Anlatım Bozuklukları 4
Birinci ve ikinci tekil şahıslar özne durumunda bulunursa yüklem birinci çoğul şahsa göre çekimlenir. Aşağıdaki dizelerin hangisinde bu kurala uymamaktan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu yapılmıştır?
Bu testteki tüm sorular ve cevapları (25 soru)
1. Birinci ve ikinci tekil şahıslar özne durumunda bulunursa yüklem birinci çoğul şahsa göre çekimlenir. Aşağıdaki dizelerin hangisinde bu kurala uymamaktan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu yapılmıştır?
- A) O bana dert ben ona mutluluk verdim.
- B) Ben babamı sen ustanı unutma. ✓
- C) İkinizin de ne eş ne arkadaşınız var.
- D) Ben seni unutmak için sevmedim.
'Ben' ve 'sen' (biz) özne olduğunda yüklem 'biz'e göre çekimlenmelidir. 'Ben babamı (unutmayayım), sen ustanı unutma' veya ortak 'unutmayalım' olmalıydı.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne-yüklem uyumsuzluğundan' (belgisiz zamir) kaynaklanan bir bozukluk vardır?
- A) Kimse onu dinlemiyordu.
- B) Bazıları bu kuralı bilmiyor.
- C) Hepsi birden bağırmaya başladı.
- D) Herkes nedense susuyorlardı. ✓
'Herkes' belgisiz zamiri, dil bilgisi açısından her zaman tekil kabul edilir. Bu nedenle yüklem de tekil ('susuyordu') olmalıdır. 'Susuyorlardı' (çoğul) kullanımı yanlıştır.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- A) Arkadaşını çok sever, sürekli hediyeler alırdı. ✓
- B) Bu şehri terk etti ve bir daha dönmedi.
- C) Öğretmeni dinliyor, notlar alıyordu.
- D) Kapıyı açtı, içeri girdi.
'Arkadaşını çok sever, (ona) sürekli hediyeler alırdı.' cümlesinde ikinci cümlede 'ona' kelimesi eksiktir. 'Ona' kelimesi cümlede Dolaylı Tümleç görevindedir.
4. “Eli uzun bir çocuktur, ne iş verirseniz yapar.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Özne eksikliği
- B) Çatı uyuşmazlığı
- C) Anlam belirsizliği
- D) Deyimin yanlış anlamda kullanılması ✓
'Eli uzun' deyimi 'hırsızlık yapan' anlamındadır. Cümlede 'becerikli' anlamında kullanılmak istenmiş, yanlış deyim seçilmiştir.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne eksikliği' vardır?
- A) Arkadaşlarına güveniyor ve her zaman koruyordu. ✓
- B) Arabası bozuldu, tamirciye götürdü.
- C) Polis hırsızı yakaladı, kelepçe taktı.
- D) Çocuk ağlıyor, annesi teselli ediyordu.
'Kimi koruyordu?' sorusunun cevabı (nesne) ikinci cümlede yoktur. Doğrusu: 'Arkadaşlarına güveniyor ve _onları_ her zaman koruyordu.'
6. Bayram geldiğinde babam hiçbirimizi unutmaz, aldığı hediyelerle sevindirirdi. Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdaki değişikliklerden hangisiyle giderilebilir?
- A) “geldiğinde” yerine “geldiği zaman” getirilerek
- B) “aldığı” sözcüğünden önce “bize” getirilerek
- C) Birinci cümlenin yüklemi birleşik zamanlı yapılarak
- D) “sevindirdi” kelimesinden önce “hepimizi” getirilerek ✓
İlk yüklem 'unutmaz' olumsuz olduğu için 'hiçbirimizi' öznesini alır. Ancak ikinci yüklem 'sevindirirdi' olumlu olduğu için 'hiçbirimizi sevindirirdi' denemez. 'Hepimizi' nesnesi getirilmelidir.
