XVIII. Yüzyıl Osmanlı (Gerileme ve Dağılma Başlangıcı) 1

1. Osmanlı tarihinde Sultan III. Selim devri reformları (Nizam-ı Cedit) düşünüldüğünde, aşağıdaki seçeneklerden hangisi bu dönemde hayata geçirilen yenilikler arasında yer almaz?

• A) Askeri teknik okullarda Fransızca'nın zorunlu yabancı dil olarak okutulması
• B) Avrupa'nın önemli başkentlerinde ilk daimi (sürekli) elçiliklerin açılması
• C) Batı tarzı askerî birliklerin oluşturulması
• D) Batı'dan ilk kez askeri alanda yararlanılmak üzere uzman getirilmesi ✓

Batı'dan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ askeri alanda yararlanılmak üzere ilk teknik uzmanların getirilmesi I. Mahmud Dönemi'nde (Humbaracı Ahmet Paşa / Comte de Bonneval) olmuştur. Fransızcanın zorunlu dil olması, daimi elçiliklerin açılması (ilk daimi elçi Yusuf Agâh Efendi - Londra) ve Batı tarzı ilk ordu (Nizam-ı Cedit) III. Selim dönemi gelişmeleridir.

2. Şiirlerinde Sadabad köşklerini, İstanbul'un güzelliklerini, neşeyi ve dünyevi aşkı ustalıkla işleyen, Lale Devri'nin ruhunu mısralarına yansıtan meşhur divan şairi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Fuzuli - İlahi aşk
• B) Baki - Kanuni'ye övgü
• C) Nef'i - Hiciv (Eleştiri)
• D) Nedim - Dünyevi zevkler, eğlence (Şarkı) ✓

Nedim,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Lale Devri'nin (III. Ahmet) zevk, eğlence ve sefa anlayışını (özellikle Sadabad eğlenceleri) şiirlerine yansıtan en büyük şairidir. 'Şarkı' nazım biçimini zirveye taşımış ve 'İstanbul Türkçesi'ni kullanmıştır.

3. 1739 ile 1746 yılları arasında İran hakimi Nadir Şah ile süregelen çatışmaları noktalayan ve iki devlet arasındaki sınırı 1639'daki Kasr-ı Şirin Antlaşması hükümlerine geri döndüren diplomatik metin hangisidir?

• A) Amasya Antlaşması
• B) Ahmet Paşa Antlaşması
• C) Kerden Antlaşması ✓
• D) Yaş Antlaşması

Kerden‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1746), I. Mahmut döneminde İran (Afşar Hanedanı) ile imzalanmıştır. Bu antlaşma ile her iki taraf da kazandığı toprakları geri vermiş ve 1639'daki Kasr-ı Şirin sınırlarına dönülmüştür. Bu, Osmanlı'nın Doğu'daki son büyük antlaşmasıdır.

4. 18. yüzyılın kapanışında (1789) patlak veren ve yaydığı 'milliyetçilik (ulusçuluk)' ideolojisi ile Osmanlı İmparatorluğu da dahil olmak üzere çok uluslu devletlerin parçalanma sürecinin fitilini ateşleyen küresel hadise aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Viyana Kongresi
• B) Sanayi Devrimi
• C) Fransız İhtilali ✓
• D) Coğrafi Keşifler

Fransız‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İhtilali (1789), 'Her millete bir devlet' sloganını (milliyetçilik) ve 'özgürlük, eşitlik, adalet' fikirlerini (liberalizm) yaymıştır. Bu durum, Osmanlı (ve Avusturya-Macaristan) gibi çok uluslu (Sırp, Rum, Bulgar, Arap vb.) imparatorlukların parçalanmasına (Balkan isyanları) zemin hazırlamıştır.

5. 1718 yılında imzalanan _Pasarofça Antlaşması_ ile başlayan ve Osmanlı'nın Batı'yı (Avrupa'yı) kültürel olarak örnek almaya başladığı dönem hangi adla anılır?

• A) Lale Devri ✓
• B) Duraklama Dönemi
• C) Nizam-ı Cedid
• D) Tanzimat Dönemi

Lale‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devri (1718-1730), III. Ahmet döneminde Pasarofça Antlaşması ile başlamış, Patrona Halil İsyanı ile sona ermiştir. Bu dönemde matbaa kurulmuş, Batı tarzı mimari (Barok) eserler yapılmış, ilk kez Batı'ya geçici elçiler gönderilmiştir. Osmanlı'nın Batı'nın üstünlüğünü kabul ettiği ilk kültürel modernleşme dönemidir.

