Cümle Bilgisi 4

1. Aşağıdaki sorulardan hangisi dolaylı tümleci buldurmaya yöneliktir?

• A) Sen bu çocukla nasıl tanıştın?
• B) Aslı’nın kemanı ne zaman kırıldı?
• C) Sence burada daha kadar kalacağız?
• D) O eski arabayı kimden aldınız? ✓

'Kimden?'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sorusu '-den' hal ekini aldığı için dolaylı tümleci (yer tamlayıcısını) buldurmaya yöneliktir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'cümle dışı unsur' (CDU) kullanılmıştır?

• A) Eyvah, anahtarı evde unuttum! ✓
• B) Bu konu sandığından daha zor.
• C) Yarın mutlaka gelmelisin.
• D) Bütün gün ders çalıştı.

Cümlenin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ herhangi bir öğesi olmayan, genellikle seslenme (ünlem) veya ara söz şeklinde kullanılan ifadelerdir. 'Eyvah' sözcüğü bir ünlemdir ve cümlenin öğelerine dahil edilmez.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'eksiltili cümle'dir?

• A) Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan... ✓
• B) Her şey yolundaydı.
• C) Neden gelmediğini bilmiyorum.
• D) Hava kararmıştı.

Yüklemi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ olmayan, okuyucunun zihninde tamamlanması beklenen cümledir. Bu tür cümlelerin sonuna genellikle üç nokta (...) konur.

4. “İkiniz de güç ve hız testine girdikten sonra başarılı oldunuz.” cümlesi, ögeleri ve ögelerin sıralanışı yönünden aşağıdakilerden hangisiyle özdeştir?

• A) Onunla yan yana olmaktan gurur duyuyorum.
• B) Bu sınavı geçmek gerçekten zor. ✓
• C) Hâlâ ne olduğunu anlayamadı.
• D) Başka seçeneklerin ve zamanın var.

Örnek‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümle: 'İkiniz de' (Özne) - '...girdikten sonra' (Zarf Tümleci) - 'başarılı oldunuz' (Yüklem). B seçeneği: 'Bu sınavı geçmek' (Özne) - 'gerçekten' (Zarf Tümleci) - 'zor(dur)' (Yüklem).

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'bağımlı sıralı' bir cümledir?

• A) Kardeşim içeri girdi, montunu astı. ✓
• B) Yağmur yağdı, seller aktı.
• C) Herkes sustu, öğretmen konuşmaya başladı.
• D) Ben geldim, sen gittin.

Sıralı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümleyi oluşturan yargılar arasında en az bir öğe (özne, nesne, tümleç) ortaksa buna bağımlı sıralı cümle denir. 'Girdi' (kim? kardeşim), 'astı' (kim? kardeşim). Özne ortaktır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'yapıca basit' bir cümledir?

• A) Eve geldim ve yemek yedim.
• B) Yağmur yağarsa ıslanırız.
• C) Sabah erkenden yola çıktık. ✓
• D) Koşarak yanıma geldi.

Yapıca‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ basit cümle, içinde tek bir yargı (yüklem) bulunan ve fiilimsi, 'ki' bağlacı veya şart eki içermeyen cümledir. Diğer seçenekler bağlı (A), şartlı birleşik (B) ve girişik birleşik (D) cümlelerdir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'ki'li birleşik cümledir?

• A) Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini. ✓
• B) Evdeki hesap çarşıya uymadı.
• C) Seninki yine gelmemiş.
• D) Sokaktaki kedi acıkmıştı.

İki‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yargının 'ki' bağlacı ile birbirine bağlandığı cümledir. 'Duydum' (temel cümle), 'unutmuşsun' (yan cümle). Diğer seçeneklerdeki '-ki' bağlaç değil, aitlik veya sıfat yapan ektir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'iç içe birleşik cümle'dir?

• A) Atatürk, 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.' demiştir. ✓
• B) Hava güzelse dışarı çıkarız.
• C) Yemeğini bitirip yanıma geldi.
• D) Geldim, gördüm, yendim.

Bir‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümlenin (alıntı cümlenin), başka bir cümlenin öğesi (genellikle belirtisiz nesnesi) olduğu cümledir. 'Ne demiştir?' -> 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.' (Belirtisiz Nesne).

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'olumsuz soru cümlesi'dir?

• A) Neden gelmediğini söyledi mi?
• B) Bu saatte dışarı çıkılır mı?
• C) Onu hiç aramadın mı? ✓
• D) Yarın hava güzel olacak mı?

Cümle‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ hem olumsuzluk eki (-ma) hem de soru eki (-mı) almıştır. 'Aramadın' olumsuz, 'aramadın mı?' olumsuz soru cümlesidir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'girişik birleşik cümle'dir?

• A) Güneş açtı ama hava soğuktu.
• B) Konuşan kişiyi tanıyamadım. ✓
• C) Dedi ki yarın gelecekmiş.
• D) Çok çalıştı, sonunda başardı.