7. “Sümeyye okul birincisi olduğunu öğrenince etekleri tutuştu.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gereksiz kelime kullanılması
- B) Özne-yüklem uyuşmazlığı
- C) Tamlayan eksikliği
- D) Deyimin yanlış anlamda kullanılması ✓
'Etekleri tutuşmak' deyimi 'çok telaşlanmak' demektir. Sevinçli bir haber (okul birinciliği) karşısında 'etekleri zil çaldı' (çok sevindi) deyimi kullanılmalıydı.
8. “Kırk beş dakika süreyle tartıştıktan sonra çay ve ihtiyaç molası verdik.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisinde bulunmaktadır?
- A) Gereksiz kelime kullanımı ✓
- B) Tamlayan eki eksikliği
- C) Çatı uyuşmazlığı
- D) Nesne eksikliği
'Dakika' sözcüğü zaten zaman/süre bildirdiği için 'süreyle' sözcüğü gereksizdir.
9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yüklem (veya ek-fiil) eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- A) Yemek oldukça lezzetliydi ama biraz tuzluydu.
- B) Boyu kısa, bedeni de pek biçimli değildi. ✓
- C) O sinemayı sever, ben ise tiyatroyu tercih ederim.
- D) Kardeşim çok zekiydi, abim ise biraz kurnazdı.
Sıralı cümlelerde ek-fiilin ortak kullanılması bazen anlam karışıklığına yol açar. B seçeneğinde 'değildi' edatı ilk cümleye de etki ederek 'Boyu kısa değildi' gibi ters bir anlam yaratmaktadır. Bu ek-fiil eksikliğinin giderilmesi için cümlenin doğrusu 'Boyu kısaydı, bedeni de pek biçimli değildi.' şeklinde olmalıdır.
10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde **yüklem (ek-fiil) eksikliğinden** kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- A) Hava soğuk, rüzgâr sert değildi.
- B) Yemekler sıcak, tatlılar bayat değildi.
- C) Salon geniş, koltuklar rahatsız değildi.
- D) Biz çok heyecanlı, siz ise sakin değildiniz. ✓
• A, B, C Seçenekleri: Hepsi 3. Tekil Şahıs (O) olduğu için sondaki 'değildi' ifadesi her iki kısmı da kapsar. (Hava soğuk değil, rüzgar sert değildi). Gramer doğrudur. • D Seçeneği (Hata): Cümle 'Biz çok heyecanlı (değildiniz), siz ise sakin değildiniz' şeklinde okunmaya çalışıldığında ŞAHIS EKİ uyumsuzluğu oluşur. 'Biz' öznesi, 'değildiniz' yüklemini alamaz. Doğrusu: 'Biz çok heyecanlıydık, siz ise sakin değildiniz' olmalıdır.
11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı tümleç eksikliği' vardır?
- A) Şehre yaklaşıyor, bir an önce girmek istiyordu.
- B) Düşman kaleyi kuşattı ama giremedi. ✓
- C) Kardeşini aradı, uzun uzun konuştu.
- D) Kitabı okudu ve çok beğendi.
'Nereye giremedi?' sorusunun cevabı (dolaylı tümleç) ikinci cümlede yoktur. Doğrusu: 'Düşman kaleyi kuşattı ama _kaleye_ (veya _içeri_) giremedi.'
12. “Aşağıya inip kargo alındı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisinde bulunmaktadır?
- A) Özne eksikliği
- B) Nesne eksikliği
- C) Deyimin yanlış anlamda kullanılması
- D) Çatı uyuşmazlığı ✓
'İnip' etken, 'alındı' edilgen çatılıdır. 'İnip' fiilimsisinin 'inilip' şeklinde edilgen yapılması gerekir.
13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne-yüklem uyumsuzluğundan' (olumluluk-olumsuzluk) kaynaklanan bir bozukluk vardır?
- A) Hiç kimse bu soruyu çözemedi.
- B) Hepsi bu filmi çok beğenmiş.
