıyla yerini mevcut sınırları koruma politikasına bıraktığı kabul edilir?

• A) Ziştovi
• B) Yaş
• C) Küçük Kaynarca
• D) Pasarofça ✓

Prut Antlaşması (1711) ile toprakları geri alma umudu artmışsa da, 1718 Pasarofça Antlaşması ile bu umutlar sona ermiş ve Osmanlı, elindeki toprakları koruma politikasına yönelmiştir.

8. 18. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu, diplomasi masasındaki hangi antlaşmanın imzalanmasında oynadığı kolaylaştırıcı rolden ötürü Fransa'ya tanıdığı ticari ayrıcalıkları (kapitülasyonları) süresiz hale getirmiştir?

• A) Yaş
• B) Belgrad ✓
• C) Küçük Kaynarca
• D) Bükreş

Fransa, 1739 Belgrad Antlaşması'nda arabuluculuk yaptığı için kapitülasyonlar 1740 yılında sürekli hale getirilmiştir.

9. Osmanlı tarihinde 'Lale Devri' olarak bilinen yenileşme ve eğlence döneminin mimarı olan sadrazam kimdir ve bu dönemi kanlı bir şekilde sonlandıran ayaklanmanın adı nedir?

• A) Köprülü Mehmed Paşa - Edirne Vakası
• B) Alemdar Mustafa Paşa - Kabakçı Mustafa İsyanı
• C) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa - Patrona Halil İsyanı ✓
• D) Tarhuncu Ahmet Paşa - Vaka-i Vakvakiye

Lale Devri (1718-1730), Padişah III. Ahmet ve Sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın Batılılaşma (kültürel) ve eğlence dönemiydi. Bu dönem, saraydaki lükse ve yeniliklere karşı çıkan Patrona Halil liderliğindeki isyanla sona ermiştir.

10. Kırım'ı Rus işgalinden kurtarmak maksadıyla 1787'de başlatılan savaş, hangi Avrupalı gücün Rusya ile ittifak yaparak Osmanlı'ya karşı cephe açmasıyla büyük bir bozguna evrilmiştir?

• A) Lehistan
• B) Fransa
• C) İngiltere
• D) Avusturya ✓

Osmanlı, Kırım'ın ilhakını (1783) geri çevirmek için 1787'de Rusya'ya savaş açmıştır. Ancak Rusya'nın müttefiki olan Avusturya da ('Grek Projesi' kapsamında) Osmanlı'ya savaş ilan etmiş ve Osmanlı, iki cephede birden savaşmak zorunda kalarak ağır bir yenilgi almıştır.

11. Kaptan-ı Derya Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın çabalarıyla 1773'te faaliyete geçen ve modern Türk deniz subayı eğitiminin başlangıcı kabul edilen mektep hangisidir?

• A) Mühendishane-i Berr-i Hümayun
• B) Hilal-i Ahmer
• C) Tersane Hendesehanesi ✓
• D) Donanma Cemiyeti

Osmanlı Devleti III. Mustafa Dönemi'nde Cezayirli Gazi Hasan Paşa tarafından 1773'te bugünkü Deniz Harp Okulunun temeli sayılan 'Tersane Hendesehanesi' açılmıştır.

12. 18. yüzyılda devletin nakit sıkıntısını çözmek için başvurulan ve kağıt paraya geçişin ilk sinyallerini barındıran iç borçlanma senetlerine ne ad verilmekteydi?

• A) İltizam
• B) Mecidiye
• C) Kaime
• D) Esham ✓

Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılda III. Mustafa döneminde 'Esham' adıyla iç borçlanmaya gitmiştir. Bu sistem temsili kağıt paraya geçişin ilk aşaması sayılır.

13. Fransa'ya tanınan ticari imtiyazları (kapitülasyonlar) 1740 yılında imzaladığı belgeyle genişleterek padişahların ömrüyle sınırlı olmaktan çıkarıp daimi kılan Osmanlı hükümdarı kimdir?

• A) IV.Murat
• B) III.Mehmet
• C) I.Ahmet
• D) I.Mahmud ✓

I. Mahmud, 1739 Belgrad Antlaşması'ndaki arabuluculuğundan dolayı Fransa'ya verilen kapitülasyonları 1740 yılında sürekli hale getirmiştir.

14. Sultan III. Selim'in kurduğu modern askeri birlik olan Nizam-ı Cedit, savaş meydanındaki ilk başarısını hangi ülkenin işgalci kuvvetlerine karşı kazanmıştır?