İçinde‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ fiilimsi (sıfat-fiil, zarf-fiil, isim-fiil) bulunan ve tek yüklemi olan cümleye girişik birleşik cümle denir. 'Konuşan' sözcüğü sıfat-fiildir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'bağlı cümle'dir?

• A) Hava soğuktu, dışarı çıkmadı.
• B) Hava soğuktu ama yine de dışarı çıktı. ✓
• C) Hava soğuk olduğu için dışarı çıkmadı.
• D) Hava çok soğuktu.

Birden‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ fazla yüklemli cümlenin 'ama, fakat, ve, çünkü, veya' gibi bir bağlaçla bağlanmasıyla oluşan cümledir.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'sözde soru cümlesi'dir? (Cevap beklemeyen)

• A) Bu soruyu kim çözdü?
• B) Akşam ne yiyeceğiz?
• C) Benimle böyle konuşmaya nasıl cesaret edersin! ✓
• D) Saat kaçta buluşuyoruz?

Soru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ şeklinde olmasına rağmen cevap beklemeyen, duyguyu (şaşırma, kızma, rica vb.) pekiştiren cümledir. Diğer seçenekler gerçek bir cevap bekleyen sorulardır.

13. 'Dün okula gitmedim.' cümlesinin yapıca ve anlamına göre türü hangisidir?

• A) Basit - Olumlu
• B) Birleşik - Olumlu
• C) Basit - Olumsuz ✓
• D) Sıralı - Olumsuz

Cümlede‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ tek yargı vardır ve fiilimsi yoktur, bu nedenle 'basit' yapılıdır. '-me' olumsuzluk ekini aldığı için 'olumsuz' anlamlıdır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?

• A) Çok çalıştığı için sınıfını geçti. ✓
• B) Bu çiçekler çok güzel kokuyor.
• C) Bugün hava çok güzel.
• D) Kitaplar masanın üstünde.

Doğru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cevap A seçeneğidir. • Neden: Çok çalışması. • Sonuç: Sınıfını geçmesi. • Yargı bir gerekçeye (sebebe) bağlanmıştır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ögelere ayırmada bir yanlışlık yapılmıştır?

• A) O / her zaman / işine / sadıktır.
• B) Dün / seni / okulda / bekledim.
• C) Kitabı / masanın / üzerine / koydu. ✓
• D) En sevdiğim / arkadaşım / geldi.

C‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğinde 'Masanın üzerine' bir tamlama grubudur ve bölünemez. Doğrusu: Kitabı (Nesne) / masanın üzerine (Dolaylı T.) / koydu (Yüklem). C şıkkında 'masanın' ve 'üzerine' ayrılmıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'bağımsız sıralı' bir cümledir?

• A) Adam durdu, etrafına bakındı.
• B) Horoz ölür, gözü çöplükte kalır. ✓
• C) Çocuk ağlıyor, annesini istiyordu.
• D) Ali atı bağladı, ona su verdi.

Sıralı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümleyi oluşturan yargılar arasında hiçbir öge ortaklığı yoksa buna bağımsız sıralı cümle denir. B seçeneğinde 'Ölür' (Yüklem) 'kim?' (Horoz - Özne); 'Kalır' (Yüklem) 'ne?' (gözü - Özne) 'nerede?' (çöplükte - Dolaylı Tümleç) şeklinde ögeler sıralanmış ve hiçbir ortaklık kurulmamıştır. A, C ve D seçeneklerinde ise özneler ('Adam', 'Çocuk' ve 'Ali') her iki yüklem için de ortak olduğundan bu cümleler bağımlı sıralı cümledir.

17. Hangi cümle yapı bakımından birleşik cümledir?

• A) Bugün hava çok güzel.
• B) Öğretmen sınıfa girdiğinde öğrenciler ayağa kalktı. ✓
• C) Kitapları rafa koydum.
• D) Sabah kahvaltı yaptım.

Birleşik‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümleler, (girişik birleşik) temel bir yargının yanında fiilimsi içeren yan cümlecik barındıran cümlelerdir. 'Öğretmen sınıfa girdiğinde' ifadesi zarf-fiil (fiilimsi) içerdiği için bu cümle birleşik bir cümledir.

18. Aşağıdaki cümlelerden hangisi olumsuz bir cümledir?

• A) Sabah erkenden kalkmadım. ✓
• B) Kitap okumayı seviyorum.
• C) Bugün hava çok güzel.
• D) Çocuklar bahçede oynuyor.

Olumsuz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümleler yüklemde olumsuzluk eki alır. 'Sabah erkenden kalkmadım.' cümlesinde yükleme eklenen '-ma' eki olumsuzluk ifade etmektedir.

19. Aşağıdaki cümlelerden hangisi basit yapılı bir cümledir?

• A) Bugün hava çok güzel. ✓
• B) Eve gelip ders çalıştım.
• C) Kitapları yerine koydum ve odadan çıktım.
• D) Çocuklar bahçede oynuyor, öğretmen onları izliyor.

Basit‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yapılı cümlede sadece bir yargı bulunur. 'Bugün hava çok güzel.' cümlesi tek bir yargı içermektedir.