Ses Bilgisi 2

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?

• A) Seni kapıda bekliyor. ✓
• B) Eve doğru koşuyor.
• C) Bize bakıyor.
• D) Soruları çözüyor.

'Bekle-yor'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünde 'e' geniş ünlüsü, 'yor' ekinin etkisiyle daralarak 'i' olmuştur (Bekliyor).

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesine (sertleşmesine) uğramış bir sözcük vardır?

• A) Sınıfta kimse yoktu. ✓
• B) Masada kitap var.
• C) Evde oturuyoruz.
• D) Yolda kaza olmuş.

Doğru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cevap A seçeneğidir. Dil bilgisi kurallarına göre, 'Sınıf-da' -> 'Sınıfta', 'Yok-du' -> 'Yoktu'. İki tane benzeşme vardır. Bu durum, Türkçe'deki kelime türlerinin işlevlerini ve cümle içindeki anlamsal katkılarını kavramak açısından önemli bir kuraldır.

3. Aşağıdaki tek heceli sözcüklerden hangisi ünlüyle başlayan bir ek aldığında ünsüz yumuşamasına *uğrar*?

• A) Çok ✓
• B) Süt
• C) İp
• D) Saç

Tek‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ heceli sözcüklerin birçoğu (süt, ip, saç, top, et vb.) yumuşama kuralına uymaz. (Sütü, ipi, saçı olur). Ancak 'çok' (çoğu), 'gök' (göğü), 'kap' (kabı) gibi bazı istisnalar kurala uyar ve yumuşar.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir ünsüz yumuşaması olmuştur?

• A) Bana inat mı yapıyorsun bütün bunları?
• B) Yeni aldığı kitabın sayfalarını tek tek çevirdi. ✓
• C) Beni yeterince küçük düşürdün zaten.
• D) Masanda oturup hikayeler mi yazardın?

'Kitabın'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'kitap'tır. Ünlüyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert ünsüz 'p' yumuşayarak 'b' olmuştur (kitap-ın -> kitabın).

5. Yabancı dilden dilimize giren bazı kelimelerde yumuşama olmaz. Aşağıdakilerden hangisinde bunu örneklendiren bir kullanım vardır?

• A) Bu yapımcıyla anlaşmamız sona eriyor.
• B) Otomobili yine direğe çarpmış.
• C) On lira borç verir misin Halil abi?
• D) Milletimiz her türlü zorlukla başa çıkar. ✓

'Millet'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü yabancı kökenli olduğundan ünlüyle başlayan ek aldığında sonundaki 't' yumuşamamıştır (millet-imiz -> milletimiz).

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına örnek gösterilecek bir kullanım vardır?

• A) Son zamanlarda başıma gelmeyen kalmadı.
• B) Sabahı şerifleriniz hayırlı olsun.
• C) Bünyemiz biraz sağlam da ondan ayakta duruyoruz.
• D) Benim işi de halledecek misin ağam? ✓

'Halledecek'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'halletmek'tir (hal + et). Yardımcı fiilin sonundaki 't' ünsüzü, ünlüyle başlayan ek alınca yumuşayarak 'd' olmuştur (hallet-ecek -> halledecek).

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert sessizle biten bir kelime ünlü ile başlayan bir ek aldığı halde yumuşama olmamıştır?

• A) Sevdiğim birinin kendine zarar vermesi beni üzüyor.
• B) Hukukun üstünlüğüne inanıyoruz. ✓
• C) Onun yerine gerçek sorunlara odaklanmamız gerekiyor.
• D) Hepimiz aynı paydada buluşabiliriz.

'Hukuk'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü yabancı kökenli olduğu için sonundaki 'k' sert ünsüzü, ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşamayarak yumuşama kuralına aykırılık oluşturmuştur (hukuk-un).

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'türetilirken' ünlü düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Kahvaltı yapmadan güne başlamazdı.
• B) Çevre kirliliği günümüzün en büyük sorunudur. ✓
• C) Neden böyle davrandığını bir türlü anlamadım.
• D) Oğluyla her zaman büyük bir gurur duyuyordu.