• A) İngiltere
• B) Rusya
• C) Fransa ✓
• D) Almanya

Nizam-ı Cedit ordusu ilk başarısını Napolyon Bonapart komutasındaki Fransız ordusuna karşı Akka Kalesi savunmasında (Cezzar Ahmet Paşa komutasında) kazanmıştır (1799).

15. 18. yüzyılın son çeyreğinde Avusturya ve Rusya'nın, Osmanlı İmparatorluğu'nu Balkanlar'dan söküp atarak İstanbul merkezli yeni bir imparatorluk kurmayı amaçladıkları gizli planın adı nedir?

• A) Grek Projesi ✓
• B) Dakya Projesi
• C) Şark Meselesi
• D) Kutsal İttifak

Grek Projesi, Rus Çariçesi II. Katerina ve Avusturya İmparatoru II. Joseph tarafından ortaklaşa geliştirilen gizli bir plandır. Amacı Osmanlı'yı Avrupa'dan tamamen atmak, İstanbul merkezli yeni bir Bizans (Grek) İmparatorluğu kurmak ve başına Katerina'nın torununu geçirmektir. Adayların sıklıkla düştüğü yanılgının aksine bu proje sadece Rusya'nın değil, Avusturya ile birlikte yürüttükleri bir paylaşımdır. Seçeneklerdeki Dakya Projesi de yine bu iki devletin ortaklaşa planladığı ancak İstanbul'u değil, Eflak, Boğdan ve Besarabya topraklarında 'Dakya' adında tampon bir devlet kurmayı hedefleyen farklı bir projedir. Soru kökündeki İstanbul merkezli devlet vurgusu bizi doğrudan Grek Projesi'ne götürür.

16. Sultan I. Mahmut devrinde Osmanlı hizmetine girerek 'Humbaracı Ahmet Paşa' ismini alan ve orduda Avrupa usulü topçuluk yeniliklerini başlatan Fransız askeri uzman aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Moltke
• B) Comte de Bonneval ✓
• C) Said Efendi
• D) Baron de Tott

Comte de Bonneval, I. Mahmut döneminde Osmanlı'ya sığınmış ve Müslüman olarak 'Humbaracı Ahmet Paşa' adını almıştır. Topçu (Humbaracı) Ocağı'nı Batı tarzında modernleştirmiş ve 1734'te ilk askeri teknik okul olan 'Hendesehane'nin açılmasına öncülük etmiştir. Bu, 1739 Belgrad zaferinde etkili olmuştur.

17. 18. yüzyıldan itibaren Osmanlı ekonomisinde uygulanan ve devletin vergi toplama hakkını şahıslara yıllık yerine ömür boyu tahsis ettiği mülkiyet rejimine ne ad verilir?

• A) Müsadere
• B) Pençik
• C) İltizam
• D) Malikâne ✓

Osmanlı Devleti XVIII. yüzyılda iltizam sisteminden vazgeçerek vergi kaynaklarının mültezimlere yaşam boyu kiralandığı 'Malikâne Sistemi'ne geçmiştir.

18. Lale Devri ile birlikte Osmanlı görsel sanatlarında başlayan Batılılaşma süreci, geleneksel minyatürün terk edilerek hangi yeni akımların benimsenmesiyle kendini göstermiştir?

• A) Hat Sanatı
• B) Ebru Sanatı
• C) Duvar Resmi ve Portre ✓
• D) Çini Sanatı

Lale Devri'nde, Batı'from gelen elçiler ve sefaretnamelerin etkisiyle minyatür sanatı (Levni) son dönemini yaşarken, Batı tarzı 'perspektif' ve 'gölgelendirme' kullanılan duvar resimleri (freskler) ve padişah portreleri yapılmaya başlanmıştır. Bu, Batılılaşmanın sanattaki ilk yansımasıdır.

19. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'nın, Rusya'ya Osmanlı'nın iç işlerine müdahale etme fırsatı veren ve diplomatik bir silaha dönüşen en tehlikeli maddesi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İstanbul'da elçilik açma hakkı
• B) Kapitülasyonlardan yararlanma hakkı
• C) Karadeniz'de donanma bulundurma hakkı
• D) Osmanlı'daki Ortodoks Hristiyanların koruyuculuğunu üstlenme hakkı ✓

Antlaşmanın 'Osmanlı'daki Ortodoksları himaye etme' maddesi, Rusya'ya Osmanlı'nın iç işlerine (özellikle Balkanlar'daki Slav ve Rum tebaa üzerinden) karışması için sürekli bir bahane ve yasal bir zemin vermiştir.