6. Osmanlı Devleti'nde _Lale Devri_'nde ıslahatlar yapan padişah kimdir?

• A) I. Mahmut
• B) III. Selim
• C) II. Osman
• D) III. Ahmet ✓

III.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ahmet (1703-1730), Lale Devri'nin padişahıdır. Sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ile birlikte Batı tarzında ilk kültürel ıslahatları (matbaa, elçilikler, mimari, itfaiye) başlatmıştır. Patrona Halil İsyanı ile tahttan indirilmiştir.

7. Osmanlı Devleti'nde XVIII. yüzyılda ıslahatların başarısız olmasının temel nedeni nedir?

• A) Halkın direnişi
• B) Mali sıkıntılar
• C) Avrupa baskısı
• D) Yeniçerilerin ve ulemanın çıkarlarına ters düşmesi ✓

XVIII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyıl ıslahatlarının (Lale Devri, Nizam-ı Cedid) başarısız olmasında en büyük etken, bu yenilikler yüzünden ayrıcalıklarını kaybetmekten korkan Yeniçerilerin ve tutucu Ulema sınıfının çıkardığı isyanlardır (Patrona Halil, Kabakçı Mustafa).

8. Osmanlı Devleti'nde XVIII. yüzyılda (1700'ler) yapılan ıslahatların, XVII. yüzyıl (1600'ler) ıslahatlarından ayrılan en temel farkı nedir?

• A) Tamamen yerli kaynaklara dayanması
• B) İlk kez Batı'nın örnek alınması ✓
• C) Halk desteğiyle yapılması
• D) Sadece askeri alanda yapılması

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Yüzyıl Ayrımı: XVII. YY (1600-1699) ıslahatlarında (IV. Murad, Köprülüler) Batı etkisi yoktur; amaç Kanuni dönemine dönmektir. • Doğru Bilgi: Batı'nın örnek alınması ilk kez XVIII. YY'da (1700-1799), 1718 Lale Devri ile başlamıştır. • Uyarı: Lale Devri (1718), 17. yüzyıl değil, 18. yüzyıldır.

9. Osmanlı Devleti'nde III. Selim tarafından yapılan köklü ıslahat hareketleri ne adla anılır?

• A) Tanzimat
• B) Nizam-ı Cedid ✓
• C) Islahat Fermanı
• D) Lale Devri

Nizam-ı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Cedid ('Yeni Düzen') (1793-1807), III. Selim'in yaptığı köklü ıslahat hareketleridir. Batı tarzında ordu kurma, sürekli elçilikler açma, askeri okullar (Mühendishane-i Berr-i Hümayun) kurma gibi yenilikler yapılmıştır. Ancak Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona ermiştir.

10. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda yaptığı ıslahatların çoğu hangi alandadır?

• A) Askeri ✓
• B) Siyasi
• C) Eğitim
• D) Ekonomik

XVIII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyıldaki ıslahatların (I. Mahmut, III. Mustafa, III. Selim) temel motivasyonu, Avrupa karşısında alınan askeri yenilgilerdir. Bu nedenle ıslahatlar, donanmanın modernleştirilmesi, topçu ve istihkam okullarının (Hendesehane, Mühendishane) açılması gibi askeri alanda yoğunlaşmıştır.

11. Osmanlı Devleti'nde XVIII. yüzyıldaki ıslahat hareketleri hangi sınıfın baskısıyla engellenmiştir?

• A) Ulema ve Yeniçeriler ✓
• B) Ayanlar
• C) Reaya
• D) Tüccarlar

Ulema‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sınıfı (tutucu medrese hocaları) ve Yeniçeriler, XVIII. yüzyıl ıslahat hareketlerinin önündeki en büyük engeldi. Bu iki grup, çıkarlarına (statü, para) dokunan her türlü yeniliğe 'dinsizlik' (bid'at) diyerek karşı çıkmış ve isyanlarla (Patrona Halil, Kabakçı Mustafa) ıslahatçı padişahları tahttan indirmiştir.

12. Osmanlı Devleti'nde Lale Devri olarak bilinen süreçte matbaa, geçici elçilikler ve yeni mimari üsluplar gibi pek çok yenilik yaşanmıştır. Ancak bu dönemde hangi alanda belirgin bir ıslahat veya yenilik hareketinden söz edilemez?