- C) Sınıftan hiçbiri dışarı çıkmak istemedi.
- D) Kimse onu sevmiyor, sürekli eleştiriyordu. ✓
Bu bağlı bir cümledir. 'Kimse onu sevmiyor' (Özne 'Kimse', Yüklem 'sevmiyor' - Uyumlu). İkinci cümlede ise 'Kimse sürekli eleştiriyordu' anlamı çıkar. 'Kimse' (olumsuz özne) ile 'eleştiriyordu' (olumlu yüklem) uyumsuzdur. Doğrusu: 'Kimse onu sevmiyor, (herkes) sürekli eleştiriyordu.'
14. “Yeni aldığı defterin kapağına ismini yazdı ve kitapçığına yerleştirdi.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dolaylı tümleç eksikliği
- B) Nesne eksikliği ✓
- C) Özne-yüklem uyuşmazlığı
- D) Çatı uyuşmazlığı
Cümlede 'yerleştirdi' yüklemi geçişli bir fiildir ve nesneye ihtiyaç duyar. 'Neyi yerleştirdi?' sorusuna cevap olan 'defteri' veya 'onu' (nesne) kelimesi cümlede eksiktir. 'Kitapçığına' kelimesi ise cümlenin halihazırda var olan dolaylı tümlecidir. Dolayısıyla bozukluğun sebebi nesne eksikliğidir.
15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne-yüklem uyumsuzluğundan' (insan dışı varlık) kaynaklanan bir bozukluk vardır?
- A) Kuşlar gökyüzünde dans ediyorlardı. ✓
- B) Misafirler az önce geldiler.
- C) Çocuklar bahçede koşuşuyor.
- D) Askerler nöbet tutuyorlar.
Türkçede özne, insan dışı bir varlığın çoğulu (Kuşlar) olduğunda, yüklem her zaman tekil ('ediyordu') olmalıdır. İnsanlar için (Misafirler, Askerler) yüklem tekil de çoğul da olabilir.
16. “Genç adama bir şeyler sordu.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Nesne eksikliği
- B) Çatı uyuşmazlığı
- C) İyelik eki eksikliği
- D) Anlam belirsizliği ✓
'Genç' sözcüğünden sonra virgül konmazsa 'genç adam' (sıfat tamlaması) anlaşılır. Virgül konursa 'Genç (kişi), adama...' anlaşılır. Anlam belirsizliğini gidermek için virgül (,) kullanılmalıdır.
17. “Bahçedeki çiçekler çok tatlıydılar” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Özne yüklem uyumsuzluğu ✓
- B) Çatı uyuşmazlığı
- C) Tümleç yanlışlıkları
- D) Deyimin yanlış kullanılması
Özne insan dışı varlıkların çoğulu olduğunda (Çiçekler), yüklem tekil olur (tatlıydı). '-ler' eki gereksizdir.
18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- A) Kitabın baskısı tükendi, bir daha basılmayacak. ✓
- B) Herkes ona kızıyor, kimse onunla konuşmuyordu.
- C) Eve geldi ve hemen yattı.
- D) Hava soğudu, kar yağmaya başladı.
Sıralı bir cümledir. 'Tükendi' (Y) - Ne? (Kitabın baskısı - Özne). İkinci cümlenin yüklemi 'basılmayacak' (Y) - Ne basılmayacak? (Kitabın baskısı mı? Hayır, 'kitap' basılmayacak.) İkinci cümlenin öznesi ('kitap') eksiktir. 'Kitabın baskısı tükendi, (kitap) bir daha basılmayacak.'
19. “Ne ben seni, ne sen beni dinliyorsun.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çatı uyuşmazlığı
- B) Tümleç eksikliği
- C) Tamlama yanlışlığı
- D) Yüklem eksikliği ✓
Özne 'ben' olduğunda yüklem 'dinliyorum' olmalıdır. Cümlede ortak yüklem 'dinliyorsun' (sen) kullanılmış, bu da 'Ben ... dinliyorsun' gibi bir bozukluğa yol açmıştır. Doğrusu: 'Ne ben seni dinliyorum, ne de sen beni dinliyorsun.'