20. 18. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı diplomasisinin bel kemiği haline gelen ve 'Denge Politikası' olarak adlandırılan stratejinin temel gayesi nedir?

• A) Sadece Rusya ile ittifak kurmak
• B) Halk arasında gelir dengesini kurmak
• C) Toprak bütünlüğünü korumak için Avrupalı devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanmak ✓
• D) Orduyu ve donanmayı dengelemek

Denge Politikası, Osmanlı Devleti'nin artık tek başına topraklarını koruyamayacağını anlayarak, 'büyük devletlerin' (İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya) birbirleriyle olan rekabetinden ve çıkar çatışmalarından faydalanarak ayakta kalma (toprak bütünlüğünü koruma) stratejisidir. (İlk kez Napolyon'un Mısır'ı işgalinde uygulanmıştır).

21. Avrupa'yı daha yakından tanımak maksadıyla Lale Devri'nde birçok başkente gönderilen Osmanlı elçileri, aşağıdaki şehirlerden hangisinde geçici bir misyon kurmamışlardır?

• A) Paris
• B) Moskova
• C) Londra ✓
• D) Viyana

Lale Devri'nde (XVIII. yüzyıl) Viyana, Paris, Moskova ve Varşova gibi merkezlerde geçici elçilikler açılmıştır. Londra'da ise bu dönemde geçici elçilik açılmamıştır.

22. 18. yüzyıl Osmanlı mimarisinde, Mimar Sinan dönemi sadeliğinden uzaklaşılarak Barok ve Rokoko gibi Avrupa tarzı süslemelerin uygulandığı ilk anıtsal eserler hangileridir?

• A) Süleymaniye Camii ve Şehzade Camii
• B) Sultanahmet Camii ve Yeni Camii
• C) Nuruosmaniye Camii ve III. Ahmet Çeşmesi ✓
• D) Dolmabahçe Sarayı ve Ortaköy Camii

Lale Devri'ndeki III. Ahmet Çeşmesi (1728) ve I. Mahmut/III. Osman dönemindeki Nuruosmaniye Camii (1755), Osmanlı mimarisinde Batı (Barok, Rokoko) üslubunun (kavisli çizgiler, aşırı süsleme) uygulandığı ilk büyük ve sembol yapılardır. (Dolmabahçe ve Ortaköy 19. yüzyıl eserleridir).

23. 1711'deki Prut Seferi sırasında Rus Çarı Büyük Petro'yu ordusuyla birlikte kuşatan, ancak zaferi mutlak bir yok edişle tamamlamak yerine barış antlaşmasına razı olan Osmanlı sadrazamı kimdir?

• A) Alemdar Mustafa Paşa
• B) Baltacı Mehmed Paşa ✓
• C) Humbaracı Ahmet Paşa
• D) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa

Baltacı Mehmed Paşa, Prut Seferi'nde Rus ordusunu bataklıkta kuşatmış ve imha etme şansı yakalamıştır. Ancak Yeniçerilerin disiplinsizliğine güvenmemesi, Rusya'nın barış teklifi ve Katerina'nın rüşvet iddiaları nedeniyle antlaşma (Azak Kalesi'nin geri alınması) imzalayarak geri çekilmiştir.

24. 1718 ile 1730 yılları arasında süren ve Osmanlı tarihinde Lale Devri olarak bilinen kültürel uyanış döneminin en meşhur şairi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Nigar
• B) Baki
• C) Nedim ✓
• D) Fuzuli

Osmanlı Devleti'nde 1718-1730 yılları arasında Lale Devri yaşanmıştır. Bu dönemin en ünlü şairi Nedim'dir.

25. I. Hattatlık mesleğinin yaygın bir geçim kaynağı olması II. Toplumdaki dini önyargılar ve muhafazakar tepkiler III. Okuryazar kesimin darlığı ve kitap okuma alışkanlığının zayıflığı Yukarıda sayılan faktörlerden hangisi veya hangileri, matbaanın Osmanlı topraklarında 18. yüzyıla kadar yaygınlaşamamasının temel nedenlerindendir?

• A) I ve III
• B) I ve II
• C) Yalnız II
• D) I, II ve III ✓

Matbaanın geç gelmesinde teknik nedenlerden ziyade hattatların işsiz kalma endişesi, dini eserlerin tahrif edileceği korkusu (dini tutuculuk) ve okuma alışkanlığının/ihtiyacının azlığı etkili olmuştur.