Soru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kökündeki 'türetilirken' ifadesi, ünlü düşmesinin bir 'yapım eki' (türetme eki) alma sırasında gerçekleşmesini şart koşar. • 'Çevre' sözcüğünün kökü 'çevir-' fiilidir. Sözcük '-e' yapım ekini alıp türetilirken (çevir-e > çevre) 'i' ünlüsü düşmüştür. Bu bir 'türetilirken ünlü düşmesi' örneğidir. • DİKKAT: 'Kahvaltı' (kahve-altı) ve 'böyle' (bu-öyle) sözcüklerinde de ünlü düşmesi vardır ancak bu düşme türetilirken değil, iki kelimenin birleşmesi sırasında (ünlü aşınması) olmuştur. • 'Oğluyla' (oğul-u) sözcüğünde ise ünlü düşmesi, çekim eki (iyelik eki) alma sırasında gerçekleşmiştir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz yumuşaması kuralına aykırı' bir kullanım vardır?

• A) Kitabın kapağı oldukça ilginçti.
• B) Yurdun dört bir yanı cennet gibidir.
• C) Hukukun üstünlüğüne her zaman inanmalıyız. ✓
• D) Dolabın rengi odanın rengiyle uyumsuzdu.

Ünsüz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Yumuşamasına Aykırılık Analizi: • Türkçede p, ç, t, k ile biten bir kelime ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşaması beklenir (örneğin: kulak-kulağı). • Ancak yabancı kökenli 'hukuk', 'evrak', 'millet' gibi sözcükler ünlüyle başlayan ek almalarına rağmen yumuşamazlar (hukuk -> hukukun). Cümlenin doğru yazımı da 'hukukun' şeklindedir. • Yumuşaması gerekirken yumuşamaması durumuna dil bilgisinde 'ünsüz yumuşaması kuralına aykırılık' denmektedir (bir yazım hatası değildir, ses olayı terimidir). 💡 Doğru Cevap: Hukukun üstünlüğüne her zaman inanmalıyız seçeneğidir.

10. 'Yurdumu çok seviyorum.' cümlesindeki 'yurdumu' sözcüğünde görülen ses olayı, aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vardır?

• A) Kitabımı kaybettim. ✓
• B) Seçim sonuçları açıklandı.
• C) Sınıfta uslu uslu oturdu.
• D) Aklıma birden o geldi.

'Yurdumu'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'yurt'tur. Ünlüyle başlayan ek alınca 't' ünsüzü 'd'ye dönüşmüş, yani 'ünsüz yumuşaması' olmuştur. 'Kitabımı' sözcüğünün kökü 'kitap'tır. Ünlüyle başlayan ek alınca 'p' ünsüzü 'b'ye dönüşmüş ve aynı ses olayı (yumuşama) yaşanmıştır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi' (sertleşmesi) yoktur?

• A) O, çok seçkin bir yazardı.
• B) Yaptığı hatanın farkına vardı.
• C) Adımlarını hızlandırarak yürüdü. ✓
• D) Bana küskün olduğunu biliyorum.

Bir‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcükte birden fazla ses olayı bir arada bulunabilir. 'Yaptığı' sözcüğünde hem ünsüz benzeşmesi hem de ünsüz yumuşaması vardır. Süreç şöyledir: 'Yap-' fiiline '-dık' sıfat-fiil eki geldiğinde, p (sert) sesi yanındaki d (yumuşak) sesini sertleştirerek t'ye dönüştürür (yap-tık / benzeşme). Ardından ünlüyle başlayan ek gelince sondaki k sesi yumuşayarak ğ'ye dönüşür (yaptı-ğ-ı / yumuşama). 'Seçkin' (seç-gin) ve 'küskün' (küs-gün) sözcüklerinde de benzeşme varken, 'Adımlarını hızlandırarak yürüdü.' cümlesinde bu ses olayı bulunmamaktadır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-yor' eki ünlü daralmasına neden olmamıştır?

• A) Seni dışarıda bekliyor.
• B) Yemeği ocağa koymuyor.
• C) Niye gerçeği söylemiyorsun?
• D) Bütün gün ders çalışıyor. ✓

Ünlü‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ daralması, '-yor' ekinin kendinden önceki geniş ünlüleri (a, e) daraltmasıdır. 'Bekliyor' (bekle-yor -> bekliyor), 'koymuyor' (koy-ma-yor -> koymuyor), 'söylemiyor' (söyle-me-yor -> söylemiyor) sözcüklerinde daralma vardır. Ancak 'çalışıyor' sözcüğünde fiil 'çalış-' (ş) ünsüzüyle biter. Araya giren 'ı' ünlüsü daralan bir ünlü değil, yardımcı sestir. Bu nedenle daralma olmamıştır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olumsuzluk eki (-ma, -me) ünlü daralmasına _uğramamıştır_?