• A) Kültürel
• B) Diplomatik
• C) Askeri ✓
• D) Sosyal

Lale‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devri (1718-1730), Pasarofça Antlaşması ile başlayan bir barış dönemidir. Bu dönemde matbaa (kültürel), elçilik (diplomatik), mimari ve itfaiye (sosyal) yenilikler yapılmış, ancak Patrona Halil İsyanı korkusuyla ordu (askeri) alanında köklü bir ıslahat yapılmamıştır. Askeri ıslahatlar, I. Mahmut döneminde başlamıştır.

13. Sultan III. Selim, devleti eski gücüne kavuşturacak ıslahatları (Nizam-ı Cedit) planlarken, mevcut sorunları ve çözüm önerilerini belirlemek üzere devlet adamlarına hazırlattığı raporlara ne isim verilmiştir?

• A) Layiha ✓
• B) Fetva
• C) Risale
• D) Sefaretname

III.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selim, Nizam-ı Cedid ıslahatlarına başlamadan önce, devletin sorunlarını ve çözüm yollarını tespit etmek amacıyla yerli ve yabancı uzmanlardan raporlar (Layiha) istemiştir. (XVII. yüzyılda Koçi Bey'in sunduklarına ise 'Risale' deniyordu).

14. Sultan III. Selim'in başlattığı ve Nizam-ı Cedid olarak bilinen köklü modernleşme hareketleri, hangi gerici ayaklanmanın patlak vermesiyle son bulmuş ve padişahın tahttan indirilmesiyle sonuçlanmıştır?

• A) Patrona Halil İsyanı
• B) Kabakçı Mustafa İsyanı ✓
• C) Edirne Vakası
• D) 31 Mart Vakası

Kabakçı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mustafa İsyanı (1807), Nizam-ı Cedid yeniliklerine karşı olan Yeniçerilerin (özellikle Yamaklar) ve bazı tutucu grupların çıkardığı bir gerici isyandır. Bu isyan sonucunda III. Selim tahttan indirilmiş, Nizam-ı Cedid ıslahatları ve ordusu dağıtılmıştır.

15. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyıldaki genel politikası hangi alanda yoğunlaşmıştır?

• A) Kaybettiği toprakları geri alma ve mevcut toprakları koruma ✓
• B) Afrika'ya yayılma
• C) Doğu'da genişleme
• D) Yeni fetihler yapma

XVIII.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüzyıla Osmanlı, 1699 Karlofça Antlaşması'nın yaralarını sarmak için girmiştir. Bu yüzyılın genel politikası, önce Karlofça ile kaybedilen yerleri geri almaya (örn: Prut, Mora) çalışmak, Pasarofça'dan (1718) sonra ise mevcut toprakları koruma (savunma) politikasına geçmek olmuştur.

16. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda Rusya ile yaptığı ve _Kırım'ın bağımsız olduğu_ ağır antlaşma hangisidir?

• A) Belgrad Antlaşması
• B) Pasarofça Antlaşması
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması ✓
• D) Ziştovi Antlaşması

Küçük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kaynarca Antlaşması (1774), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (Çeşme Baskını dahil) sonunda imzalanmıştır. Bu antlaşma ile halkı Türk ve Müslüman olan Kırım ilk kez kaybedilmiş (bağımsız olmuş), Rusya'ya kapitülasyonlar ve Ortodoksları himaye hakkı verilmiş, Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemiştir.

17. Osmanlı Devleti'nde _ilk Batı tarzı askeri yeniliklerin_ (Humbaracı Ocağı'nın ıslahı, Hendesehane'nin açılışı) yapıldığı dönem hangisidir?

• A) III. Selim Dönemi
• B) Lale Devri
• C) I. Mahmut Dönemi ✓
• D) II. Mustafa Dönemi

I.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmut (1730-1754) dönemi, Lale Devri'nin kültürel Batılılaşmasının aksine, _askeri Batılılaşmanın_ başladığı dönemdir. Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmet Paşa) getirilerek Humbaracı (Topçu) Ocağı ıslah edilmiş ve ilk askeri teknik okul olan Hendesehane açılmıştır. Bu ıslahatlar, 1739 Belgrad zaferinde etkili olmuştur.

18. Osmanlı'da Avrupa'da _ilk kez sürekli (daimi) elçilikler_ hangi padişah döneminde açılmıştır?

• A) III. Ahmet
• B) I. Abdülhamit
• C) II. Mahmut
• D) III. Selim ✓

III.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selim (1789-1807), Nizam-ı Cedid ıslahatları çerçevesinde Avrupa'yı yakından tanımak amacıyla Londra, Paris, Viyana gibi önemli başkentlerde daimi (sürekli) elçilikler açmıştır. (Lale Devri'ndekiler 'geçici' elçiliklerdi.) İlk daimi elçi Yusuf Agah Efendi'dir (Londra).

19. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda İran (Safevi/Afşar) ile yaptığı ve _Kasr-ı Şirin Antlaşması_ sınırlarına geri dönülen _son_ antlaşma hangisidir?

• A) Kerden Antlaşması ✓
• B) Yaş Antlaşması
• C) Ahmet Paşa Antlaşması
• D) Ziştovi Antlaşması

Kerden‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1746), I. Mahmut döneminde Nadir Şah yönetimindeki İran ile imzalanmıştır. Bu antlaşma, 1639'daki Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın sınırlarını esas almış ve Osmanlı-İran arasında uzun sürecek bir barış dönemini başlatan son büyük antlaşmadır.

20. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda _Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşma_ olan (Belgrad'ın geri alındığı) antlaşma hangisidir?

• A) Prut Antlaşması
• B) Belgrad Antlaşması ✓
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Pasarofça Antlaşması

Batıda‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kazanılan son zaferler sonrası Avusturya ve Rusya ile imzalanan **Belgrad Antlaşması (1739)** ile Belgrad geri alınmıştır. Bu, Osmanlı'nın Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşmadır.

21. Osmanlı'da matbaanın kurulması hangi dönemde gerçekleşmiştir?

• A) III. Selim Dönemi
• B) Lale Devri ✓
• C) I. Mahmut Dönemi
• D) II. Mahmut Dönemi

Osmanlı'da‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ matbaa (1727), Lale Devri'nde (Padişah III. Ahmet) İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından kurulmuştur. İlk basılan eser 'Vankulu Lügati'dir. Matbaa, Osmanlı'da eğitim ve kültür hayatında önemli değişiklikler yaratmıştır. Bu gelişme, Osmanlı'nın modernleşme sürecinin başlangıcıdır.

22. Osmanlı Devleti'nde _Nizam-ı Cedid_ ordusu hangi padişah döneminde kurulmuştur?

• A) II. Mahmut
• B) III. Ahmet
• C) III. Selim ✓
• D) I. Mahmut

Nizam-ı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Cedid ('Yeni Düzen') ordusu (1793), III. Selim döneminde kurulmuştur. Batı (Fransa) tarzında eğitilen bu modern ordu, Yeniçeri Ocağı'na alternatif olarak düşünülmüştür. Masrafları için 'İrad-ı Cedid' hazinesi kurulmuştur. Kabakçı Mustafa İsyanı ile lağvedilmiştir.

23. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda imzaladığı _Ziştovi Antlaşması_ (1791) hangi devletle yapılmıştır?

• A) Rusya
• B) Avusturya ✓
• C) İran
• D) İngiltere

Ziştovi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1791), Osmanlı ile Avusturya arasında (1787-1791 Savaşları sonrası) imzalanmıştır. Fransız İhtilali'nin etkisiyle Avusturya savaştan çekilmek zorunda kalmış ve aldığı yerleri (Belgrad dahil) geri vermiştir. Bu, Osmanlı için görece olumlu bir antlaşmadır.

24. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyıldaki en önemli modernleşme çabalarından biri olan matbaayı kuran kişi kimdir?

• A) Ahmet Paşa
• B) I. Mahmut
• C) İbrahim Müteferrika ✓
• D) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa

Matbaa,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osmanlı'da İbrahim Müteferrika tarafından kurulmuştur. Macar asıllı Müteferrika, Said Efendi ile birlikte III. Ahmet'in izniyle (Lale Devri) matbaayı kurmuştur. Bu gelişme, Osmanlı'da basılı kültürün başlangıcıdır.

25. Osmanlı'nın XVIII. yüzyılda Batı örnek alınarak kurulan _ilk askeri teknik okulu_ hangisidir?

• A) Darüşşafaka
• B) Mühendishane-i Berr-i Hümayun
• C) Hendesehane ✓
• D) Mekteb-i Harbiye

Hendesehane‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (1734), I. Mahmut döneminde Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) tarafından kurulmuştur. Amacı, Humbaracı (Topçu) Ocağı'na modern matematik ve geometri bilen subaylar yetiştirmekti. Bu, Osmanlı'nın askeri alanda Batı'yı örnek aldığı ilk teknik okuldur.