20. “Tepsideki pirincin taşları temizlendi ve bir süre ılık suda bekletildi.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yüklem eksikliği
- B) Özne eksikliği ✓
- C) Çatı uyuşmazlığı
- D) Yanlış kelime kullanımı
İlk cümlenin öznesi 'pirincin taşları'dır. İkinci cümlede 'bekletildi' yüklemi için 'pirinç' (özne) eksiktir.
21. “Asım’la karşılıklı mektuplaşmamız iki yıl sürdü.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Zarf tümleci eksikliği
- B) Çatı uyuşmazlığı
- C) Özne eksikliği
- D) Gereksiz sözcük kullanımı ✓
'Mektuplaşmak' eylemi zaten karşılıklı yapılan bir iştir (işteş fiil). 'Karşılıklı' sözcüğü gereksizdir.
22. “Kimsesiz çocukları koruyup sahip çıkardı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Nesne eksikliği
- B) Dolaylı tümleç eksikliği ✓
- C) Tamlama yanlışlığı
- D) Çatı uyuşmazlığı
'Sahip çıkardı' yüklemi '-e' hal ekiyle kullanılır (kime?). İkinci cümlecikte 'onlara' veya 'çocuklara' (dolaylı tümleç) eksiktir.
23. “Cansız varlıkların ya da soyut kavramların çoğulları özne olduğunda bunların yüklemleri tekil olur.” Aşağıdakilerden hangisinde bu kurala uyulmamıştır?
- A) Köylüler, uzaktan uzağa bağrıştılar.
- B) Dağlar, gün batımına doğru kızıllaştı.
- C) Boksörler yaman dövüştüler.
- D) Bu tür duygular, gözlerimi yaşartırlar. ✓
Türkçede özne-yüklem uyumu kuralına göre; insan dışı varlıklar, bitkiler, hayvanlar veya soyut kavramlar (duygular) çoğul özne olduğunda, yüklem daima tekil olmalıdır. 'Duygular yaşartırlar' ifadesinde yüklem çoğul eki alarak bu kuralı ihlal etmiştir; 'yaşartır' şeklinde düzeltilmelidir.
24. “Hiçbiri – Ali Suaivi’den başka – ülkede bu ayaklanmayı düşünmemiş, padişaha bağlılığı kutsal bir görev saymıştır.” Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İkinci cümleciğin yükleminde özneyle uyum sağlanmamıştır. ✓
- B) Birinci cümlecikteki arasöz, gereken biçimde düzenlenmemiştir.
- C) Birinci cümleciğin yükleminde özneyle uyum sağlanmamıştır.
- D) Her iki cümleciğin yüklemleri arasında olumluluk olumsuzluk bakımından uyum sağlanmamıştır.
Sıralı cümlelerde özne-yüklem uyumu (olumluluk-olumsuzluk) önemlidir. 'Hiçbiri' öznesi olumsuz bir yapıdadır ve 'düşünmemiş' yüklemiyle uyumludur. Ancak ikinci cümledeki 'saymıştır' yüklemi olumludur ve bu yüklem için 'herkes' gibi olumlu bir özne eklenmesi şarttır.
25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne' (belirtili veya belirtisiz) *yoktur*?
- A) Annem pazardan elma aldı.
- B) Kardeşim sessizce uyuyordu. ✓
- C) Öğretmen konuyu anlattı.
- D) Babam gazeteyi okudu.
'Uyuyordu' yüklemi geçişsiz bir fiildir, 'neyi, kimi, ne' sorularına cevap vermez. Bu nedenle cümlede nesne yoktur. Diğer cümlelerde 'elma' (BN), 'konuyu' (B'li N) ve 'gazeteyi' (B'li N) nesnedir.