• A) Neden kimseyi aramıyorsun?
• B) Bu konuyu bir daha açmayacağım. ✓
• C) Beni hiç sevmiyor.
• D) Bana güvenmiyor musun?

Türkçede‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ '-ma/-me' olumsuzluk eki, şimdiki zaman eki '-yor'u aldığında daralarak '-mı, -mi, -mu, -mü'ye dönüşür. • Ara-ma-yor -> Aramıyor (Daralmış) • Sev-me-yor -> Sevmiyor (Daralmış) • Güven-me-yor -> Güvenmiyor (Daralmış) Ancak B seçeneğindeki 'Aç-ma-yacak' (açmayacağım) sözcüğünde '-yor' eki olmadığı için daralma olmamış, 'ma' eki olduğu gibi kalmıştır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde herhangi bir ses olayı *yoktur*?

• A) Ağzından çıkanları kulağı duymuyordu.
• B) Yurdun her köşesi ayrı bir güzel.
• C) Sokağın başında onu bekledi.
• D) Bu yolu kullanarak eve dönebilirsin. ✓

Diğer‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneklerde ses olayları mevcuttur: • A: Ağzı (düşme), Kulağı (yumuşama), Duymuyor (daralma) • B: Yurdun (yumuşama), Ayrı (düşme) • C: Sokağın (yumuşama) D seçeneğinde ise (Bu yolu kullanarak eve dönebilirsin) köklerde veya eklerde herhangi bir ses değişikliği olmamıştır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'birleşik sözcük oluşurken' ünlü düşmesi meydana gelmiştir?

• A) Bilgisayar başında çok fazla vakit geçiriyor.
• B) Niçin böyle davrandığını anlayamadım. ✓
• C) Hafta sonu Göztepe'de maç izledik.
• D) Bu devirde mirasyedi olmak kolay değil.

'Niçin'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü, 'ne' ve 'için' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (ne + için -> niçin). Bu birleşme sırasında 'e' ünlüsü düşmüştür. Diğer seçeneklerde (bilgi+sayar, göz+tepe, miras+yedi) ünlü düşmesi bulunmamaktadır.

16. 'Niçin' sözcüğünün oluşumunda görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ünsüz Düşmesi
• B) Ünlü Daralması
• C) Ünsüz Benzeşmesi
• D) Ünlü Düşmesi ✓

'Niçin'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü, 'ne' ve 'için' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (ne + için). Bu birleşme sırasında 'e' ünlüsü düşmüştür. Bu tür birleşik kelime düşmelerine 'ünlü aşınması' da denir. Benzer örnekler 'nasıl' (ne+asıl) ve 'kahvaltı' (kahve+altı)dır.

17. 'Kaybettiği' sözcüğünde aşağıdaki ses olaylarından hangisi *yoktur*?

• A) Ünlü Düşmesi
• B) Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)
• C) Ünsüz Yumuşaması (Değişim)
• D) Ünsüz Türemesi ✓

Sözcüğün‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kökü 'kayıp' ve 'etmek' fiilidir. (kayıp + etmek): 'ı' düşer (Ünlü Düşmesi), 'p' yumuşayarak 'b' olur (Ünsüz Yumuşaması). (kaybet + dik): '-dik' ekinin başındaki 'd', 't'ye dönüşür (Ünsüz Benzeşmesi). (kaybettik + i): Sondaki 'k' yumuşayarak 'ğ' olur (Ünsüz Yumuşaması). Sözcükte ünsüz türemesi yoktur.

18. “Kapıdan çıkarken gözlerimi süzerek bu manzaraya gülünç bir dram filmini seyreder gibi baktım.” Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangileri vardır?

• A) Ünsüz türemesi - Hece düşmesi
• B) Daralma - Ünsüz düşmesi
• C) Hece düşmesi - Ünsüz yumuşaması ✓
• D) Daralma - Ünsüz sertleşmesi

Cümlede‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'seyreder' sözcüğünün kökü 'seyir'dir. Yardımcı fiille birleşirken 'i' ünlüsü düşmüş (hece/ünlü düşmesi) ve 't' ünsüzü 'd'ye dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması: seyir + et-er -> seyreder). 💡 Dikkat: Evet, cümlenin sonundaki 'baktım' (bak-dı-m -> bak-tım) sözcüğünde ünsüz sertleşmesi vardır. Fakat D seçeneğinde sertleşmenin yanına yazılan 'Daralma' cümlede yoktur. Verilen ikililerin HER İKİSİNİN de cümlede bulunduğu tek doğru şık 'Hece düşmesi - Ünsüz yumuşaması'dır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'seç-gi' sözcüğünün 'seçki' olmasındaki (g -> k) ses olayının benzeri vardır?

• A) Kalbi her zamankinden hızlı _atıyordu_.
• B) Bu yemeğin _tadı_ çok güzeldi.
• C) _Aklına_ gelenleri hemen not etti.
• D) Otobüs _durakta_ yolcuları bekledi. ✓

Verilen‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ örnekte 'seç-gi' sözcüğündeki '-gi' eki, 'ç' sert ünsüzünün etkisiyle sertleşerek '-ki' olmuş (ünsüz benzeşmesi). 'Durakta' sözcüğü de 'durak' (k) sert ünsüzüyle bittiği için '-da' eki sertleşerek '-ta' olmuştur (durak-da -> durakta).

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması ve ünlü düşmesinin örneği vardır?

• A) Hazırlık yapamadığımız için üzgünüz oğlum. ✓
• B) Ben biraz dolaşmak istiyorum baba.
• C) Köyde ördek avlamayı öğrendim.
• D) Kahya, misafirlerimize odalarını gösterdin mi?

'Yapamadığımız'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünde yumuşama (yapamadık-ımız -> yapamadığımız), 'oğlum' sözcüğünde ise ünlü düşmesi (oğul-um -> oğlum) mevcuttur.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi vardır?

• A) Bu gece uçakla Paris’ten geldi. ✓
• B) Aldığı gömleği bana hediye edecek.
• C) Yüz milyonu bulursan fabrikan kapanmaz.
• D) Peki ne yapmayı düşünüyorsun baba?

'Paris'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ özel ismi 's' sert ünsüzü ile biter. Geldiği ek ('-den') sertleşerek '-ten' olmuştur (Paris-den -> Paris'ten).

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'hissetmek' sözcüğündeki ses olayının (ünsüz türemesi) benzeri vardır?

• A) Bu sırrı kimseye söyleyemezsin. ✓
• B) Gömleği dün ütülemişti.
• C) Omzu dünki maçta incinmiş.
• D) Parkta arkadaşıyla koştu.

'Hissetmek'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (his + etmek) sözcüğünde 's' ünsüzü türemiştir. 'Sırrı' sözcüğü de 'sır' köküne '-ı' ekini aldığında 'r' ünsüzü türemiştir (sır-ı -> sırrı). Diğer seçeneklerde bu olay bulunmamaktadır.

23. “Ne tuhaf!.. Hareketin ta kendisi olan kuşlar, bu vücudun gözünü, kaşını, ağzını, burnunu şekillendirdiği halde daimi süzülüş ve bükülüşlerine rağmen vücudu bozulmuyor. Onu her tarafa kendileriyle beraber sürüklüyor.” Yukarıdaki parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

• A) Ünsüz Yumuşaması
• B) Ünlü Düşmesi
• C) Ünlü Daralması
• D) Ünsüz Sertleşmesi ✓

Parçada‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yumuşama (vücudun, şekillendirdiği), ünlü düşmesi (ağzını, burnunu) ve daralma (sürüklüyor) mevcuttur; ancak ünsüz sertleşmesi örneği bulunmamaktadır.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasının bir örneği vardır?

• A) Oyunculuk doğal bir şekilde mi gelişti?
• B) Daha iyi olmak istediğim bir konuydu.
• C) Bunun sizinle ilgili olduğunu zannetmiyorum. ✓
• D) Bu konuda çocuklara yardımcı oluyorum.

'Zannetmiyorum'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğündeki olumsuzluk eki '-me', '-yor' ekinin etkisiyle daralarak '-mi' olmuştur (zannet-me-yor -> zannetmiyor).

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesinin nedeni diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Oğlu bu yıl mezun olacak.
• B) Alnında derin çizgiler belirmişti.
• C) Gönlü her zaman iyilikten yanaydı.
• D) Kavşakta arabalar birbirine girdi. ✓

İlk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ üç seçenekte 'oğlu' (oğul-u), 'alnında' (alın-ı), 'gönlü' (gönül-ü) sözcükleri çekim eki alırken orta hecedeki ünlülerini kaybetmiştir. Ancak 'kavşak' sözcüğü 'kavuş-mak' fiilinden '-ak' yapım ekini alarak türetilirken 'u' ünlüsünü kaybetmiştir (kavuş-ak -> kavşak). Bu nedenle nedeni (türetme) farklıdır.